ତସ୍ମୈ ପ୍ରାଦାଦ୍ଵରାନିନ୍ଦ୍ର ଉକ୍ତଵାନ୍ଯାନ୍ମହାତପାଃ। ପ୍ରତିଭାସ୍ଯନ୍ତି ତେ ଵେଦାଃ ପିତ୍ରା ସହ ଯଥେପ୍ସିତାଃ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମହାତପସ୍ବୀ, ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ କହିଲେ: 'ବେଦ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ।'
ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କାଙ୍କ୍ଷସେ କାମଂ ଯଵକ୍ରୀର୍ଗମ୍ଯତାମିତି। ସ ଲବ୍ଧକାମ ପିତରଂ ସମେତ୍ଯାଥେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଯବକ୍ରୀତ, ତୁମେ ଯାହା ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ତାହା ମଧ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ। ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ, ସେ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରତିଭାସ୍ଯନ୍ତି ଵୈ ଵେଦା ମମ ତାତସ୍ଯ ଚୋଭଯୋଃ। ଅପି ଚାନ୍ଯାନ୍ଭଵିଷ୍ଯାଵୋ ଵରା ଲବ୍ଧାସ୍ତଥା ମଯା
ବେଦଗୁଡିକ ମୋତେ ଓ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯିବେ; ତାପରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପାଇଛି।
ଦର୍ପସ୍ତେ ଭଵିତା ତାତ ଵରାଁଲ୍ଲବ୍ଧ୍ଵା ଯଥେପ୍ସିତାନ୍। ସ ଦର୍ପପର୍ଣଃ କୃପଣଃ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଵିନଙ୍କ୍ଷ୍ଯସି
ପିତା, ଆପଣ ଚାହିଁଥିବା ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଲେ, ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଅହଂକାର ଆସିବ; ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡିବେ ଓ ନଷ୍ଟ ହେବେ।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମା ଗାଥା ଦେଵୈରୁଦାହୃତାଃ। ମୁନିରାସୀତ୍ପୁରା ପୁତ୍ର ବାଲଧିର୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଏଠି ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କହିଥିବା ଏହି ଗାଥାଗୁଡିକ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ; ପୁତ୍ର, ବାଳଧୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ମୁନି ଥିଲେ।
ସ ପୁତ୍ରଶୋକାଦୁଦ୍ଵିଗ୍ରସ୍ତପସ୍ତେପେ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍। ଭଵେନ୍ମମ ସୁତୋଽମର୍ତ୍ଯ ଇତିତଂ ଲବ୍ଧଵାଂଶ୍ଚ ସଃ
ପୁତ୍ରର ଶୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ; 'ମୋର ପୁତ୍ର ଅମର ହେଉ' ଭାବି, ସେ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଲେ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରସାଦୋ ଵୈ ଦେଵୈଃ କୃତୋ ନ ତ୍ଵମରୈଃ ସମଃ। ନାମର୍ତ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଯତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ନିମିତ୍ତାଯୁର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କୃପା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅମରମାନଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ; ମରଣଶୀଳ ଲୋକ ଅମର ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଯଥେମେ ପର୍ଵତାଃ ଶଶ୍ଵତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସୁରସତ୍ତମାଃ। ତାଵଜ୍ଜୀଵେନ୍ମମ୍ ସୁତୋ ନିର୍ଵାଣମୁତ ମେ ମତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଦେବମାନ୍ୟ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ପୁତ୍ର ଜୀବନ୍ତ ରହିବ; ମୁଁ ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଏହି ମତ ରଖିଛି।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତଦା ଜତ୍ରେ ମେଧାଵୀ କ୍ରୋଧନସ୍ତଦା। ସ ତୁ ଲବ୍ଧଵରୋ ଦର୍ପାଦୃଷୀଂଶ୍ଚୈଵାଵମନ୍ଯତ
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ କ୍ରୋଧୀ ଥିଲେ; ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇ ଅହଂକାରରେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଅବମାନନା କଲେ।
ଵିକୁର୍ଵାଣୋ ମୁନୀନାଂ ଚ ଵ୍ଯଚରତ୍ସ ମହୀମିମାମ୍। ଆସସାଦ ମହାଵୀର୍ଯଂ ଧନୁଷାକ୍ଷଂ ମନୀଷିଣମ୍
ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରି, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଧନୁଷାକ୍ଷ ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ତସ୍ଯାପଚକ୍ରେ ମେଧାଵୀ ତଂ ଶଶାପ ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଭଵ ଭସ୍ମେତି ଚୋକ୍ତଃ ସ ନ ଭସ୍ମ ସମପଦ୍ଯତ
ମେଧାବୀ, ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଅବମାନନା କଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, 'ଭସ୍ମ ହେଉ'; ତଥାପି ସେ ଭସ୍ମ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଧନୁଷାକ୍ଷସ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେଧାଵିନମନାମଯମ୍। `ମୁନିସ୍ତତ୍କାରଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂ ମହିଷରୂପଧୃତ୍। ଶୃଙ୍ଗେଣାଦ୍ରୀନଚଲଯତ୍ତତୋଽଯଂଭସ୍ମସାଦଭୂତ୍
ଧନୁଷାକ୍ଷ ମେଧାବୀଙ୍କୁ କିଛି ହୋଇନଥିବା ଦେଖି, କାରଣ ବୁଝି, ସେ ନିଜେ ମହିଷ ରୂପ ନେଲେ ଓ ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ହେଲାଇଲେ; ତାପରେ ମେଧାବୀ ଭସ୍ମ ହେଲେ।
ନିମିତ୍ତମସ୍ଯ ମହର୍ଷିର୍ଭେଦଯାମାସ ପର୍ଵତାନ୍। ସ ନିମିତ୍ତେ ଵିନଷ୍ଟେ ତୁ ମମାର ସହସା ଶିଶୁଃ
ମହାର୍ଷି କାରଣ ସ୍ୱରୂପ ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ; କାରଣ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ଶିଶୁ ହଠାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ।
ତଂ ମୃତଂ ପୁତ୍ରମାଦାଯ ଵିଲଲାପ ତତଃ ପିତା
ମୃତ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇ, ପିତା ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଲାଲପ୍ଯମାନଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନଯଃ ପରମାର୍ତଵତ୍। ଊଚୁର୍ଵେଦଵିଦଃ ସର୍ଵୈ ଗାଥାଂ ଯାଂ ତାଂ ନିବୋଧ ମେ
ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଦେଖି, ମୁନିମାନେ ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି ଗାଥାଗୁଡିକ କହିଥିଲେ; ସେଗୁଡିକୁ ମୋଠୁ ଶୁଣ।
ନ ଦିଷ୍ଟମର୍ଥମତ୍ଯେତୁମୀଶୋଽମର୍ତ୍ଯଃ କଥଂଚନ। ମହର୍ଷିର୍ଭେଦଯାମାସ ଧନୁଷାକ୍ଷୋ ମହୀଧରାନ୍
କୌଣସି ଅମର ଲୋକ ଦୈବ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଘଟଣାକୁ ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଧନୁଷାକ୍ଷ ମହାର୍ଷି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଏଵଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଵରାନ୍ବାଲା ଦର୍ପପୂର୍ଣାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ। କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଯଥା ନ ସ୍ଯାତ୍ତଥା ଭଵାନ୍
ଏଭଳି, ଶିଶୁମାନେ ଦାୟିତ୍ୱ ମିଳି ଅହଂକାରରେ ତପସ୍ୟା କଲେ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଆପଣ ଏମିତି ହେବେ ନାହିଁ।
ଏଷ ରୈଭ୍ଯୋ ମହାଵୀର୍ଯଃ ପୁତ୍ରୌ ଚାସ୍ଯ ତଥାଵିଧୌ। ତଂ ଯଥା ପୁତ୍ର ନାଭ୍ଯେଷି ତଥା କୁର୍ଯାସ୍ତ୍ଵତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ଏହି ରୈଭ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି; ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିବେ ନାହିଁ, ସଚେତନ ରହି କାମ କର।
ସ ହି କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମର୍ଥସ୍ତ୍ଵାଂ ପୁତ୍ର ପୀଡଯିତୁଂ ରୁଷା। ରୈଭ୍ଯଶ୍ଚାପି ତପସ୍ଵୀ ଚ କୋପନଶ୍ଚ ମହାନୃଷିଃ
ପୁତ୍ର, ସେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଆପଣଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ; ରୈଭ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ, କ୍ରୋଧୀ ଓ ମହାର୍ଷି।
ଏଵ କରିଷ୍ଯେ ମା ତାପଂ ତାତ କାର୍ଷୀଃ କଥଂଚନ। ଯଥା ହି ମେ ଭଵାନ୍ମାନ୍ଯସ୍ତଥା ରୈଭ୍ଯଃ ପିତା ମମ
ମୁଁ ଏହିପରି କରିବି; ପିତା, ଆପଣ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ସେପରି ରୈଭ୍ୟ ମୋର ପିତା।
ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ପିତରଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ ଯଵକ୍ରୀରକୁତୋଭଯଃ। ଵିପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ନୃଷୀନନ୍ଯାନତୁଷ୍ଯତ୍ପରଯା ମୁଦା
ଯବକ୍ରୀ ନିଜ ବାପାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ କହି, ଏବେ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଉଥିଲେ ଏବଂ କିଛିକୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ।
ଚଙ୍କ୍ରମ୍ଯମାଣଃ ସ ତଦା ଯଵକ୍ରୀରକୁତୋଭଯଃ। ଜଗାମ ମାଧଵେ ମାସି ରୈଭ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ପ୍ରତି
ଏହିପରେ ଯବକ୍ରୀ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ, ବସନ୍ତ ମାସରେ ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମେ ରମ୍ଯେ ପୁଷ୍ପତଦ୍ରୁମଭୂଷିତେ। ଵିଚରନ୍ତୀଂ ସ୍ନୁଷାଂ ତସ୍ଯ କିନ୍ନରୀମିଵ ଭାରତ
ସେଠାରେ ଫୁଲ ଲଗା ଗଛରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଶୋଭାମୟ ଆଶ୍ରମରେ, ଯବକ୍ରୀ ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ଝିଅଘରୁଆକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦେବକନ୍ୟା ପରି ଚାଲୁଥିଲେ।
ଯଵକ୍ରୀସ୍ତାମୁଵାଚେଦମୁପତିଷ୍ଠସ୍ଵ ମାମିନି। ନିର୍ଲଜ୍ଜୋ ଲଜ୍ଜଯା ଯୁକ୍ତାଂ କାମେନ ହୃତଚେତନଃ
ଯବକ୍ରୀ ଲଜ୍ଜା ବିନା, କାମେ ମନ ହରାଇ, ସେଠି ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଖକୁ ଆସ', ଯଦିଓ ସେ ଲଜ୍ଜାରେ ଥିଲେ।
ସା ତସ୍ଯ ଶୀଲମାଜ୍ଞାଯ ତସ୍ମାଚ୍ଛାପାଚ୍ଚ ବିଭ୍ଯତୀ। ତେଜସ୍ଵିତାଂ ଚ ରୈଭ୍ଯସ୍ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗାମ ହ
ସେ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ବୁଝି, ତାଙ୍କ ଶାପକୁ ଭୟ କରି, ଏବଂ ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ମନେ ପକାଇ, 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି କହିଲେ ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ ଏକାନ୍ତମାନୀଯ ଲଜ୍ଜଯାମାସ ଭାରତ। ଆଜଗାମ ତଦା ରୈଭ୍ଯଃ ସ୍ଵମାଶ୍ରମମରିଂଦମ
ତା'ପରେ ସେ ଝିଅଘରୁଆକୁ ଏକାନ୍ତକୁ ନେଇ, ଲଜ୍ଜାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରୈଭ୍ୟ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ।
ରୁଦତୀଂ ଚ ସ୍ନୁଷାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯାମାର୍ତା ପରାଵସୋଃ। ସାନ୍ତ୍ଵଯଞ୍ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ପରାବସୁଙ୍କ ଝିଅଘରୁଆ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରୈଭ୍ୟ ମୃଦୁ ଭାବରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ସା ତସ୍ମୈ ସର୍ଵମାଚଷ୍ଟ ଯଵକ୍ରୀଭାଷିତଂ ଶୁଭା। ପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ଯଵକ୍ରୀତଂ ପ୍ରେକ୍ଷାପୂର୍ଵଂ ତଥାଽଽତ୍ମନା
ସେ ସମସ୍ତ କଥା ରୈଭ୍ୟଙ୍କୁ କହିଦେଲେ—ଯବକ୍ରୀ କଣ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ନିଜେ କଣ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ସବୁ ଯଥାଘଟଣା କହିଲେ।
ଶୃଣ୍ଵାନସ୍ଯୈଵ ରୈଭ୍ଯସ୍ଯ ଯଵକ୍ରେସ୍ତଦ୍ଵିଚେଷ୍ଟନମ୍। ଦହନ୍ନିଵ ତଦା ଚେତଃ କ୍ରୋଧଃ ସମଭଵନ୍ମହାନ୍
ଯବକ୍ରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି, ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ପରି ହେଲା, ଏବଂ ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସ ତଦା ମନ୍ଯୁନାଽଽଵିଷ୍ଟସ୍ତପସ୍ଵୀ କୋପନୋ ଭୃଶମ୍। ଅଵଲୁପ୍ଯ ଜଟାମେକାଂ ଜୁହାଵାଗ୍ନୌ ସୁସଂସ୍କୃତେ
ତା'ପରେ ତପସ୍ୱୀ ରୈଭ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଏକ ଜଟା ଉଖଳି ନେଇ, ଭଲ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଲେ।