ଯତ୍ରୈତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସର୍ପ ଵୃତ୍ତଂ ସ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ମୃତଃ। ତତ୍ରୈତନ୍ନ ଵେତ୍ସର୍ପ ତଂ ଶୂଦ୍ରମିତି ନିର୍ଦିଶେତ୍
ନାଗ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଚରିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହା ନଥାଏ, ତାକୁ ଶୂଦ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ପୁନର୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନ ଵେଦ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେତି ଚ। ତାଭ୍ଯାଂ ହୀନମତୋଽନ୍ଯତ୍ର ପଦଂ ନାସ୍ତୀତି ଚେଦପି
ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, କିଛି ଜାଣିବା ନାହିଁ, ଯଦି ଏହି ଦୁଇଟି ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ଅଛି, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ନାହିଁ।
ଏଵମେତନ୍ମତଂ ସର୍ପ ତାଭ୍ଯାଂ ହୀନଂ ତୁ ଵିଦ୍ଯତେ। ଯଥା ଶୀତୋଷ୍ଣଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭଵେନ୍ନୋଷ୍ଣଂ ନ ଶୀତତା
ନାଗ, ତୁମେ ଯେପରି ଭାବୁଛ, ଏହା ଠିକ୍; ତଥାପି, ଏହି ଦୁଇଟି ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯେପରି ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣତା ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଉଷ୍ଣ ନାହିଁ, କେବେ ଶୀତ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଵୈ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ହୀନମସ୍ତି ପଦଂ କ୍ଵଚିତ୍। ଏଷା ମମ ମତିଃ ସର୍ପ ଯଥା ଵା ମନ୍ଯତେ ଭଵାନ୍
ଏହିପରି, କେବେ କେବେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଟି ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଏହା ମୋର ମତ, ନାଗ, ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଭାବିବା ପାରିବ।
ଯଦି ତେ ଵୃତ୍ତତୋ ରାଜନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରସମୀକ୍ଷିତଃ। ଵୃଥା ଜାତିସ୍ତଦାଯୁଷ୍ମନ୍କୃତିର୍ଯାଵନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ରାଜା, ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଜନ୍ମ ଅପରାଥୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
ଜାତିରତ୍ରମହାସର୍ପ ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵେ ମହାମତେ। ସଂକରାତ୍ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଦୁଷ୍ପରୀକ୍ଷ୍ଯେତି ମେ ମତିଃ
ମହାନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିବା ନାଗ, ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମୁଖ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଜାତି ମିଶି ଯାଇଥିବାରୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ, ଏହା ମୋର ମତ।
ସର୍ଵେ ସର୍ଵାସ୍ଵପତ୍ଯାନି ଜନଯନ୍ତି ଯଦା ନରାଃ। ଵାଙ୍ମୈଥୁନମଥୋ ଜନ୍ମ ମରଣଂ ଚ ସମଂ ନୃଣାମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକ ସମସ୍ତ ଜାତିରେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, କଥା, ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ।
ଇଦମାର୍ଷଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଯେ ଯଜାମହ ଇତ୍ଯପି। ତସ୍ମାଚ୍ଛୀଲଂ ପ୍ରଧାନେଷ୍ଟଂ ଵିଦୁର୍ଯେ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଏହି ହେଉଛି ଋଷିମାନେ ଦେଇଥିବା ନିୟମ: 'ଆମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛୁ।' ତେଣୁ ଯେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଚରିତ୍ରକୁ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଙ୍ଗାଭିଵର୍ଧନାତ୍ପୁଂସୋ ଜାତକର୍ମ ଵିଧୀଯତେ। `ତଥୋପନଯନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍'। ତତ୍ରାସ୍ଯ ମାତା ସାଵିତ୍ରୀ ପିତା ତ୍ଵାଚାର୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଶରୀର ବୃଦ୍ଧି ପରେ ଜନ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପନୟନ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ସେଠି ମା' ସାବିତ୍ରୀ ଏବଂ ବାପା ଅଧ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଶୂଦ୍ରସମୋ ହ୍ଯେଷ ଯାଵଦ୍ଵେଦେନ ଜାଯତେ। ତସ୍ମିନ୍ନେଵଂ ମତିଦ୍ଵୈଧେ ମନୁଃ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୂଦ୍ର ସମାନ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହି ବିପରୀତ ମତରେ ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ କହିଛନ୍ତି।
