ମୁଚ୍ଯତାମଯମାଯୁଷ୍ମନ୍ଭ୍ରାତା ମେଽମିତଵିକ୍ରମଃ। ଗମ୍ଯତାଂ ନେହ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଶ୍ଵୋ ଭଵାନପି ମେ ଭଵେତ୍
ଏହି ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୋ ଭାଇଁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ। ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ଏଠାରେ ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁଲେ କାଲି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଶିକାର ହେବ।
ଵ୍ରତମେତନ୍ମହାବାହୋ ଵିଷଯଂ ମମ ଯୋ ବ୍ରଜେତ୍। ସ ମ ଭକ୍ଷୋ ଭଵେତ୍ତାତ ତ୍ଵଂ ଚାପି ଵିଷଯେ ମମ
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହା ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ଯେଉଁଠି ମୋର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ମୋର ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ। ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଆସିଛ।
ଚିରେଣାଦ୍ଯ ମଯାଽଽହାରଃ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯମନୁଜସ୍ତଵ। ନାହମେନଂ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ଚାନ୍ଯମଭିକାଙ୍କ୍ଷଯେ ।।]
ବହୁଦିନ ପରେ ଆଜି ମୋତେ ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ମିଳିଛି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଦେଵୋ ଵା ଯଦି ଵା ଦୈତ୍ଯ ଉରଗୋ ଵା ଭଵାନ୍ଯଦି। ସତ୍ଯଂ ସର୍ପ ଵଚୋ ବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତି ତ୍ଵାଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ତୁମେ ଦେବ, ଦାନବ କିମ୍ବା ସର୍ପ ଯେଉଁଠି ହୁଅ, ସତ୍ୟ କହ, ହେ ସର୍ପ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୁମକୁ ପଚାରୁଛନ୍ତି।
କିମର୍ଥଂ ଚ ତ୍ଵଯା ଗ୍ରସ୍ତୋ ଭୀମସେନୋ ଭୁଜଂଗମ। କିମାହୃତ୍ଯଵିଦିତ୍ଵା ଵା ପ୍ରୀତିସ୍ତେ ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଂଗମ। କିମାହାରଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି କଥଂ ମୁଞ୍ଚେଦ୍ଭଵାନିମମ୍
ହେ ସର୍ପ, କିଏ ଦୋଷରେ ତୁମେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଧରିଛ? ତୁମେ ଯଦି ଜାଣିନଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବ କି? କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଁ, ଏବଂ କିପରି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବ?
ନହୁଷୋ ନାମ ରାଜାଽହମାସଂ ପୂର୍ଵସ୍ତଵାନଘ। ପ୍ରଥିତଃ ପଞ୍ଚମଃ ସୋମାଦାଯୋଃ ପୁତ୍ରୋ ନରାଧିପ
ମୁଁ ପୂର୍ବେ ନହୁଷ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଥିଲି, ସୋମଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କ୍ରତୁଭିସ୍ତପସା ଚୈଵସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେନ ଦମେନ ଚ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯମଵ୍ଯଗ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽହଂଵିକର୍ମେଣ ଚ
ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ମାର୍ଗରେ ଚାଲି, ମୁଁ ତିନି ଲୋକର ଅବିଚଳ ଶାସନ ପାଇଥିଲି।
ତଦୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଦର୍ପୋ ମାମଗମତ୍ତଦା। ସହସ୍ରଂ ହି ଦ୍ଵିଜାତୀନାମୁଵାହ ଶିଵିକାଂ ମମ
ସେଇ ସମ୍ପଦ ମିଳିବା ପରେ ମୋର ମନରେ ଅହଂକାର ଆସିଗଲା; ହଜାର ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ପାଳଙ୍କୁ ଉଠାଇଥିଲେ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦମତ୍ତୋଽହମଵମତ୍ଯ ତତୋ ଦ୍ଵିଜାନ୍। ଇମାମଗସ୍ତ୍ଯେନ ଦଶାମାନୀତ ଇତିମେ ସ୍ମୃତିଃ
ସେଇ ଶକ୍ତି ଓ ଅହଂକାରରେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋଂକୁ ଅବମାନ କଲି; ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ମୋତେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଣିଛନ୍ତି—ଏହି ମୋର ସ୍ମୃତି।
ନ ତୁ ମାମଜହାତ୍ପ୍ରଜ୍ଞା ଯାଵଦନ୍ଵେତି ପାଣ୍ଡଵଃ। ତସ୍ଯୈଵାନୁଗ୍ରହାଦ୍ରାଜନ୍ନଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ତୁମେ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ବୁଦ୍ଧି କେବେ ହାରାଇନାହିଁ; ଏହା ମହାତ୍ମା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କର କୃପା।
