ତାମ୍ରେକ୍ଷଣସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ଭୃକୁଟୀକୃତଲୋଚନଃ। ଦୀର୍ଘଂ ଲାଙ୍ଗୂଲମାଵିଧ୍ଯ ଦିଶୋ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ସ୍ଥିତଃ କପିଃ
ତାଙ୍କର ଆଖି ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଦାନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଭୌହ ଭଙ୍ଗି ଭରି ରୂଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି, ଲମ୍ବା ପୁଛକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଅବଧି ତିନିଲେ ସେ ବାନର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
ତଦ୍ରୂପଂ ମହଦାଲକ୍ଷ୍ଯଭ୍ରାତୁଃ କୌରଵନନ୍ଦନଃ। ଵିସିଷ୍ମିଯେ ତଦା ଭୀମୋ ଜହୃଷେ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
କୌରବ ନନ୍ଦନ ଭୀମ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କ ଏହି ବିଶାଳ ଓ ଅସାଧାରଣ ରୂପକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁନିପୁନି ଆନନ୍ଦିତ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
ତମର୍କମିଵ ତେଜୋଭିଃ ସୌଵର୍ଣମିଵ ପର୍ଵତମ୍। ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ଚାକାଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମୋ ନ୍ଯମୀଲଯତ୍
ତାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଆକାଶ ପରି ଦେଖି ଭୀମ ତାଙ୍କର ଆଖି ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ।
ଆବଭାଷେ ଚ ହନୁମାନ୍ଭୀମସେନଂ ସ୍ମଯନ୍ନିଵ। ଏତାଵଦିହ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ରୁଷ୍ଟୁଂ ରୂପଂ ମମାନଘ
ତାପରେ ହନୁମାନ ହସିଥିବା ପରି ଭୀମସେନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ନିର୍ମଳ ଭୀମ, ଏଠି ମୋର ଏତିକି ରୂପ ତୁମେ ଦେଖିପାରୁଛ।'
ଵର୍ଧେଽହଂ ଚାପ୍ଯତୋ ଭୂଯୋ ଯାଵନ୍ମେ ମନସେପ୍ସିତମ୍। ଭୀମ ଶତ୍ରୁଷୁ ଚାତ୍ଯର୍ଥଂ ଵର୍ଧତେ ମୂର୍ତିରୋଜସା
'ମୁଁ ଏଠାରେ ଆଉ ଅଧିକ ବଡ଼ ହେଇପାରିବି, ଯେତେ ମୋ ମନେ ଆସେ, ଭୀମ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ରୂପ ଓ ଶକ୍ତି ଅତିରିକ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ।'
ତଦଦ୍ଭୁତଂ ମହାରୌଦ୍ରଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯପର୍ଵତସନ୍ନିଭମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନୂମତୋ ଵର୍ଷ୍ମ ସଂଭ୍ରାନ୍ତଃ ପଵନାତ୍ମଜଃ
ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପ, ଯାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ଥିଲା, ଦେଖି ବାୟୁପୁତ୍ର ଭୀମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟରେ ଭରିଗଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ଭୀମଃ ସଂପ୍ରହୃଷ୍ଟତନୂରୁହଃ। କୃତାଞ୍ଜଲିରଦୀନାତ୍ମା ହନୂମନ୍ତମଵସ୍ଥିତମ୍
ତାପରେ ଭୀମ, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ଦେହର ଲୋମ ଖଡ଼ା ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଓ ଅଭୟ ମନେ, ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରମାଣଂ ଵିପୁଲଂ ଶରୀରସ୍ଯାସ୍ଯ ତେ ଵିଭୋ। ସଂହରସ୍ଵ ମହାଵୀର୍ଯ ସ୍ଵଯମାତ୍ମାନମାତ୍ମନା
'ହେ ବୀର, ମୁଁ ତୁମର ବିଶାଳ ଦେହ ଦେଖିଛି; ଏବେ ଦୟାକରି ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ସଂଯମ କର।'
ନ ହି ଶକ୍ନୋମି ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦିଵାକରମିଵୋଦିତମ୍। ଅପ୍ରମେଯମନାଧୃଷ୍ଯଂ ମୈନାକମିଵ ପର୍ଵତମ୍
'ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଯେପରି ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିହେବ ନାହିଁ; ତୁମେ ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ଅଜୟ, ମେନାକ ପାହାଡ଼ ଭଳି।'
ଵିସ୍ମଯଶ୍ଚୈଵ ମେ ଵୀର ସୁମହାନ୍ମନସୋଽଦ୍ଯ ଵୈ। ଯଦ୍ରାମସ୍ତ୍ଵଯି ପାର୍ଶ୍ଵଶ୍ଥେ ସ୍ଵଯଂ ରାଵଣମଭ୍ଯଗାତ୍
'ହେ ବୀର, ଆଜି ମୋ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଛି, ଯେପରି ରାମ ତୁମେ ପାଖରେ ଥିବାବେଳେ ନିଜେ ରାବଣଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ।'
ତ୍ଵମେଵ ଶକ୍ତସ୍ତାଂ ଲଙ୍କାଂ ସଯୋଧାଂ ସହରାଵଣାମ୍। ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତ୍ ଵିନାଶଯିତୁମଞ୍ଜସା
'ତୁମେ ନିଜ ବାହୁବଳ ଉପରେ ଭରସା କରି, ସେଇ ଲଙ୍କା, ତାହାର ସେନା ଓ ରାବଣକୁ ଏକାଠି ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିଥାନ୍ତୁ।'
ନ ହି ତେ କିଂଚିଦପ୍ରାପ୍ଯଂ ମାରୁତାତ୍ମଜ ଵିଦ୍ଯତେ। ନ ଚୈଵ ତଵ ପର୍ଯାପ୍ତୋ ରାଵଯଣଃ ସଗଣୋ ଯୁଧି
'ହେ ବାୟୁପୁତ୍ର, ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା ମଧ୍ୟ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କିଛି ନୁହେଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭୀମେନ ହନୂମାନ୍ପ୍ଲଵଗୋତ୍ତମଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଗମ୍ଭୀରଯା ଗିରା
ଭୀମଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହନୁମାନ ଗଭୀର ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଏଵମେତନ୍ମହାବାହୋ ଯଥା ଵଦସି ଭାରତ। ଭୀମସେନ ନ ପର୍ଯାପ୍ତୋ ମମାସୌ ରାକ୍ଷସାଧମଃ
'ହଁ, ମହାବାହୁ ଭୀମସେନ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ତାହା ଠିକ୍; ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ।'
ଵେଦାଚାରଵିଧାନୋକ୍ତୈର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଧାର୍ଯନ୍ତି ଦେଵତାଃ। ବୃହସ୍ପତ୍ଯୁଶନଃପ୍ରୋକ୍ତୈର୍ନଯୈର୍ଧାର୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ
'ବେଦ ଓ ଆଚାର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଧାରିତ ହୁଅନ୍ତି; ବୃହସ୍ପତି ଓ ଉଶନାଙ୍କ କହିଥିବା ନୀତି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ଚାଲିଥାନ୍ତି।'
ତେନ ଵୀରେଣ ତଂ ହତ୍ଵା ସଗଣଂ ରାକ୍ଷସାଧମମ୍। ଆନୀତା ସ୍ଵପୁରଂ ସୀତା କୀର୍ତିଶ୍ଚ ସ୍ଥାପିତା ନୃଷୁ
'ସେହି ପ୍ରଭଳ ବୀର ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେକୁ ବଧ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ସହରକୁ ଆଣିଥିଲେ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।'
ତଦ୍ଗଚ୍ଛ ଵିପୁଲପ୍ରଜ୍ଞ ଭ୍ରାତୁଃ ପ୍ରିଯହିତେ ରତଃ। ଅରିଷ୍ଟଂ କ୍ଷେମମଧ୍ଵାନଂ ଵାଯୁନା ପରିରକ୍ଷିତଃ
ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ ତୁମେ, ଭାଇଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ଏବେ ଯାଅ। ବାୟୁଦେବତାଙ୍କର ରକ୍ଷାରେ ତୁମର ଯାତ୍ରା ନିରାପଦ ଓ କଷ୍ଟହୀନ ହେଉ।
ଏଷ ପନ୍ଥାଃ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌଗନ୍ଧିକଵନାଯ ତେ। ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସେ ଧନଦୋଦ୍ଯାନଂ ରକ୍ଷିତଂ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସୈଃ
ହେ କୁରୁମଣି, ଏହି ପଥରେ ଚାଲିଲେ ତୁମେ ସୌଗନ୍ଧିକ ଅଟରେ ପହଞ୍ଚିବ। ଏଠି ତୁମେ କୁବେରଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିବ, ଯାହାକୁ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ନ ଚ ତେ ତରସା କାର୍ଯଃ କୁସୁମାପଚଯଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଦୈଵତାନି ହି ମାନ୍ଯାନି ପୁରୁଷେଣ ଵିଶେଷତଃ
ତୁମେ ନିଜେ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ଫୁଲ ତୋଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। ଦେବତାମାନେ ବିଶେଷକରି ମାନ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ।
ବଲିହୋମନମସ୍କାରୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭ। ଦୈଵତାନି ପ୍ରସାଦଂ ହି ଭକ୍ତ୍ଯା କୁର୍ଵନ୍ତି ଭାରତ
ବଳି, ହୋମ, ପ୍ରଣାମ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ଦେବତାମାନେ ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
ମା ତାତ ସାହସଂ କାର୍ଷୀଃ ସ୍ଵଧର୍ମଂ ପରିପାଲଯ। ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଥାପନଂ ଧର୍ମଂ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵାଗମଯସ୍ଵ ଚ
ପୁଅ, ଅତିସାହସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କର। ନିଜ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ବୁଝିବା ଓ ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କର।
