ସ ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶମାସ୍ଥାଯ ମହତୋ ଗଜଯୂଥପାନ୍। ଦଦର୍ଶ ପୃଥିଵୀଂ ଚିହ୍ନୈର୍ଭୀମସ୍ଯ ପରିଚିହ୍ନିତାମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ସେ ବଡ଼ ହାତୀ ଦଳ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଭୀମଙ୍କର ଚିହ୍ନରେ ଭୂମି ଚିହ୍ନିତ ଦେଖିଲେ।
ତତୋ ମୃଗସହସ୍ରାଣି ମୃଗେନଦ୍ରାଣାଂ ଶତାନି ଚ। ପତିତାନି ଵନେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାର୍ଗଂ ତସ୍ଯାଵିଶନ୍ନୃପଃ
ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ମୃଗ ଓ ଶତ ଶତ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ତାଙ୍କର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଧାଵତସ୍ତସ୍ଯ ଵୀରସ୍ ମୃଗାର୍ଥଂ ଵାତରଂହସଃ। ଊରୁଵାତଵିନିର୍ଭଗ୍ନାନ୍ଦ୍ରୁମାନ୍ଵ୍ଯାଵର୍ଜିତାନ୍ପଥିଃ
ବୀର ଭୀମ ମୃଗ ଚେଷ୍ଟାରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ପଥରୁ ସାଫ କରିଦେଖିଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ତୈସ୍ତଦା ଚିହ୍ନୈର୍ଦଦର୍ଶ ଗିରିଗହ୍ଵରେ। [ରୂକ୍ଷମାରୁତଭୂଯିଷ୍ଠେ ନିଷ୍ପତ୍ରଦ୍ରୁମସଂକୁଲେ
ସେ ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରି, ଏକ ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତୀବ୍ର ପବନ ବହୁଥିଲା ଓ ପତ୍ରହୀନ ଗଛ ଭିତରେ ଭରି ଥିଲା।
ଈରିଣେ ନିର୍ଜଲେ ଦେଶେ କଣ୍ଟକିଦ୍ରୁମସଂକୁଲେ। ଅଶ୍ମସ୍ଥାଣୁକ୍ଷୁପାକୀର୍ଣେ ସୁଦୁର୍ଗେ ଵିଷମୋତ୍କଟେ।] ଗୃହୀତଂ ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ରେଣ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟମନୁଜଂ ତଦା
ପାଣି ନଥିବା, କଣ୍ଟା ଓ ପଥରରେ ଭରିଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଭାଇକୁ ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ର ବାନ୍ଧି ରଖିଛି, ସେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଛି।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ତମାସାଦ୍ଯ ସର୍ପଭୋଗେନ ଵେଷ୍ଟିତମ୍। ଦଯିତଂ ଭ୍ରାତରଂ ଧୀମାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଦୟାଳୁ ଭାଇକୁ ସାପର ଚକ୍ରରେ ବାନ୍ଧା ଦେଖି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
କୁନ୍ତୀମାତଃ କଥମିମାମାପଦଂ ତ୍ଵମଵାପ୍ତଵାନ୍। କଶ୍ଚାଯଂ ପର୍ଵତାଭୋଗପ୍ରତିମଃ ପନ୍ନଗୋତ୍ତମଃ
କୁନ୍ତୀଙ୍କର ପୁଅ, ତୁମେ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡିଲା? ଏବଂ ଏହି ପାହାଡ଼ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ସର୍ପ କିଏ?