ଷଷ୍ଠେ କାଲେ ମଯାଽଽହାରଃ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯମନୁଜସ୍ତଵ। ନାହମେନଂ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ଚାନ୍ଯଦପି କାମଯେ
ବହୁଦିନ ପରେ ଆଜି ମୋତେ ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ମିଳିଛି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ପ୍ରଶ୍ନାନୁଚ୍ଚାରିତାନଦ୍ଯ ଵାଯହରିଷ୍ଯସି ଚେନ୍ମମ। ତଥାପଶ୍ଚାଦ୍ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ଭ୍ରାତରଂ ତେ ଵୃକୋଦରମ୍
ଆଜି ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି, ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାପରେ ମୁଁ ତୁମ ଭାଇ ବୃକୋଦରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବି।
ବ୍ରୂହି ସର୍ପ ଯଥାକାମଂ ପ୍ରତିଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଵଚଃ। ଅପି ଚଚ୍ଛକ୍ନୁଯାଂ ପ୍ରୀତିମାହର୍ତୁଂ ତେ ଭୁଜଙ୍ଗମ୍
ହେ ସର୍ପ, ତୁମେ ଯେପରି ଚାହଁ, ପ୍ରଶ୍ନ କର; ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବି। ହୋଇପାରେ ମୁଁ ତୁମ ଦୟା ଲାଗି ପାରିବି।
ଵେଦ୍ଯଂଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେନେହ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵେତ୍ତି କେଵଲମ୍। ସର୍ପରାଜ ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଵଚଃ
ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ତାହା କେବଳ ତୁମେ ଜାଣ; ତେଣୁ, ସର୍ପରାଜ, ମୁଁ ଶୁଣି ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବି।
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କୋ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ଵେଦ୍ଯଂ କିଂଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ବ୍ରଵୀହ୍ଯତିମତିଂ ତ୍ଵାଂ ହି ଵାକ୍ଯୈରନିମିନୋମି ତେ
ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଏ ଏବଂ କଣ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର? ମୁଁ ତୁମ ସ୍ବାଭାବ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ତୁମେ କହ।
ସତ୍ଯଂ ଦାନଂ କ୍ଷମା ଶୀଲମାନୃଶଂସ୍ଯଂ ତପୋ ଘୃଣା। ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଯତ୍ରନାଗେନ୍ଦ୍ରସ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଦାନ, ଖମା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଦୟା, ତପ, ଅନୁତାପ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ନାଗେଶ୍ବର।
ଵେଦ୍ଯଂ ସର୍ପ ପରଂ ବ୍ର୍ହମ ନିର୍ଦୁଃଖମସୁଖଂ ଚ ଯତ୍। ଯତ୍ରଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚନ୍ତି ଭଵତଃ କିଂ ଵିଵକ୍ଷିତଂ
ନାଗ, ଏଠି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯେଉଁଠି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ କେହି ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ଆଉ କଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଚୈଵ ହି। ଆନୃଶଂସ୍ଯମହିଂସା ଚ ଘୃଣା ଚୈଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଚାରି ଜାତି, ନିୟମ, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ, ଦୟା, ଅହିଂସା ଓ ଅନୁତାପ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର—
ଵେଦ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚାତ୍ର ନିର୍ଦୁଃଖମସୁଖଂ ଚ ନରାଧିପ। ତାଭ୍ଯାଂ ହୀନଂ ପଦଂ ଚାନ୍ଯନ୍ନ ତଦସ୍ତୀତି ଲକ୍ଷଯେ
ରାଜା, ଏଠି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହି ଦୁଇଟି ନଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ଏହା ଭାବିବି ନାହିଁ।
ଶୂଦ୍ରେ ତୁ ଯଦ୍ଭଵେଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମ ଦ୍ଵିଜେ ତଚ୍ଚ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ନ ଵୈ ଶୂଦ୍ରୋ ଭଵେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ
ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ଶୂଦ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜରେ ଏହା ନଥାଏ; ଶୂଦ୍ର ଏକ ନାମ ମାତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଏକ ନାମ ମାତ୍ର।
ଯତ୍ରୈତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସର୍ପ ଵୃତ୍ତଂ ସ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ମୃତଃ। ତତ୍ରୈତନ୍ନ ଵେତ୍ସର୍ପ ତଂ ଶୂଦ୍ରମିତି ନିର୍ଦିଶେତ୍
ନାଗ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଚରିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହା ନଥାଏ, ତାକୁ ଶୂଦ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ପୁନର୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନ ଵେଦ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେତି ଚ। ତାଭ୍ଯାଂ ହୀନମତୋଽନ୍ଯତ୍ର ପଦଂ ନାସ୍ତୀତି ଚେଦପି
ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, କିଛି ଜାଣିବା ନାହିଁ, ଯଦି ଏହି ଦୁଇଟି ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ଅଛି, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ନାହିଁ।
ଏଵମେତନ୍ମତଂ ସର୍ପ ତାଭ୍ଯାଂ ହୀନଂ ତୁ ଵିଦ୍ଯତେ। ଯଥା ଶୀତୋଷ୍ଣଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭଵେନ୍ନୋଷ୍ଣଂ ନ ଶୀତତା
ନାଗ, ତୁମେ ଯେପରି ଭାବୁଛ, ଏହା ଠିକ୍; ତଥାପି, ଏହି ଦୁଇଟି ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯେପରି ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣତା ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଉଷ୍ଣ ନାହିଁ, କେବେ ଶୀତ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଵୈ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ହୀନମସ୍ତି ପଦଂ କ୍ଵଚିତ୍। ଏଷା ମମ ମତିଃ ସର୍ପ ଯଥା ଵା ମନ୍ଯତେ ଭଵାନ୍
ଏହିପରି, କେବେ କେବେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଟି ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଏହା ମୋର ମତ, ନାଗ, ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଭାବିବା ପାରିବ।
ଯଦି ତେ ଵୃତ୍ତତୋ ରାଜନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରସମୀକ୍ଷିତଃ। ଵୃଥା ଜାତିସ୍ତଦାଯୁଷ୍ମନ୍କୃତିର୍ଯାଵନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ରାଜା, ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଜନ୍ମ ଅପରାଥୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
ଜାତିରତ୍ରମହାସର୍ପ ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵେ ମହାମତେ। ସଂକରାତ୍ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଦୁଷ୍ପରୀକ୍ଷ୍ଯେତି ମେ ମତିଃ
ମହାନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିବା ନାଗ, ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମୁଖ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଜାତି ମିଶି ଯାଇଥିବାରୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ, ଏହା ମୋର ମତ।
ସର୍ଵେ ସର୍ଵାସ୍ଵପତ୍ଯାନି ଜନଯନ୍ତି ଯଦା ନରାଃ। ଵାଙ୍ମୈଥୁନମଥୋ ଜନ୍ମ ମରଣଂ ଚ ସମଂ ନୃଣାମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକ ସମସ୍ତ ଜାତିରେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, କଥା, ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ।
ଇଦମାର୍ଷଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଯେ ଯଜାମହ ଇତ୍ଯପି। ତସ୍ମାଚ୍ଛୀଲଂ ପ୍ରଧାନେଷ୍ଟଂ ଵିଦୁର୍ଯେ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଏହି ହେଉଛି ଋଷିମାନେ ଦେଇଥିବା ନିୟମ: 'ଆମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛୁ।' ତେଣୁ ଯେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଚରିତ୍ରକୁ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଙ୍ଗାଭିଵର୍ଧନାତ୍ପୁଂସୋ ଜାତକର୍ମ ଵିଧୀଯତେ। `ତଥୋପନଯନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍'। ତତ୍ରାସ୍ଯ ମାତା ସାଵିତ୍ରୀ ପିତା ତ୍ଵାଚାର୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଶରୀର ବୃଦ୍ଧି ପରେ ଜନ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପନୟନ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ସେଠି ମା' ସାବିତ୍ରୀ ଏବଂ ବାପା ଅଧ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଶୂଦ୍ରସମୋ ହ୍ଯେଷ ଯାଵଦ୍ଵେଦେନ ଜାଯତେ। ତସ୍ମିନ୍ନେଵଂ ମତିଦ୍ଵୈଧେ ମନୁଃ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୂଦ୍ର ସମାନ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହି ବିପରୀତ ମତରେ ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ କହିଛନ୍ତି।