ନ ହି ଧର୍ମମଵିଜ୍ଞାଯ ଵୃଦ୍ଧାନନୁପସେଵ୍ଯ ଚ। ଧର୍ମୋ ଵୈ ଵେଦିତୁଂ ଶକ୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିସମୈରପି
ଧର୍ମକୁ ବୁଝିନଥିବା ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସେବା ନକରିଥିବା ଲୋକ, ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅଧର୍ମୋ ଯତ୍ର ଧର୍ମାଖ୍ଯୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାଧର୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ। ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵିଭାଗେନ ଯତ୍ରମୁହ୍ଯନ୍ତ୍ଯବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ଧର୍ମକୁ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ବୁଝିବା ଦରକାର, କାରଣ ଅବୁଦ୍ଧିମାନେ ସେଠି ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଆଚାରସଂଭଵୋ ଧର୍ମୋ ଧର୍ମାଦ୍ଵେଦାଃ ସମୁତ୍ଥିତାଃ। ଵେଦୈର୍ଯଜ୍ଞାଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯଜ୍ଞୈର୍ଦେଵାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ଧର୍ମ ଆଚରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧର୍ମରୁ ବେଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ବେଦରୁ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ବଲ୍ଯାକରଵଣିଜ୍ଯାଭିଃ କୃଷ୍ଯର୍ଥୈର୍ଯୋନିପୋଷଣୈଃ। ଵାର୍ତଯା ଧାର୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଧର୍ମୈରେତୈର୍ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ
ବଳି, ବ୍ୟବସାୟ, କୃଷି ଓ ସନ୍ତାନ ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଚାଲାନ୍ତି।
ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିସ୍ତିସ୍ରୋ ଵିଦ୍ଯା ଵିଜାନତାମ୍। ତାଭିଃ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତାଭିର୍ଲୋକଯାତ୍ରା ଵିଧୀଯତେ
ତିନି ପ୍ରକାର ବେଦ, ଜୀବିକା ଓ ଶାସନ ବିଦ୍ୟା—ଏହି ତିନିଟି ଜ୍ଞାନ ଜଣା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଚଳାଚଳ ଠିକ୍ ରହିଥାଏ।
ସା ଚେଦ୍ଧର୍ମକୃତା ନ ସ୍ଯାତ୍ରଯୀଧର୍ମମୃତେ ଭୁଵି। ଦଣ୍ଡନୀତିମୃତେଚାପି ନିର୍ମର୍ଯାଦମିଦଂ ଭଵେତ୍
ଯଦି ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ହେଉନାହିଁ, ବେଦ ଓ ଧର୍ମ ନଥିଲେ, ଶାସନ ବିଦ୍ୟା ନଥିଲେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି ଶୃଙ୍ଖଳା ରହିବ ନାହିଁ।
ଵାର୍ତାଧର୍ମେ ହ୍ଯଵର୍ତିନ୍ଯୋ ଵିନଶ୍ଯେଯୁରିମାଃ ପ୍ରଜାଃ। ସୁପ୍ରଵୃତ୍ତୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ହ୍ଯେତୈର୍ଧର୍ମୈଃ ସୂଯନ୍ତି ଵୈ ପ୍ରଜାଃ
ଯଦି ଲୋକେ ଜୀବିକା ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିନାହାନ୍ତି, ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଯିବେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନି ଧର୍ମ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚାଲିଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଜାନାମମୃତଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯେକଶ୍ଚୈଵୈକଵର୍ଣକଃ। ଯଜ୍ଞାଧ୍ଯଯନଦାନାନି ତ୍ରଯଃ ସାଧାରଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଅମୃତ ସମାନ, ଏକବର୍ଣ୍ଣୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକଟି ମାତ୍ର। ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ—ଏହି ତିନିଟି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ମନାଯାଏ।
ଯାଜନାଧ୍ଯାପନେ ଚୋଭେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପରିଗ୍ରହଃ। ପାଲନଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵୈ ଵୈଶ୍ଯଧର୍ମଶ୍ଚ ପୋଷଣମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବା, ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଓ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପାଇଁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ପୋଷଣ କରିବା ଧର୍ମ।