କୃତକୃତ୍ଯାଃ ସର୍ଵଵର୍ଣା ଯଦି ଵୃତ୍ତଂ ନ ପଶ୍ଯତି। ସଂକରସ୍ତ୍ଵତ୍ର ନାଗେନ୍ଦ୍ର ବଲଵାନ୍ପ୍ରସମୀକ୍ଷିତଃ
ସମସ୍ତ ଜାତି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଚରିତ୍ର ଦେଖୁନାହିଁ, ତେବେ ନାଗେଶ୍ବର, ଜାତି ମିଶ୍ରଣ ଏଠି ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯତ୍ରେଦାନୀଂ ମହାସର୍ପ ସଂସ୍କୃତଂ ଵୃତ୍ତମିଷ୍ଯତେ। ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମହଂ ପୂର୍ଵମୁକ୍ତଵାନ୍ଭୁଜଗୋତ୍ତମ
ମହାନ ନାଗ, ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଆବଶ୍ୟକ, ସେଠି ଯେଉଁ ଲୋକ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୁଜଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ରୁତଂ ଵିଦିତଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ତଵ ଵାକ୍ଯଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଭକ୍ଷଯେଯମହଂ କସ୍ମାଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ତେ ଵୃକୋଦରମ୍
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ବେଦର ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ତୁମର କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଲି। ମୋତେ କହ, କିଏ ଦେଖି ମୁଁ ତୁମର ଭାଇ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଖାଇବି?
ଭଵାନେତାଦୃଶୋ ଲୋକେ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ। ବ୍ରୂହି କିଂ କୁର୍ଵତଃ କର୍ମ ଭଵେଦ୍ଗତିରନୁତ୍ତମା ।। 1
ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କହ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପାଏ?
ପାତ୍ରେ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରିଯାଣ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସତ୍ଯମୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଭାରତ। ଅହିଂସାନିରତଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗଚ୍ଛେଦିତି ମତିର୍ମମ
ଯେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟକୁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ମିଠା କଥା କୁହାଯାଏ, ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ ଓ ଅହିଂସାରେ ଲାଗି ରହାଯାଏ—ସେମାନେ, ମୋ ମତରେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦାନାଦ୍ଵା ସର୍ପ ସତ୍ଯାଦ୍ଵା କିମତୋ ଗୁରୁ ଦୃଶ୍ଯତେ। ଅହିଂସାପ୍ରିଯଯୋଶ୍ଚୈଵ ଗୁରୁଲାଘଵମୁଚ୍ଯତାମ୍
ହେ ସାପ, ଦାନ ଓ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ? ଏବଂ ଅହିଂସା ଓ ମିଠା କଥା ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଭାରି? ଏହା କହ।
ଦାନଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵା ଅହିଂସା ପ୍ରିଯମେଵ ଚ। ଏଷାଂ କାର୍ଯଗରୀଯସ୍ତ୍ଵାଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଗୁରୁଲାଘଵମ୍
ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହିଂସା ଓ ମିଠା କଥା—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ଦାନପ୍ରଯୋଗାଦ୍ଧି ସତ୍ଯମେଵ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ସତ୍ଯଵାକ୍ଯାଚ୍ଚ ରାଜେନଦ୍ର କ୍ଵଚିଦ୍ଦାନଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
କେବେ କେବେ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଆଉ କେବେ କେବେ ସତ୍ୟ କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ଦାନ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଏଵମେଵ ମହେଷ୍ଵାସ ପ୍ରିଯଵାକ୍ଯାନ୍ମହୀପତେ। ଅହିଂସା ଦୃଶ୍ଯତେ ଗୁର୍ଵୀ ତତଶ୍ଚ ପ୍ରିଯମିଷ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ହେ ରାଜା, ମିଠା କଥା ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସା ଅଧିକ ଭାରି ଦେଖାଯାଏ, ତାପରେ ମିଠା କଥାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।
ଏଵମେତଦ୍ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍କାର୍ଯାପେକ୍ଷମନନ୍ତରମ୍। ଯଦଭିପ୍ରେତମନ୍ଯତ୍ତେ ବ୍ରୂହି ଯାଵଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଏଭଳି ହେଉଛି, ରାଜା; କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ତୁମେ ଆଉ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହାଁ, ତେବେ କହ, ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେବି।
କଥଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ଗତିଃ ସର୍ପ କର୍ମଣାଂ ଚ ଫଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଅଶରୀରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯେତ ପ୍ରବ୍ରୂହି ଵିଷଯାଂଶ୍ଚ ମେ
ହେ ସାପ, କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ? କାର୍ଯ୍ୟର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ କଣ? ଶରୀର ନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କିପରି ଦେଖାଯାଏ? ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ।
ତିସ୍ରୋ ଵୈ ଗତଯୋ ରାଜନ୍ପରିଦୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ। ମାନୁଷଂ ସ୍ଵର୍ଗଵାସଶ୍ଚ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଶ୍ଚ ତତ୍ରିଧା
ତିନି ପ୍ରକାରର ଗତି, ରାଜା, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ—ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଓ ପଶୁ ଜନ୍ମ—ଏହି ତିନିଟି।
ତତ୍ର ଵୈ ମାନୁଷାଲ୍ଲୋକାଦ୍ଦାନାଦିଭିରନାଦିଭିଃ। ଅହିଂସାର୍ଥସମାଯୁକ୍ତୈଃ କାରଣୈଃ ସ୍ଵର୍ଗମଶ୍ନୁତେ
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ, ଦାନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଅହିଂସା ସହିତ ଯୋଗ ଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଵିପରୀତୈଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାରଣୈର୍ମାନୁଷୋ ଭଵେତ୍। ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିସ୍ତଥା ତାତ ଵିଶେଷଶ୍ଚାତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏହା ସହିତ ବିପରୀତ କାରଣ ଥିଲେ, ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମିଳେ; ଏଭଳି ତ, ପ୍ରିୟ, ପଶୁ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ଭିନ୍ନତା ମୁଁ କହିବି।
କ୍ରାମକ୍ରୋଧସମାଯୁକ୍ତୋ ହିଂସାଲୋଭସମନଵିତଃ। ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵାତ୍ପରିବ୍ରଷ୍ଟସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ପ୍ରସୂଯତେ
ଯେଉଁଠି କ୍ରୋଧ ଓ କ୍ରୁରତା ରହିଛି, ହିଂସା ଓ ଲୋଭ ଥାଏ, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ଛୁଟି ପଶୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନ୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭାଵୋ ମନୁଷ୍ଯାର୍ଥେ ଵିଧୀଯତେ। ଗଵାଦିଭ୍ଯସ୍ତଥାଽଶ୍ଵେଭ୍ଯୋ ଦେଵତ୍ଵମପି ଦୃଶ୍ଯତେ
ପଶୁ ଜନ୍ମର ଭିନ୍ନତା ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଗାଈ ଓ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଦେବତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।
ସୋଯମେତା ଗତୀସ୍ତାତ ଜନ୍ତୁଶ୍ଚରତି କାର୍ଯଵାନ୍। ନିମ୍ନେ ମହତି ଚାତ୍ମାନମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଚ ଵୈ ନୃପ
ଏଭଳି, ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଗତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରେ, ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦଶାରେ ନିଜକୁ ରଖେ, ରାଜା।
ଜାତୋ ଜାତଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନାମ୍ନାଽଥ ଦେହଵାନ୍। ଫଲାର୍ଥସ୍ତାତ ନିଷ୍ପୃକ୍ତଃ ପ୍ରଜାଲକ୍ଷଣଭାଵନଃ
ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଦେହ ଓ ନାମ ସହିତ ଭୋଗ କରେ; ଫଳ ଆଶାରେ, ପ୍ରିୟ, ପ୍ରଜାର ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି ରହେ।
ଶବ୍ଦେ ସ୍ପର୍ଶେ ଚ ରୂପେ ଚ ତଥୈଵ ରସଗନ୍ଧଯୋଃ। ତସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମଵ୍ଯଗ୍ରୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ପ ଯଥାତଥମ୍
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧରେ—ଏମାନଙ୍କର ନିର୍ବିଘ୍ନ ଆଧାର କଣ, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ କହ, ହେ ସାପ।
କିଂ ନ ଗୃହ୍ଣାସି ଵିଷଯାନ୍ଯୁଗପତ୍ତ୍ଵଂ ମହାମତେ। ଏତାଵଦୁଚ୍ଯତାଂ ଚୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ପନ୍ନଗସତ୍ତମ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ଏକାଥରେ କାହିଁକି ଧରିପାରୁନାହଁ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ? ଏହି ସବୁ କଥା ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରିତ, ସେପରି କହ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାପ।