ନିମିତ୍ତଂ ମହଦୁତ୍ପନ୍ନଂ ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରଂ ତଦା। ଯଜ୍ଞସ୍ଯାଯତନେ ତସ୍ମିନ୍କ୍ରିଯମାଣେ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ସମୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ହେଲା, ଯାହା ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେଲା। ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବେଳେ ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା।
ସ୍ଥପତିର୍ବୁଦ୍ଧିସଂପନ୍ନୋ ଵାସ୍ତୁଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ। ଇତ୍ଯବ୍ରଵୀତ୍ସୂତ୍ରଧାରଃ ସୂତଃ ପୌରାଣିକସ୍ତଦା
ଏହି ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଗୃହନିର୍ମାଣ ଶିଳ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁଖ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ, ସୂତ, ଓ ପୁରାଣ ପାଠକ କଥା କହିଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ଚ କାଲେ ଚ ମାପନେଯଂ ପ୍ରଵର୍ତିତା। ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କାରଣଂ କୃତ୍ଵା ନାଯଂ ସଂସ୍ଥାସ୍ଯତେ କ୍ରତୁଃ
ଏଠି ଏହି ସମୟରେ ଏହି ମାପ ଆରମ୍ଭ ହେବାର କାରଣ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାରୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ରାଜାସୌ ପ୍ରାଗ୍ଦୀକ୍ଷାକାଲମବ୍ରଵୀତ୍। କ୍ଷତ୍ତାରଂ ନ ହି ମେ କଶ୍ଚିଦଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵିଶେଦିତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଅଜଣା କେହି ଏଠିକୁ ଭିତରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ କ୍ଷତ୍ରୀୟ।'
ତତଃ କର୍ମ ପ୍ରଵଵୃତେ ସର୍ପସତ୍ରଵିଧାନତଃ। ପର୍ଯକ୍ରାମଂଶ୍ଚ ଵିଦିଵତ୍ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ କର୍ମଣି ଯାଜକାଃ
ତାପରେ ସର୍ପସତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ନିଜ କାମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ କୃଷ୍ଣଵାସାଂସି ଧୂମ୍ରସଂରକ୍ତଲୋଚନାଃ। ଜୁହୁଵୁର୍ମନ୍ତ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ସମିଦ୍ଧଂ ଜାତଵେଦସମ୍
କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଧୂଆଁରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଦେଲେ।
କମ୍ପଯନ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵେଷାମୁରଗାଣାଂ ମନାଂସି ଚ। ସର୍ପାନାଜୁହୁଵୁସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵାନଗ୍ନିମୁଖେ ତଦା
ସମସ୍ତ ସାପମାନଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସାପକୁ ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।
ତତଃ ସର୍ପାଃ ସମାପେତୁଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତେ ହଵ୍ଯଵାହନେ। ଵିଚେଷ୍ଟମାନାଃ କୃପଣମାହ୍ଵଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍
ତାପରେ ସାପମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ତଡ଼ପି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଡାକୁଥିଲେ।
ଵିସ୍ଫୁରନ୍ତଃ ଶ୍ଵସନ୍ତଶ୍ଚ ଵେଷ୍ଟଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍। ପୁଚ୍ଛୈଃ ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ଭୃଶଂ ଚିତ୍ରଭାନୁଂ ପ୍ରପେଦିରେ
ସେମାନେ ତୀବ୍ର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଗୋଟେ ଉପରେ ଗୋଟେ ପିଚି ଯାଉଥିଲେ; ପୁଛ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚିତ୍ରଭାନୁଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ଶ୍ଵେତାଃ କୃଷ୍ଣାଶ୍ଚ ନୀଲାଶ୍ଚ ସ୍ଥଵିରାଃ ଶିଶଵସ୍ତଥା। ନଦନ୍ତୋ ଵିଵିଧାନ୍ନାଦାନ୍ପେତୁର୍ଦୀପ୍ତେ ଵିଭାଵସୌ
