ଶୁଶ୍ରୂଷା ଚ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଶୂଦ୍ରାଣଆଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ। ଭୈକ୍ଷହୋମଵ୍ରତୈର୍ହୀନାସ୍ତଥୈଵ ଗୁରୁଵାସିତାଃ
ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କ ସେବା କରିବା ଧର୍ମ। ଯେଉଁମାନେ ଭିକ୍ଷା, ହୋମ, ବ୍ରତ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ବାସ ଚାଲାନ୍ତିନାହିଁ।
କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମୋଽତ୍ରକୌନ୍ତେଯ ତଵ ଧର୍ମୋଽତ୍ର ରକ୍ଷଣମ୍। ସ୍ଵଧର୍ମଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ଵିନୀତୋ ନିଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ଧର୍ମ ହେଉଛି ରକ୍ଷା କରିବା। ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଶିଷ୍ଟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର।
ଵୃଦ୍ଧୈଃ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସଦ୍ଭିଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମଦ୍ଭିଃ ଶ୍ରୁତାନ୍ଵିତୈଃ। ଆସ୍ଥିତଃ ଶାସ୍ତିଦଣ୍ଡେନ ଵ୍ଯସନୀ ପରିଭୂଯତେ
ବଡ଼ମାନେ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ଶାସନ ନୀତି ରହିଛି, ସେଠି ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ହାରି ଯାଏ ନାହିଁ।
ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହୈଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯଦା ନେତା ପ୍ରଵର୍ତତେ। ତଦା ଭଵନ୍ତି ଲୋକସ୍ଯ ମର୍ଯାଦାଃ ସୁଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଯେତେବେଳେ ନେତା ଠିକ୍ ଭାବେ ଦଣ୍ଡ ଓ କୃପା ଦୁହିଁ କରେ, ସେତେବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଲ ଭାବେ ରହିଥାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦେଶେ ଚ ଦୁର୍ଗେ ଚ ଶତ୍ରୁମିତ୍ରବଲେଷୁ ଚ। ନିତ୍ଯଂ ଚାରେଣ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ସ୍ଥାନଂ ଵୃଦ୍ଧିଃ କ୍ଷଯସ୍ତଥା
ସେଥିପାଇଁ, ଦେଶ, କିଲ୍ଲା ଓ ଶତ୍ରୁ ମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ, ସବୁବେଳେ ଚତୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତି, ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର।
ରାଜ୍ଞାମୁପାଯଶ୍ଚାରଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତ୍ରପରାକ୍ରମାଃ। ନିଗ୍ରହପ୍ରଗ୍ରହୌ ଚୈଵ ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ଵୈ କାର୍ଯସାଧକମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଉପାୟ, ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ଜଣା, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ପରାମର୍ଶ, ପ୍ରଭାବ ଓ ସାହସ, ଦମ ଓ ଛାଡ଼, ଏବଂ ଦକ୍ଷତା—ଏହିସବୁ କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।
ସାମ୍ନା ଦାନେନ ଭେଦେନ ଦଣ୍ଡେନୋପେକ୍ଷଣେନ ଚ। ସାଧନୀଯାନି କାର୍ଯାଣି ସମାସଵ୍ଯାସଯୋଗତଃ
ସମ୍ମତି, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅବହେଳା ଦ୍ୱାରା, କେବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ କେବେ ବିସ୍ତୃତ ଉପାୟ ନେଇ, କାମ ସଫଳ କରିବା ଉଚିତ।
ମନ୍ତ୍ରମୂଲା ନଯାଃ ସର୍ଵେଚାରାଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭ। ସୁମନ୍ତ୍ରିତନଯୈଃ ସଦ୍ଭିସ୍ତଦ୍ଵିଧୈଃ ସହ ମନ୍ତ୍ରଯେତ୍
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ନୀତି ଓ ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟର ମୂଳ ହେଉଛି ପରାମର୍ଶ। ଭଲ ପରାମର୍ଶଦାତା, ନୀତିଜ୍ଞ ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଦକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ତ୍ରିଯା ମୂଢେନ ବାଲେନ ଲୁବ୍ଧେନ ଲଘୁନାଽପି ଵା। ନ ମନ୍ତ୍ରଯୀତ ଗୁହ୍ଯାନି ଯେଷୁ ଚାସ୍ପନଦଲକ୍ଷଣମ୍
ସ୍ତ୍ରୀ, ମୂଢ଼, ଶିଶୁ, ଲୋଭୀ, ଦୁର୍ବଳ ଚରିତ୍ର ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଓ ଯେଉଁମାନେ ବୁଝିବାର ଶକ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଗୁପ୍ତ କଥା ଆଲୋଚନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମନ୍ତ୍ରଯେତ୍ସହ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ଶକ୍ତୈଃ କର୍ମାଣି କାରଯେତ୍। ସ୍ନିଗ୍ଧୈଶ୍ଚ ନୀତିଵିନ୍ଯାସୈର୍ମୂର୍ଖାନ୍ସର୍ଵତ୍ର ଵର୍ଜଯେତ୍
ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ ଦକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ କାମ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ସେମାନଙ୍କୁ କାମ ଦେବା ଉଚିତ। ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ ଓ ସ୍ନେହଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ। ମୂଢ଼ମାନେ ସବୁଠାରେ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଧାର୍ମିକାନ୍ଧର୍ମକାର୍ଯେଷୁ ଅର୍ଥକାର୍ଯେଷୁ ପଣ୍ଡିତାନ୍। ସ୍ତ୍ରୀଷୁ କ୍ଲୀବାନ୍ନିଯୁଞ୍ଜୀତ କ୍ରୂରାନ୍କ୍ରୂରେଷୁ କର୍ମସୁ
ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ଧର୍ମ କାମରେ, ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଧନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାମରେ, ନରମ ସ୍ୱଭାବ ଥିବାମାନେକୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ଓ କ୍ରୁରମାନେକୁ କ୍ରୁର କାମରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵେଭ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ପରେଭ୍ଯଶ୍ଚ କାର୍ଯାକାର୍ଯସମୁଦ୍ଭଵା। ବୁଦ୍ଧିଃ କର୍ମସୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ରିପୂଣାଂ ଚ ବଲାବଲମ୍
ନିଜ ଓ ପରର କାମ, ଯାହା ଉଚିତ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ, ସେଥିରେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା ବୁଝିବା ଦରକାର।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଵପ୍ରତିପନ୍ନେଷୁ କୁର୍ଯାତ୍ସାଧୁଷ୍ଵନୁଗ୍ରହମ୍। ନିଗ୍ରହଂ ଚାପ୍ଯଶିଷ୍ଟେଷୁ ନିର୍ମର୍ଯାଦେଷୁ କାରଯେତ୍
ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଭଲ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଶାସନ ମାନନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ।
ନିଗ୍ରହେ ପ୍ରଗ୍ରହେ ସମ୍ଯଗ୍ଯଦା ରାଜା ପ୍ରଵର୍ତତେ। ତଦା ଭଵତି ଲୋକସ୍ଯ ମର୍ଯାଦା ସୁଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦମ ଓ ଛାଡ଼ ଲାଗୁ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୀତି ଭଲ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଏଷ ତେଽଭିହିତଃ ପାର୍ଥ ଘୋରୋ ଧର୍ମୋ ଦୁରନ୍ଵଯଃ। ତଂ ସ୍ଵଧର୍ମଵିଭାଗେନ ଵିନଯସ୍ଥୋଽନୁପାଲଯ
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି କଠିନ ଓ ଦୁର୍ବୋଧ ନୀତି ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି। ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ଶିଷ୍ଟତା ଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ପାଳନ କର।
ତପୋଧର୍ମଦମେଜ୍ଯାଭିର୍ଵିପ୍ରା ଯାନ୍ତି ଯଥା ଦିଵମ୍। ଦାନାତିଥ୍ଯକ୍ରିଯାଧର୍ମୈର୍ଯାନ୍ତି ଵୈଶ୍ଯାଶ୍ଚ ସଦ୍ଗତିମ୍
ଯିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପ, ଧର୍ମ, ଦମ ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ବଣିକମାନେ ଦାନ, ଅତିଥିସେବା ଓ ଧର୍ମ କାମ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଜଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଶୂଦ୍ରା ଲଭନ୍ତେ ଗତିମୁତ୍ତମାମ୍'। କ୍ଷତ୍ରଂ ଯାତି ତଥା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଭୁଵି ନିଗ୍ରହପାଲନୈଃ
ଶୂଦ୍ରମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କ ସେବା କରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି। ଏଭଳି, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଭୂମିରେ ଦମ ଓ ପାଳନ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣୀତଦଣ୍ଡା ହି କାମଦ୍ଵେପଵିଵର୍ଜିତାଃ। ଅଲୁବ୍ଧା ଵିଗତକ୍ରୋଧାଃ ସତାଂ ଯାନ୍ତି ସଲୋକତାଂ
ଯେଉଁମାନେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ଲୋଭ ଓ ରୋଷ ନଥିବା, ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ତତଃ ସଂହୃତ୍ଯ ଵିପୁଲଂ ତଦ୍ଵପୁଃ କାମଵର୍ଧିତମ୍। ଭୀମସେନଂ ପୁନର୍ଦୋର୍ଭ୍ଯାଂ ପର୍ଯଷ୍ଵଜତ ଵାନରଃ
ତାପରେ, ସେ ବନରା ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଓ ଇଚ୍ଛାବୃଦ୍ଧି ଦେହକୁ ସଂକୋଚିତ କରି, ଭୀମସେନଙ୍କୁ ପୁଣି ଦୁଇହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ପରିଷ୍ଵକ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯାଶୁ ଭ୍ରାତ୍ରା ଭୀମସ୍ଯ ଭାରତ। ଶ୍ରମୋ ନାଶମୁପାଗଚ୍ଛତ୍ସର୍ଵଂ ଚାସୀତ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଭାରତ, ଭାଇ ଭୀମଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦ୍ରୁତ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ସହିତ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହେଲା ଓ ସବୁ କିଛି ଶୁଭ ହେଲା।
[ବଲଂ ଚାତିବଲୋ ମେନେ ନ ମେଽସ୍ତି ସଦୃଶୋ ମହାନ୍।] ତତଃ ପୁନରଥୋଵାଚ ପର୍ଯଶ୍ରୁନଯନୋ ହରିଃ
ସେ ଭାବିଲେ—'ମୋ ସମାନ ବଳଶାଳୀ କେହି ନାହିଁ'। ଏପରେ, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆଣି, ସେ ବନରା ପୁଣି କହିଲେ।
ଭୀମମାଭାଷ୍ଯ ସୌହାର୍ଦାଦ୍ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା। ଗଚ୍ଛ ଵୀର ସ୍ଵମାଵାସଂ ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯୋଽସ୍ମି କଥାନ୍ତରେ
ସ୍ନେହରେ ଭୀମଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—'ହେ ବୀର, ତୁମେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଅ, ଅନ୍ୟ କଥାରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିବା।'
ଇହସ୍ଥଶ୍ଚ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ନ ନିଵେଦ୍ଯୋସ୍ମି କସ୍ଯଚିତ୍। ଧନଦସ୍ଯାଲଯାଚ୍ଚାପି ଵିସୃଷ୍ଟାନାଂ ମହାବଲ
ହେ କୁରୁମାନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଥିବାବେଳେ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ବିଷୟରେ କିଛି କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଧନର ଦେବତାଙ୍କ ଗୃହରୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ।
ଏଷ କାଲ ଇହାଯାତୁଂ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଯୋଷିତାମ୍। ମମାପି ସଫଲଂ ଚ କ୍ଷୁଃ ସ୍ମାରିତଶ୍ଚାସ୍ମି ରାଘଵମ୍
ଏହି ସମୟରେ ଦେବତା ଗାନ୍ଧର୍ବ ମହିଳାମାନେ ଏଠାକୁ ଆସିପାରିବେ। ମୋର ଭୋକ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ମନେପକାଇଛି।
[ରାମାଭିଧାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ହି ଜଗଦ୍ଧୃଦଯନନ୍ଦନମ୍। ସୀତାଵକ୍ରାରଵିନ୍ଦାର୍କଂ ଦଶାସ୍ଯଧ୍ଵାନ୍ତଭାସ୍କରମ୍ ।।]
ରାମ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦ। ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁ ଯେପରି ଅରବିନ୍ଦ ଫୁଲ, ସେଠି ରାମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ଧକାରକୁ ତାଙ୍କ ଆଲୋକ ଦୂର କରେ।
ମାନୁଷଂ ଗାତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶଂ ଗତ୍ଵା ଭୀମ ତ୍ଵଯା ସହ। ତଦସ୍ମଦ୍ଦର୍ଶନଂ ଵୀର କୌନ୍ତେଯାମାଘମସ୍ତୁ ତେ
ଭୀମ, ତୁମ ସହିତ ମୁଁ ମାନବ ଦେହର ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରିଛି। ଶୂରବୀର, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ମୋ ଏହି ଦର୍ଶନ ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଅପକାର ନ ହେଉ।
ଭ୍ରାତୃତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଵରଂ ଵରଯ ଭାରତ। ଯଦି ତାଵନ୍ମଯା କ୍ଷୁଦ୍ରା ଗତ୍ଵା ଵାରଣସାହ୍ଵଯମ୍
ଭାରତ, ଆମର ଭାଇପଣାକୁ ମନେରଖି, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ମୋତେ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ। ଯଦି ଚାହ, ମୁଁ ବାରାଣସୀକୁ ଯାଇ ତୁମ ପାଇଁ ଛୋଟ କାମ ମଧ୍ୟ କରିଦେବି।
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ନିହନ୍ତଵ୍ଯା ଯାଵଦେତତ୍କରୋମ୍ଯହମ୍। ଶିଲଯା ନଗରଂ ଵା ତନ୍ମର୍ଦିତଵ୍ଯଂ ମଯା ଯଦି
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ହତ୍ୟା ହେବା ଉଚିତ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି, ମୁଁ ଏହି କାମ କରିପାରିବି। ଯଦି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ମୁଁ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ସହରକୁ ଚୁର୍ମାର କରିଦେବି।
[ବଦ୍ଧ୍ଵା ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ଚାଦ୍ଯ ଆନଯାମି ତଵାନ୍ତିକମ୍।] ଯାଵଦେତତ୍କରୋମ୍ଯଦ୍ଯକାମଂ ତଵ ମହାବଲ
ଆଜି ମୁଁ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଣିପାରିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି, ମୁଁ ତୁମ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ସେହି କାମ କରିଦେବି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଭୀମସେନସ୍ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ ମହାତ୍ମନଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହନୂନ୍ତଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାନ୍ତରାତ୍ମନା
ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭୀମସେନ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ହନୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।