ଯଵକ୍ରୀତସ୍ଯ ଯତ୍ତୀର୍ଥମୁଚିତଂ ଶୈଚକର୍ମଣି। ଭାଗୀରଥ୍ଯାଂ ତତ୍ର ସେତୁଂ ଵାଲୁକାଭିଶ୍ଚକାର ସଃ
ଯବକ୍ରୀତଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଯଥାଯଥ ତୀର୍ଥରେ, ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀରେ ବାଲି ଦେଇ ସେତୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଯଦାଽସ୍ଯ ଵଦତୋ ଵାକ୍ଯଂ ନ ସ ଚକ୍ରେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ। ଵାଲୁକାଭିସ୍ତତଃ ଶକ୍ରୋ ଗଙ୍ଗାଂ ସମଭିପୂରଯନ୍
ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛି କରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶକ୍ର ବାଲି ଦେଇ ଗଙ୍ଗାକୁ ଭରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଵାଲୁକାମୁଷ୍ଟିମନିଶଂ ଭାଗୀରଥ୍ଯାଂ ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍। ସ୍ନାତୁମଭ୍ଯାଗତଂ ଶକ୍ରୋ ଯଵକ୍ରୀତମଦର୍ଶଯତ୍
ସେ ରାତିଭରି ଭାଗୀରଥୀରେ ବାଲି ମୁଠି ମୁଠି ଫେଙ୍ଗୁଥିଲେ। ଯବକ୍ରୀତ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, ଶକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ତଂ ଦଦର୍ଶ ଯଵକ୍ରୀତୋ ଯତ୍ନଵନ୍ତଂ ନିବନ୍ଧନେ। ପ୍ରହସଂଶ୍ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯମିଦଂ ସ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ
ଯବକ୍ରୀତ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ତିଆରି କରିବାରେ ଉତ୍ସାହିତ ଦେଖି, ହସି ଏହି କଥା କହିଲେ—ମୁନିମାନ୍ୟ।
କିମିଦଂ ଵର୍ତତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍କିଂଚ ତେ ହ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍। ଅତୀଵ ହି ମହାନ୍ଯତ୍ନଃ କ୍ରିଯତେଽଯଂ ନିରର୍ଥକଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା କଣ ଚାଲିଛି? ତୁମେ କଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ଏତେ ବଡ଼ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନର୍ଥକ।
ବନ୍ଧିଷ୍ଯେ ସେତୁନା ଗଙ୍ଗାଂ ସୁଖଃ ପନ୍ଥା ଭଵିଷ୍ଯତି। କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ହି ଜନସ୍ତାତ ତରମାଣଃ ପୁନଃପୁନଃ
ମୁଁ ଗଙ୍ଗାକୁ ବାନ୍ଧିବି, ଯେପରି ଲୋକମାନେ ସହଜରେ ଯାଇପାରିବେ; କାରଣ, ପିତା, ଲୋକମାନେ ପୁନିପୁନି ତାରିବାରେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି।
ନାଯଂ ଶକ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ବଦ୍ଧୁଂ ମହାନୋଘସ୍ତପୋଧନ। ଅଶକ୍ଯାଦ୍ଵିନିଵର୍ତସ୍ଵ ଶକ୍ଯମର୍ଥଂ ସମାରଭ
ତପସ୍ୟାର ଧନ, ଏହି ବଡ଼ ଧାରାକୁ ତୁମେ ବାନ୍ଧିପାରିବେ ନାହିଁ। ଅସମ୍ଭବ କାମରୁ ହଟିଯାଅ, ସମ୍ଭବ କାମ କର।
ଯଥୈଵ ଭଵତା ଚେଦ ତପୋ ଵେଦାର୍ଥମୁଦ୍ଯତମ୍। ଅଶକ୍ଯଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ମାଭିରଯଂ ଭାରଃ ସମାହିତଃ
ଯେପରି ତୁମେ ବେଦ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛ, ଯାହା ଅସମ୍ଭବ, ଏହି କାମ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ତେଣିଅ।
ଯଥା ତଵ ନିରର୍ଥୋଽଯମାରମ୍ଭସ୍ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵର। ତଥା ଯଦି ମମାପୀଦଂ ମନ୍ଯସେ ପାକଶାସନ
ତୁମର ଏହି ଉଦ୍ୟମ ନିର୍ଅର୍ଥକ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ; ଯଦି ତୁମେ ମୋ କାମକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିଛ, ପାକଶାସନ।
କ୍ରିଯତାଂ ଯଦ୍ଭଵେଚ୍ଛକ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ସୁରଗଣେଶ୍ଵର। ଵରାଂଶ୍ଚ ମେ ପ୍ରଯଚ୍ଛାନ୍ଯାସନ୍ଯୈର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ଭଵିତାସ୍ମ୍ଯହମ୍
ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ, ତୁମେ ଯାହା ସମ୍ଭବ କରିପାରିବ, ତାହା କର। ମୋତେ ଅନ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ହେବି।
ତସ୍ମୈ ପ୍ରାଦାଦ୍ଵରାନିନ୍ଦ୍ର ଉକ୍ତଵାନ୍ଯାନ୍ମହାତପାଃ। ପ୍ରତିଭାସ୍ଯନ୍ତି ତେ ଵେଦାଃ ପିତ୍ରା ସହ ଯଥେପ୍ସିତାଃ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମହାତପସ୍ବୀ, ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ କହିଲେ: 'ବେଦ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ।'
ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କାଙ୍କ୍ଷସେ କାମଂ ଯଵକ୍ରୀର୍ଗମ୍ଯତାମିତି। ସ ଲବ୍ଧକାମ ପିତରଂ ସମେତ୍ଯାଥେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଯବକ୍ରୀତ, ତୁମେ ଯାହା ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ତାହା ମଧ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ। ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ, ସେ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରତିଭାସ୍ଯନ୍ତି ଵୈ ଵେଦା ମମ ତାତସ୍ଯ ଚୋଭଯୋଃ। ଅପି ଚାନ୍ଯାନ୍ଭଵିଷ୍ଯାଵୋ ଵରା ଲବ୍ଧାସ୍ତଥା ମଯା
ବେଦଗୁଡିକ ମୋତେ ଓ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯିବେ; ତାପରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପାଇଛି।
ଦର୍ପସ୍ତେ ଭଵିତା ତାତ ଵରାଁଲ୍ଲବ୍ଧ୍ଵା ଯଥେପ୍ସିତାନ୍। ସ ଦର୍ପପର୍ଣଃ କୃପଣଃ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଵିନଙ୍କ୍ଷ୍ଯସି
ପିତା, ଆପଣ ଚାହିଁଥିବା ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଲେ, ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଅହଂକାର ଆସିବ; ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡିବେ ଓ ନଷ୍ଟ ହେବେ।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମା ଗାଥା ଦେଵୈରୁଦାହୃତାଃ। ମୁନିରାସୀତ୍ପୁରା ପୁତ୍ର ବାଲଧିର୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଏଠି ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କହିଥିବା ଏହି ଗାଥାଗୁଡିକ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ; ପୁତ୍ର, ବାଳଧୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ମୁନି ଥିଲେ।
ସ ପୁତ୍ରଶୋକାଦୁଦ୍ଵିଗ୍ରସ୍ତପସ୍ତେପେ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍। ଭଵେନ୍ମମ ସୁତୋଽମର୍ତ୍ଯ ଇତିତଂ ଲବ୍ଧଵାଂଶ୍ଚ ସଃ
ପୁତ୍ରର ଶୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ; 'ମୋର ପୁତ୍ର ଅମର ହେଉ' ଭାବି, ସେ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଲେ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରସାଦୋ ଵୈ ଦେଵୈଃ କୃତୋ ନ ତ୍ଵମରୈଃ ସମଃ। ନାମର୍ତ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଯତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ନିମିତ୍ତାଯୁର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କୃପା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅମରମାନଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ; ମରଣଶୀଳ ଲୋକ ଅମର ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଯଥେମେ ପର୍ଵତାଃ ଶଶ୍ଵତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସୁରସତ୍ତମାଃ। ତାଵଜ୍ଜୀଵେନ୍ମମ୍ ସୁତୋ ନିର୍ଵାଣମୁତ ମେ ମତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଦେବମାନ୍ୟ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ପୁତ୍ର ଜୀବନ୍ତ ରହିବ; ମୁଁ ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଏହି ମତ ରଖିଛି।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତଦା ଜତ୍ରେ ମେଧାଵୀ କ୍ରୋଧନସ୍ତଦା। ସ ତୁ ଲବ୍ଧଵରୋ ଦର୍ପାଦୃଷୀଂଶ୍ଚୈଵାଵମନ୍ଯତ
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ କ୍ରୋଧୀ ଥିଲେ; ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇ ଅହଂକାରରେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଅବମାନନା କଲେ।
ଵିକୁର୍ଵାଣୋ ମୁନୀନାଂ ଚ ଵ୍ଯଚରତ୍ସ ମହୀମିମାମ୍। ଆସସାଦ ମହାଵୀର୍ଯଂ ଧନୁଷାକ୍ଷଂ ମନୀଷିଣମ୍
ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରି, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଧନୁଷାକ୍ଷ ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ତସ୍ଯାପଚକ୍ରେ ମେଧାଵୀ ତଂ ଶଶାପ ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଭଵ ଭସ୍ମେତି ଚୋକ୍ତଃ ସ ନ ଭସ୍ମ ସମପଦ୍ଯତ
ମେଧାବୀ, ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଅବମାନନା କଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, 'ଭସ୍ମ ହେଉ'; ତଥାପି ସେ ଭସ୍ମ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଧନୁଷାକ୍ଷସ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେଧାଵିନମନାମଯମ୍। `ମୁନିସ୍ତତ୍କାରଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂ ମହିଷରୂପଧୃତ୍। ଶୃଙ୍ଗେଣାଦ୍ରୀନଚଲଯତ୍ତତୋଽଯଂଭସ୍ମସାଦଭୂତ୍
ଧନୁଷାକ୍ଷ ମେଧାବୀଙ୍କୁ କିଛି ହୋଇନଥିବା ଦେଖି, କାରଣ ବୁଝି, ସେ ନିଜେ ମହିଷ ରୂପ ନେଲେ ଓ ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ହେଲାଇଲେ; ତାପରେ ମେଧାବୀ ଭସ୍ମ ହେଲେ।
ନିମିତ୍ତମସ୍ଯ ମହର୍ଷିର୍ଭେଦଯାମାସ ପର୍ଵତାନ୍। ସ ନିମିତ୍ତେ ଵିନଷ୍ଟେ ତୁ ମମାର ସହସା ଶିଶୁଃ
ମହାର୍ଷି କାରଣ ସ୍ୱରୂପ ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ; କାରଣ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ଶିଶୁ ହଠାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ।
ତଂ ମୃତଂ ପୁତ୍ରମାଦାଯ ଵିଲଲାପ ତତଃ ପିତା
ମୃତ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇ, ପିତା ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଲାଲପ୍ଯମାନଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନଯଃ ପରମାର୍ତଵତ୍। ଊଚୁର୍ଵେଦଵିଦଃ ସର୍ଵୈ ଗାଥାଂ ଯାଂ ତାଂ ନିବୋଧ ମେ
ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଦେଖି, ମୁନିମାନେ ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି ଗାଥାଗୁଡିକ କହିଥିଲେ; ସେଗୁଡିକୁ ମୋଠୁ ଶୁଣ।
ନ ଦିଷ୍ଟମର୍ଥମତ୍ଯେତୁମୀଶୋଽମର୍ତ୍ଯଃ କଥଂଚନ। ମହର୍ଷିର୍ଭେଦଯାମାସ ଧନୁଷାକ୍ଷୋ ମହୀଧରାନ୍
କୌଣସି ଅମର ଲୋକ ଦୈବ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଘଟଣାକୁ ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଧନୁଷାକ୍ଷ ମହାର୍ଷି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଏଵଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଵରାନ୍ବାଲା ଦର୍ପପୂର୍ଣାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ। କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଯଥା ନ ସ୍ଯାତ୍ତଥା ଭଵାନ୍
ଏଭଳି, ଶିଶୁମାନେ ଦାୟିତ୍ୱ ମିଳି ଅହଂକାରରେ ତପସ୍ୟା କଲେ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଆପଣ ଏମିତି ହେବେ ନାହିଁ।
ଏଷ ରୈଭ୍ଯୋ ମହାଵୀର୍ଯଃ ପୁତ୍ରୌ ଚାସ୍ଯ ତଥାଵିଧୌ। ତଂ ଯଥା ପୁତ୍ର ନାଭ୍ଯେଷି ତଥା କୁର୍ଯାସ୍ତ୍ଵତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ଏହି ରୈଭ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି; ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିବେ ନାହିଁ, ସଚେତନ ରହି କାମ କର।
ସ ହି କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମର୍ଥସ୍ତ୍ଵାଂ ପୁତ୍ର ପୀଡଯିତୁଂ ରୁଷା। ରୈଭ୍ଯଶ୍ଚାପି ତପସ୍ଵୀ ଚ କୋପନଶ୍ଚ ମହାନୃଷିଃ
ପୁତ୍ର, ସେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଆପଣଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ; ରୈଭ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ, କ୍ରୋଧୀ ଓ ମହାର୍ଷି।
ଏଵ କରିଷ୍ଯେ ମା ତାପଂ ତାତ କାର୍ଷୀଃ କଥଂଚନ। ଯଥା ହି ମେ ଭଵାନ୍ମାନ୍ଯସ୍ତଥା ରୈଭ୍ଯଃ ପିତା ମମ
ମୁଁ ଏହିପରି କରିବି; ପିତା, ଆପଣ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ସେପରି ରୈଭ୍ୟ ମୋର ପିତା।