କ୍ରୋଶଯୋଜନମାତ୍ରା ହି ଗୋକର୍ଣସ୍ଯ ପ୍ରମାଣତଃ। ପତନ୍ତ୍ଯଜସ୍ରଂ ଵେଗେନ ଵହ୍ନାଵଗ୍ନିମତାଂ ଵର
ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଏକ କ୍ରୋଶ ମାତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତେ ଅବିରତ ତ୍ୱରାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ, ହେ ଅଗ୍ନିଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏଵଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଯୁତାନ୍ଯର୍ବୁଦାନି ଚ। ଅଵଶାନି ଵିନଷ୍ଟାନି ପନ୍ନଗାନାଂ ତୁ ତତ୍ର ଵୈ
ଏଭଳି, ଶତ-ହଜାର, କୋଟି-କୋଟି ଅସହାୟ ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସାପମାନେ ସେଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଗଲେ।
ତୁରଗା ଇଵ ତତ୍ରାନ୍ଯେ ହସ୍ତିହସ୍ତା ଇଵାପରେ। ମତ୍ତା ଇଵ ଚ ମାତଙ୍ଗା ମହାକାଯା ମହାବଲାଃ
କିଛି ସାପ ଘୋଡ଼ା ପରି, ଆଉ କିଛି ହାତୀର ହସ୍ତ ପରି; ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଯେପରି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।
ଉଚ୍ଚାଵଚାଶ୍ଚ ବହଵୋ ନାନାଵର୍ଣା ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ। ଘୋରାଶ୍ଚ ପରିଘପ୍ରଖ୍ଯା ଦନ୍ଦଶୂକା ମହାବଲାଃ। ପ୍ରପେତୁରଗ୍ନାଵୁରଗା ମାତୃଵାଗ୍ଦଣ୍ଡପୀଡିତାଃ
ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ବିଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାପ, ମାଆଙ୍କ କଥା ଓ ଦଣ୍ଡର ଆଘାତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ସର୍ପସତ୍ରେ ତଦା ରାଜ୍ଞଃ ପାଣ୍ଡଵେଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଜନମେଜଯସ୍ଯ କେ ତ୍ଵାସନ୍ନୃତ୍ଵିଜଃ ପରମର୍ଷଯଃ
ପାଣ୍ଡବବଂଶୀ ଜନମେଜୟଙ୍କର ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ କିଏ ରୁତ୍ବିଜ୍ ଥିଲେ, ହେ ମହାମୁନିମାନେ?
କେ ସଦସ୍ଯା ବଭୂଵୁଶ୍ଚ ସର୍ପସତ୍ରେ ସୁଦାରୁଣେ। ଵିଷାଦଜନନେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ପନ୍ନଗାନାଂ ମହାଭଯ
ସେ ଭୟଙ୍କର ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ କିଏ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ, ଯାହା ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ଓ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲା?
ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରଶସ୍ତାତ ଭଵାଞ୍ଛଂସିତୁମର୍ହତି। ସର୍ପସତ୍ରଵିଧାନଜ୍ଞଵିଜ୍ଞେଯାଃ କେ ଚ ସୂତଜ
ହେ ପିତା, ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଉଚିତ; ସର୍ପଯଜ୍ଞର ବିଧି ଜାଣୁଥିବା ସୂତମାନେ କିଏ ଥିଲେ?
ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ନାମାନୀହ ମନୀଷିଣାମ୍। ଯେ ଋତ୍ଵିଜଃ ସଦସ୍ଯାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସନ୍ନୃପତେସ୍ତଦା
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ନାମ କହିବି।
ତତ୍ର ହୋତା ବଭୂଵାଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚଣ୍ଡଭାର୍ଗଵଃ। ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାନ୍ଵଯେ ଖ୍ଯାତୋ ଜାତୋ ଵେଦଵିଦାଂ ଵରଃ
ସେଠାରେ ହୋତା ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଣ୍ଡଭାର୍ଗବ, ଚ୍ୟବନଙ୍କ ବଂଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଉଦ୍ଗାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵୃଦ୍ଧୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍କୌତ୍ସୌଽଥ ଜୈମିନିଃ। ବ୍ର୍ହମାଽଭଵଚ୍ଛାର୍ଙ୍ଗରଵୋଽଥାଧ୍ଵର୍ଯୁଶ୍ଚାପି ପିଙ୍ଗଲଃ
ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୌତ୍ସ, ଏବଂ ଜୈମିନି; ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଶାର୍ଙ୍ଗରବ, ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ ପିଙ୍ଗଳ।
ସଦସ୍ଯଶ୍ଚାଭଵଦ୍ଵ୍ଯାସଃ ପୁତ୍ରଶିଷ୍ଯସହାଯଵାନ୍। ଉଦ୍ଦାଲକଃ ପ୍ରମତକଃ ଶ୍ଵେତକେତୁଶ୍ଚ ପିଙ୍ଗଲଃ
ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ; ଉଦ୍ଦାଳକ, ପ୍ରମତକ, ଶ୍ୱେତକେତୁ ଓ ପିଙ୍ଗଳ।
ଅସିତୋ ଦେଵଲଶ୍ଚୈଵ ନାରଦଃ ପର୍ଵତସ୍ତଥା। ଆତ୍ରେଯଃ କୁମ୍ଡଜଠରୌ ଦ୍ଵିଜଃ କାଲଘଟସ୍ତଥା
ଅସିତ, ଦେବଳ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ଆତ୍ରେୟ, କୁମ୍ଦଜଠର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଳଘଟ।
ଵାତ୍ସ୍ଯଃ ଶ୍ରୁତଶ୍ରଵା ଵୃଦ୍ଧୋ ଜପସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଶୀଲଵାନ୍। କୋହଲୋ ଦେଵଶର୍ମା ଚ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯଃ ସମସୌରଭଃ
ବାତ୍ସ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା, ଜପ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; କୋହଳ, ଦେବଶର୍ମା, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଓ ସମସୌରଭ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ। ସଦସ୍ଯାଶ୍ଚାଭଵଂସ୍ତତ୍ର ସତ୍ରେ ପାରିକ୍ଷିତସ୍ଯ ହ
ଏମିତି ଅନେକ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଠାରେ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଯଜ୍ଞରେ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ।
ଜୁହ୍ଵତ୍ସ୍ଵୃତ୍ଵିକ୍ଷ୍ଵଥ ତଦା ସର୍ପସତ୍ରେ ମହାକ୍ରତୌ। ଅହଯଃ ପ୍ରାପତଂସ୍ତତ୍ର ଘୋରାଃ ପ୍ରାଣିଭଯାଵହାଃ
ଯେତେବେଳେ ରୁତ୍ବିଜ୍ମାନେ ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ ହବି ଦେଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ସାପମାନେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଵସାମେଦୋଵହାଃ କୁଲ୍ଯା ନାଗାନାଂ ସଂପ୍ରଵର୍ତିତାଃ। ଵଵୌ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ତୁମୁଲୋ ଦହ୍ଯତାମନିଶଂ ତଦା
ସେ ସମୟରେ ସାପମାନଙ୍କର ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜା ଭରିଥିବା ଝରଣା ଚାଲିଯାଉଥିଲା; ସେମାନେ ଦିନ ରାତି ଜଳୁଥିବାବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଗନ୍ଧ ବହୁଥିଲା।
ପତତାଂ ଚୈଵ ନାଗାନାଂ ଧିଷ୍ଠିତାନାଂ ତଥାମ୍ବରେ। ଅଶ୍ରୂଯତାନିଶଂ ଶବ୍ଦଃ ପଚ୍ଯତାଂ ଚାଗ୍ନିନା ଭୃଶମ୍
ଆକାଶରେ ଥିବା ସାପମାନେ ଯେତେବେଳେ ତଳକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ନିରନ୍ତର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ତକ୍ଷକସ୍ତୁ ସ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପୁରଂଦରନିଵେଶନମ୍। ଗତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵ ରାଜାନଂ ଦୀକ୍ଷିତଂ ଜନମେଜଯମ୍
କିନ୍ତୁ ତକ୍ଷକ ନାମକ ସାପରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ, କାରଣ ସେ ଶୁଣିଥିଲେ ଯେ ରାଜା ଜନମେଜୟ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି।
ତତଃ ସର୍ଵଂ ଯଥାଵୃତ୍ତମାଖ୍ଯାଯ ଭୁଜଗୋତ୍ତମଃ। ଅଗଚ୍ଛଚ୍ଛରଣଂ ଭୀତ ଆଗସ୍କୃତ୍ଵା ପୁରଂଦରମ୍
ତାପରେ ସେ ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟଭିତ ଏବଂ ଅପରାଧ କରିଥିବା ତକ୍ଷକ ସମସ୍ତ କଥା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହି, ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ତମିନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରାହ ସୁପ୍ରୀତୋ ନ ତଵାସ୍ତୀହ ତକ୍ଷକ। ଭଯଂ ନାଗେନ୍ଦ୍ର ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ସର୍ପସତ୍ରାତ୍କଦାଚନ
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ତକ୍ଷକ, ଏଠାରେ ତୁମେ କେବେ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ, ହେ ସାପରାଜ, ସେହି ସାପ-ଯଜ୍ଞରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ପ୍ରସାଦିତୋ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ତଵାର୍ଥାଯ ପିତାମହଃ। ତସ୍ମାତ୍ତଵ ଭଯଂ ନାସ୍ତି ଵ୍ଯେତୁ ତେନସୋ ଜ୍ଵରଃ
'ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ପାଇଁ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲି; ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠି କେବେ ଭୟ କରିବାକୁ ନାହିଁ। ତୁମ ଚିନ୍ତା ଦୂର ହେଉ।'
ଏଵମାଶ୍ଵାସିତସ୍ତେନ ତତଃ ସ ଭୁଜଗୋତ୍ତମଃ। ଉଵାସ ଭଵନେ ତସ୍ମିଞ୍ଶକ୍ରସ୍ଯ ମୁଦିତଃ ସୁଖୀ
ଏଭଳି ଆଶ୍ବାସନା ପାଇ ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାପ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହରେ ଖୁସି ଓ ସୁଖରେ ବସିଲେ।
ଅଜସ୍ରଂ ନିପତତ୍ସ୍ଵଗ୍ନୌ ନାଗେଷୁ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ। ଅଲ୍ପଶେଷପରୀଵାରୋ ଵାସୁକିଃ ପର୍ଯତପ୍ଯତ
କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସାପମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଅବିରତ ଭାବରେ ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, କେବଳ କିଛି ଅପରିଚିତ ସାପମାନେ ଅଛି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ବାସୁକି ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।
କଶ୍ମଲଂ ଚାଵିଶଦ୍ଧୋରଂ ଵାସୁକିଂ ପନ୍ନଗୋତ୍ତମମ୍। ସ ଘୂର୍ଣମାନହୃଦଯୋ ଭଗିନୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଭୟଙ୍କର ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ବାସୁକିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା; ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଦହ୍ଯନ୍ତେଽଙ୍ଗାନି ମେ ଭଦ୍ରେ ନ ଦିଶଃ ପ୍ରତିଭାନ୍ତି ମାମ୍। ସୀଦାମୀଵ ଚ ସଂମୋହାଦ୍ଧୂର୍ଣତୀଵ ଚ ମେ ମନଃ
'ଭଉଣୀ, ମୋ ଶରୀର ଜଳୁଛି, ମୁଁ କୌଣସି ଦିଗ ଦେଖିପାରୁନି; ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, ମୁଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଡୁବିଯାଉଛି।'
ଦୃଷ୍ଟିର୍ଭ୍ରାମ୍ଯତି ମେଽତୀଵ ହୃଦଯଂ ଦୀର୍ଯତୀଵ ଚ। ପତିଷ୍ଯାମ୍ଯଵଶୋଽଦ୍ଯାହଂ ତସ୍ମିନ୍ଦୀପ୍ତେ ଵିଭାଵସୌ
'ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି, ମୋ ହୃଦୟ ଫାଟିଯାଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଛି; ଆଜି ମୁଁ ଅସହାୟ ଭାବେ ସେଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯିବି।'
ପାରିକ୍ଷିତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞୋଽସୌ ଵର୍ତତେଽସ୍ମଜ୍ଜିଘାଂସଯା। ଵ୍ଯକ୍ତଂ ମଯାଽଭିଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରେତରାଜନିଵେଶନମ୍
'ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆମକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଚାଲିଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ ଏବେ ଯମରାଜଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ହେବ।'
ଅଯଂ ସ କାଲଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଦର୍ଥମସି ମେ ସ୍ଵସଃ। ଜରତ୍କରୌ(ପୁରା)ମଯାଦତ୍ତାତ୍ରାଯସ୍ଵାସ୍ମାନ୍ସବାନ୍ଧଵାନ୍
'ଭଉଣୀ, ଯେ ଦିନ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂର୍ବରୁ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲି, ସେଇ ସମୟ ଏବେ ଆସିଛି; ଦୟାକରି ଆମକୁ ଓ ଆମ ପରିବାରକୁ ବଞ୍ଚା।'
ଆସ୍ତୀକଃ କିଲ ଯଜ୍ଞଂ ତଂ ଵର୍ତନ୍ତଂ ଭୁଜଗୋତ୍ତମେ। ପ୍ରତିଷେତ୍ସ୍ଯତି ମାଂ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵଯମାହ ପିତାମହଃ
'ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ଆସ୍ତିକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବନ୍ଦ କରିବେ, ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ପିତାମହ ମୋତେ କହିଥିଲେ।'
ତଦ୍ଵତ୍ସେ ବ୍ରୂହି ଵତ୍ସଂ ସ୍ଵଂ କୁମାରଂ ଵୃଦ୍ଧସଂମତମ୍। ମମାଦ୍ଯ ତ୍ଵଂ ସଭୃତ୍ଯସ୍ଯ ମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଵେଦଵିତ୍ତମମ୍
'ତେଣୁ ଭଉଣୀ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ଆସ୍ତିକଙ୍କୁ, ଯିଏ ବଡ଼ମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ଆମ ଓ ଆମ ପରିବାରର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆଜି କହ।'