ସ ଧର୍ମରାଜମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରତରମଗ୍ରଜମ୍। କଥଯାମାସ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଗ୍ରହଣାଦିଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି, ଛୋଟ ଭାଇ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା, ଧରିବା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, କହିଲେ।
[ଅଯମାର୍ଯ ମହାସତ୍ଵୋ ଭକ୍ଷାର୍ଥଂ ମାଂ ଗୃହୀତଵାନ୍। ନହୁଷୋ ନାମ ରାଜର୍ଷିଃ ପ୍ରାଣଵାନିଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଏହି ମହାନ ଜୀବ ମୋତେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଧରିଛନ୍ତି; ଏହାଙ୍କ ନାମ ନହୁଷ, ଏକ ରାଜା ଓ ଋଷି, ଏଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ମୁଚ୍ଯତାମଯମାଯୁଷ୍ମନ୍ଭ୍ରାତା ମେଽମିତଵିକ୍ରମଃ। ଵଯମାହାରମନ୍ଯଂ ତେ ଦାସ୍ଯାମଃ କ୍ଷୁନ୍ନିଵାରଣମ୍
ଏହି ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୋ ଭାଇଁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ। ଆମେ ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦେବୁ, ତୁମ ଭୋକ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ।
ମୁଚ୍ଯତାମଯମାଯୁଷ୍ମନ୍ଭ୍ରାତା ମେଽମିତଵିକ୍ରମଃ। ଗମ୍ଯତାଂ ନେହ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଶ୍ଵୋ ଭଵାନପି ମେ ଭଵେତ୍
ଏହି ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୋ ଭାଇଁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ। ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ଏଠାରେ ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁଲେ କାଲି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଶିକାର ହେବ।
ଵ୍ରତମେତନ୍ମହାବାହୋ ଵିଷଯଂ ମମ ଯୋ ବ୍ରଜେତ୍। ସ ମ ଭକ୍ଷୋ ଭଵେତ୍ତାତ ତ୍ଵଂ ଚାପି ଵିଷଯେ ମମ
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହା ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ଯେଉଁଠି ମୋର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ମୋର ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ। ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଆସିଛ।
ଚିରେଣାଦ୍ଯ ମଯାଽଽହାରଃ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯମନୁଜସ୍ତଵ। ନାହମେନଂ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ଚାନ୍ଯମଭିକାଙ୍କ୍ଷଯେ ।।]
ବହୁଦିନ ପରେ ଆଜି ମୋତେ ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ମିଳିଛି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଦେଵୋ ଵା ଯଦି ଵା ଦୈତ୍ଯ ଉରଗୋ ଵା ଭଵାନ୍ଯଦି। ସତ୍ଯଂ ସର୍ପ ଵଚୋ ବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତି ତ୍ଵାଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ତୁମେ ଦେବ, ଦାନବ କିମ୍ବା ସର୍ପ ଯେଉଁଠି ହୁଅ, ସତ୍ୟ କହ, ହେ ସର୍ପ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୁମକୁ ପଚାରୁଛନ୍ତି।
କିମର୍ଥଂ ଚ ତ୍ଵଯା ଗ୍ରସ୍ତୋ ଭୀମସେନୋ ଭୁଜଂଗମ। କିମାହୃତ୍ଯଵିଦିତ୍ଵା ଵା ପ୍ରୀତିସ୍ତେ ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଂଗମ। କିମାହାରଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି କଥଂ ମୁଞ୍ଚେଦ୍ଭଵାନିମମ୍
ହେ ସର୍ପ, କିଏ ଦୋଷରେ ତୁମେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଧରିଛ? ତୁମେ ଯଦି ଜାଣିନଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବ କି? କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଁ, ଏବଂ କିପରି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବ?
ନହୁଷୋ ନାମ ରାଜାଽହମାସଂ ପୂର୍ଵସ୍ତଵାନଘ। ପ୍ରଥିତଃ ପଞ୍ଚମଃ ସୋମାଦାଯୋଃ ପୁତ୍ରୋ ନରାଧିପ
ମୁଁ ପୂର୍ବେ ନହୁଷ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଥିଲି, ସୋମଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କ୍ରତୁଭିସ୍ତପସା ଚୈଵସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେନ ଦମେନ ଚ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯମଵ୍ଯଗ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽହଂଵିକର୍ମେଣ ଚ
ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ମାର୍ଗରେ ଚାଲି, ମୁଁ ତିନି ଲୋକର ଅବିଚଳ ଶାସନ ପାଇଥିଲି।
ତଦୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଦର୍ପୋ ମାମଗମତ୍ତଦା। ସହସ୍ରଂ ହି ଦ୍ଵିଜାତୀନାମୁଵାହ ଶିଵିକାଂ ମମ
ସେଇ ସମ୍ପଦ ମିଳିବା ପରେ ମୋର ମନରେ ଅହଂକାର ଆସିଗଲା; ହଜାର ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ପାଳଙ୍କୁ ଉଠାଇଥିଲେ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦମତ୍ତୋଽହମଵମତ୍ଯ ତତୋ ଦ୍ଵିଜାନ୍। ଇମାମଗସ୍ତ୍ଯେନ ଦଶାମାନୀତ ଇତିମେ ସ୍ମୃତିଃ
ସେଇ ଶକ୍ତି ଓ ଅହଂକାରରେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋଂକୁ ଅବମାନ କଲି; ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ମୋତେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଣିଛନ୍ତି—ଏହି ମୋର ସ୍ମୃତି।
ନ ତୁ ମାମଜହାତ୍ପ୍ରଜ୍ଞା ଯାଵଦନ୍ଵେତି ପାଣ୍ଡଵଃ। ତସ୍ଯୈଵାନୁଗ୍ରହାଦ୍ରାଜନ୍ନଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ତୁମେ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ବୁଦ୍ଧି କେବେ ହାରାଇନାହିଁ; ଏହା ମହାତ୍ମା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କର କୃପା।
ଷଷ୍ଠେ କାଲେ ମଯାଽଽହାରଃ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯମନୁଜସ୍ତଵ। ନାହମେନଂ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ଚାନ୍ଯଦପି କାମଯେ
ବହୁଦିନ ପରେ ଆଜି ମୋତେ ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ମିଳିଛି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ପ୍ରଶ୍ନାନୁଚ୍ଚାରିତାନଦ୍ଯ ଵାଯହରିଷ୍ଯସି ଚେନ୍ମମ। ତଥାପଶ୍ଚାଦ୍ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ଭ୍ରାତରଂ ତେ ଵୃକୋଦରମ୍
ଆଜି ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି, ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାପରେ ମୁଁ ତୁମ ଭାଇ ବୃକୋଦରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବି।
ବ୍ରୂହି ସର୍ପ ଯଥାକାମଂ ପ୍ରତିଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଵଚଃ। ଅପି ଚଚ୍ଛକ୍ନୁଯାଂ ପ୍ରୀତିମାହର୍ତୁଂ ତେ ଭୁଜଙ୍ଗମ୍
ହେ ସର୍ପ, ତୁମେ ଯେପରି ଚାହଁ, ପ୍ରଶ୍ନ କର; ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବି। ହୋଇପାରେ ମୁଁ ତୁମ ଦୟା ଲାଗି ପାରିବି।
ଵେଦ୍ଯଂଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେନେହ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵେତ୍ତି କେଵଲମ୍। ସର୍ପରାଜ ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଵଚଃ
ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ତାହା କେବଳ ତୁମେ ଜାଣ; ତେଣୁ, ସର୍ପରାଜ, ମୁଁ ଶୁଣି ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବି।
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କୋ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ଵେଦ୍ଯଂ କିଂଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ବ୍ରଵୀହ୍ଯତିମତିଂ ତ୍ଵାଂ ହି ଵାକ୍ଯୈରନିମିନୋମି ତେ
ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଏ ଏବଂ କଣ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର? ମୁଁ ତୁମ ସ୍ବାଭାବ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ତୁମେ କହ।
ସତ୍ଯଂ ଦାନଂ କ୍ଷମା ଶୀଲମାନୃଶଂସ୍ଯଂ ତପୋ ଘୃଣା। ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଯତ୍ରନାଗେନ୍ଦ୍ରସ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଦାନ, ଖମା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଦୟା, ତପ, ଅନୁତାପ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ନାଗେଶ୍ବର।
ଵେଦ୍ଯଂ ସର୍ପ ପରଂ ବ୍ର୍ହମ ନିର୍ଦୁଃଖମସୁଖଂ ଚ ଯତ୍। ଯତ୍ରଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚନ୍ତି ଭଵତଃ କିଂ ଵିଵକ୍ଷିତଂ
ନାଗ, ଏଠି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯେଉଁଠି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ କେହି ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ଆଉ କଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଚୈଵ ହି। ଆନୃଶଂସ୍ଯମହିଂସା ଚ ଘୃଣା ଚୈଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଚାରି ଜାତି, ନିୟମ, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ, ଦୟା, ଅହିଂସା ଓ ଅନୁତାପ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର—
ଵେଦ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚାତ୍ର ନିର୍ଦୁଃଖମସୁଖଂ ଚ ନରାଧିପ। ତାଭ୍ଯାଂ ହୀନଂ ପଦଂ ଚାନ୍ଯନ୍ନ ତଦସ୍ତୀତି ଲକ୍ଷଯେ
ରାଜା, ଏଠି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହି ଦୁଇଟି ନଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ଏହା ଭାବିବି ନାହିଁ।
ଶୂଦ୍ରେ ତୁ ଯଦ୍ଭଵେଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମ ଦ୍ଵିଜେ ତଚ୍ଚ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ନ ଵୈ ଶୂଦ୍ରୋ ଭଵେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ
ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ଶୂଦ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜରେ ଏହା ନଥାଏ; ଶୂଦ୍ର ଏକ ନାମ ମାତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଏକ ନାମ ମାତ୍ର।