ଧଳା, କଳା, ନୀଳ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଶିଶୁ—ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ।
କ୍ରୋଶଯୋଜନମାତ୍ରା ହି ଗୋକର୍ଣସ୍ଯ ପ୍ରମାଣତଃ। ପତନ୍ତ୍ଯଜସ୍ରଂ ଵେଗେନ ଵହ୍ନାଵଗ୍ନିମତାଂ ଵର
ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଏକ କ୍ରୋଶ ମାତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତେ ଅବିରତ ତ୍ୱରାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ, ହେ ଅଗ୍ନିଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏଵଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଯୁତାନ୍ଯର୍ବୁଦାନି ଚ। ଅଵଶାନି ଵିନଷ୍ଟାନି ପନ୍ନଗାନାଂ ତୁ ତତ୍ର ଵୈ
ଏଭଳି, ଶତ-ହଜାର, କୋଟି-କୋଟି ଅସହାୟ ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସାପମାନେ ସେଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଗଲେ।
ତୁରଗା ଇଵ ତତ୍ରାନ୍ଯେ ହସ୍ତିହସ୍ତା ଇଵାପରେ। ମତ୍ତା ଇଵ ଚ ମାତଙ୍ଗା ମହାକାଯା ମହାବଲାଃ
କିଛି ସାପ ଘୋଡ଼ା ପରି, ଆଉ କିଛି ହାତୀର ହସ୍ତ ପରି; ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଯେପରି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।
ଉଚ୍ଚାଵଚାଶ୍ଚ ବହଵୋ ନାନାଵର୍ଣା ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ। ଘୋରାଶ୍ଚ ପରିଘପ୍ରଖ୍ଯା ଦନ୍ଦଶୂକା ମହାବଲାଃ। ପ୍ରପେତୁରଗ୍ନାଵୁରଗା ମାତୃଵାଗ୍ଦଣ୍ଡପୀଡିତାଃ
ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ବିଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାପ, ମାଆଙ୍କ କଥା ଓ ଦଣ୍ଡର ଆଘାତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ସର୍ପସତ୍ରେ ତଦା ରାଜ୍ଞଃ ପାଣ୍ଡଵେଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଜନମେଜଯସ୍ଯ କେ ତ୍ଵାସନ୍ନୃତ୍ଵିଜଃ ପରମର୍ଷଯଃ
ପାଣ୍ଡବବଂଶୀ ଜନମେଜୟଙ୍କର ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ କିଏ ରୁତ୍ବିଜ୍ ଥିଲେ, ହେ ମହାମୁନିମାନେ?
କେ ସଦସ୍ଯା ବଭୂଵୁଶ୍ଚ ସର୍ପସତ୍ରେ ସୁଦାରୁଣେ। ଵିଷାଦଜନନେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ପନ୍ନଗାନାଂ ମହାଭଯ
ସେ ଭୟଙ୍କର ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ କିଏ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ, ଯାହା ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ଓ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲା?
ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରଶସ୍ତାତ ଭଵାଞ୍ଛଂସିତୁମର୍ହତି। ସର୍ପସତ୍ରଵିଧାନଜ୍ଞଵିଜ୍ଞେଯାଃ କେ ଚ ସୂତଜ
ହେ ପିତା, ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଉଚିତ; ସର୍ପଯଜ୍ଞର ବିଧି ଜାଣୁଥିବା ସୂତମାନେ କିଏ ଥିଲେ?
ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ନାମାନୀହ ମନୀଷିଣାମ୍। ଯେ ଋତ୍ଵିଜଃ ସଦସ୍ଯାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସନ୍ନୃପତେସ୍ତଦା
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ନାମ କହିବି।
ତତ୍ର ହୋତା ବଭୂଵାଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚଣ୍ଡଭାର୍ଗଵଃ। ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାନ୍ଵଯେ ଖ୍ଯାତୋ ଜାତୋ ଵେଦଵିଦାଂ ଵରଃ
ସେଠାରେ ହୋତା ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଣ୍ଡଭାର୍ଗବ, ଚ୍ୟବନଙ୍କ ବଂଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଉଦ୍ଗାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵୃଦ୍ଧୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍କୌତ୍ସୌଽଥ ଜୈମିନିଃ। ବ୍ର୍ହମାଽଭଵଚ୍ଛାର୍ଙ୍ଗରଵୋଽଥାଧ୍ଵର୍ଯୁଶ୍ଚାପି ପିଙ୍ଗଲଃ
ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୌତ୍ସ, ଏବଂ ଜୈମିନି; ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଶାର୍ଙ୍ଗରବ, ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ ପିଙ୍ଗଳ।
ସଦସ୍ଯଶ୍ଚାଭଵଦ୍ଵ୍ଯାସଃ ପୁତ୍ରଶିଷ୍ଯସହାଯଵାନ୍। ଉଦ୍ଦାଲକଃ ପ୍ରମତକଃ ଶ୍ଵେତକେତୁଶ୍ଚ ପିଙ୍ଗଲଃ
ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ; ଉଦ୍ଦାଳକ, ପ୍ରମତକ, ଶ୍ୱେତକେତୁ ଓ ପିଙ୍ଗଳ।
ଅସିତୋ ଦେଵଲଶ୍ଚୈଵ ନାରଦଃ ପର୍ଵତସ୍ତଥା। ଆତ୍ରେଯଃ କୁମ୍ଡଜଠରୌ ଦ୍ଵିଜଃ କାଲଘଟସ୍ତଥା
ଅସିତ, ଦେବଳ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ଆତ୍ରେୟ, କୁମ୍ଦଜଠର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଳଘଟ।
ଵାତ୍ସ୍ଯଃ ଶ୍ରୁତଶ୍ରଵା ଵୃଦ୍ଧୋ ଜପସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଶୀଲଵାନ୍। କୋହଲୋ ଦେଵଶର୍ମା ଚ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯଃ ସମସୌରଭଃ
ବାତ୍ସ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା, ଜପ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; କୋହଳ, ଦେବଶର୍ମା, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଓ ସମସୌରଭ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ। ସଦସ୍ଯାଶ୍ଚାଭଵଂସ୍ତତ୍ର ସତ୍ରେ ପାରିକ୍ଷିତସ୍ଯ ହ
ଏମିତି ଅନେକ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଠାରେ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଯଜ୍ଞରେ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ।
ଜୁହ୍ଵତ୍ସ୍ଵୃତ୍ଵିକ୍ଷ୍ଵଥ ତଦା ସର୍ପସତ୍ରେ ମହାକ୍ରତୌ। ଅହଯଃ ପ୍ରାପତଂସ୍ତତ୍ର ଘୋରାଃ ପ୍ରାଣିଭଯାଵହାଃ
ଯେତେବେଳେ ରୁତ୍ବିଜ୍ମାନେ ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ ହବି ଦେଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ସାପମାନେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଵସାମେଦୋଵହାଃ କୁଲ୍ଯା ନାଗାନାଂ ସଂପ୍ରଵର୍ତିତାଃ। ଵଵୌ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ତୁମୁଲୋ ଦହ୍ଯତାମନିଶଂ ତଦା
ସେ ସମୟରେ ସାପମାନଙ୍କର ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜା ଭରିଥିବା ଝରଣା ଚାଲିଯାଉଥିଲା; ସେମାନେ ଦିନ ରାତି ଜଳୁଥିବାବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଗନ୍ଧ ବହୁଥିଲା।
ପତତାଂ ଚୈଵ ନାଗାନାଂ ଧିଷ୍ଠିତାନାଂ ତଥାମ୍ବରେ। ଅଶ୍ରୂଯତାନିଶଂ ଶବ୍ଦଃ ପଚ୍ଯତାଂ ଚାଗ୍ନିନା ଭୃଶମ୍
ଆକାଶରେ ଥିବା ସାପମାନେ ଯେତେବେଳେ ତଳକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ନିରନ୍ତର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ତକ୍ଷକସ୍ତୁ ସ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପୁରଂଦରନିଵେଶନମ୍। ଗତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵ ରାଜାନଂ ଦୀକ୍ଷିତଂ ଜନମେଜଯମ୍
କିନ୍ତୁ ତକ୍ଷକ ନାମକ ସାପରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ, କାରଣ ସେ ଶୁଣିଥିଲେ ଯେ ରାଜା ଜନମେଜୟ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି।
ତତଃ ସର୍ଵଂ ଯଥାଵୃତ୍ତମାଖ୍ଯାଯ ଭୁଜଗୋତ୍ତମଃ। ଅଗଚ୍ଛଚ୍ଛରଣଂ ଭୀତ ଆଗସ୍କୃତ୍ଵା ପୁରଂଦରମ୍
ତାପରେ ସେ ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟଭିତ ଏବଂ ଅପରାଧ କରିଥିବା ତକ୍ଷକ ସମସ୍ତ କଥା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହି, ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ତମିନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରାହ ସୁପ୍ରୀତୋ ନ ତଵାସ୍ତୀହ ତକ୍ଷକ। ଭଯଂ ନାଗେନ୍ଦ୍ର ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ସର୍ପସତ୍ରାତ୍କଦାଚନ
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ତକ୍ଷକ, ଏଠାରେ ତୁମେ କେବେ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ, ହେ ସାପରାଜ, ସେହି ସାପ-ଯଜ୍ଞରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।'