ପ୍ରତିକୁର୍ଯାଂ ଯଥା ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭଵନ୍ତୋ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ମେ। ଅପି ତତ୍କର୍ମ ଵିଦିତଂ ଭଵତାଂ ଯେନ ପନ୍ନଗମ୍
ମୁଁ କେମିତି ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି? ଆପଣମାନେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ସେ ସାପ କିପରି ଦୋଷୀ ହେଲା, ଆପଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି କି?
ତକ୍ଷକଂ ସଂପ୍ରଦୀପ୍ତେଽଗ୍ନୌ ପ୍ରକ୍ଷିପେଯଂ ସବାନ୍ଧଵମ୍। ଯଥା ତେନ ପିତା ମହ୍ଯଂ ପୂର୍ଵଂ ଦଗ୍ଧୋ ଵିଷାଗ୍ନିନା।। ତଥାଽହମପି ତଂ ପାପଂ ଦଗ୍ଧୁମିଚ୍ଛାମି ପନ୍ନଗମ୍
ମୁଁ ଚାହେଁ ଟକ୍ଷକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବାକୁ। ଯେପରି ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ସାପର ବିଷ ଅଗ୍ନିରେ ପୂର୍ବେ ପୁଡ଼ିଦେଲା, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ପାପୀ ସାପକୁ ପୁଡ଼ିଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଅସ୍ତି ରାଜନ୍ମହାତ୍ସତ୍ରଂ ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍। ସର୍ଵସତ୍ରମିତି ଖ୍ଯାତଂ ପୁରାଣେ ପରିପଠ୍ଯତେ
ହେ ରାଜା, ତୁମ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପୁରାଣରେ 'ସର୍ବସତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆହର୍ତା ତସ୍ଯ ସତ୍ରସ୍ଯ ତ୍ଵନ୍ନାନ୍ଯୋଽସ୍ତି ନରାଧିପ। ଇତି ପୌରାଣିକାଃ ପ୍ରାହୁରସ୍ମାକଂ ଚାସ୍ତି ସ କ୍ରତୁଃ
ପୁରାତନ କଥାନୁସାରେ, ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମ ପାଖରେ ଏହି କ୍ରତୁ ଅଛି।
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ମେନେ ଦଗ୍ଧଂ ହି ତକ୍ଷକମ୍। ହୁତାଶନମୁଖେ ଦୀପ୍ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟମିତି ସତ୍ତମ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସେ ରାଜା ଋଷି ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ଯେ ଟକ୍ଷକ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ପଡ଼ି ପୁଡ଼ିଗଲେ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମନ୍ତ୍ରଵିଦସ୍ତାନ୍ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତଦା। ଆହରିଷ୍ଯାମି ତତ୍ସତ୍ରଂ ସଂଭାରାଃ ସଂଭ୍ରିଯନ୍ତୁ ମେ
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ସେହି ଯଜ୍ଞ କରିବି, ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଉ।'
ତତସ୍ତ ଋତ୍ଵିଜସ୍ତସ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ତଂ ଦେଶଂ ମାପଯାମାସୁର୍ଯଜ୍ଞାଯତନକାରଣାତ୍
ତାପରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ସେଠି ଜାଗା ମାପିଲେ।
ଯଥାଵଦ୍ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସର୍ଵେ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂଗତାଃ। ଋଦ୍ଧ୍ଯା ପରମଯା ଯୁକ୍ତମିଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିଜଗଣୈର୍ଯୁତମ୍
ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଓ ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ପ୍ରଭୂତଧନଧାନ୍ଯାଢ୍ଯମୃତ୍ଵିଗ୍ଭିଃ ସୁନିଷେଵିତମ୍। ନିର୍ମାଯ ଚାପି ଵିଧିଵଦ୍ଯଜ୍ଞାଯତନମୀପ୍ସିତମ୍
ଏହି ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର, ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଠିକ୍ ଭାବେ ସେବା କରୁଥିଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାହିଁଥିବା ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ତିଆରି ହେଲା।
ରାଜାନଂ ଦୀକ୍ଷଯାମାସୁଃ ସର୍ପସତ୍ରାପ୍ତଯେ ତଦା। ଇଦଂ ଚାସୀତ୍ତତ୍ର ପୂର୍ଵଂ ସର୍ପସତ୍ରେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତାପରେ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସର୍ପସତ୍ର ପୂରଣ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ। ଏହି ଘଟଣା ସର୍ପସତ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ଘଟିଥିଲା।
ନିମିତ୍ତଂ ମହଦୁତ୍ପନ୍ନଂ ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରଂ ତଦା। ଯଜ୍ଞସ୍ଯାଯତନେ ତସ୍ମିନ୍କ୍ରିଯମାଣେ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ସମୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ହେଲା, ଯାହା ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେଲା। ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବେଳେ ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା।
ସ୍ଥପତିର୍ବୁଦ୍ଧିସଂପନ୍ନୋ ଵାସ୍ତୁଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ। ଇତ୍ଯବ୍ରଵୀତ୍ସୂତ୍ରଧାରଃ ସୂତଃ ପୌରାଣିକସ୍ତଦା
ଏହି ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଗୃହନିର୍ମାଣ ଶିଳ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁଖ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ, ସୂତ, ଓ ପୁରାଣ ପାଠକ କଥା କହିଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ଚ କାଲେ ଚ ମାପନେଯଂ ପ୍ରଵର୍ତିତା। ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କାରଣଂ କୃତ୍ଵା ନାଯଂ ସଂସ୍ଥାସ୍ଯତେ କ୍ରତୁଃ
ଏଠି ଏହି ସମୟରେ ଏହି ମାପ ଆରମ୍ଭ ହେବାର କାରଣ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାରୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ରାଜାସୌ ପ୍ରାଗ୍ଦୀକ୍ଷାକାଲମବ୍ରଵୀତ୍। କ୍ଷତ୍ତାରଂ ନ ହି ମେ କଶ୍ଚିଦଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵିଶେଦିତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଅଜଣା କେହି ଏଠିକୁ ଭିତରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ କ୍ଷତ୍ରୀୟ।'
ତତଃ କର୍ମ ପ୍ରଵଵୃତେ ସର୍ପସତ୍ରଵିଧାନତଃ। ପର୍ଯକ୍ରାମଂଶ୍ଚ ଵିଦିଵତ୍ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ କର୍ମଣି ଯାଜକାଃ
ତାପରେ ସର୍ପସତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ନିଜ କାମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ କୃଷ୍ଣଵାସାଂସି ଧୂମ୍ରସଂରକ୍ତଲୋଚନାଃ। ଜୁହୁଵୁର୍ମନ୍ତ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ସମିଦ୍ଧଂ ଜାତଵେଦସମ୍
କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଧୂଆଁରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଦେଲେ।
କମ୍ପଯନ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵେଷାମୁରଗାଣାଂ ମନାଂସି ଚ। ସର୍ପାନାଜୁହୁଵୁସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵାନଗ୍ନିମୁଖେ ତଦା
ସମସ୍ତ ସାପମାନଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସାପକୁ ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।
ତତଃ ସର୍ପାଃ ସମାପେତୁଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତେ ହଵ୍ଯଵାହନେ। ଵିଚେଷ୍ଟମାନାଃ କୃପଣମାହ୍ଵଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍
ତାପରେ ସାପମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ତଡ଼ପି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଡାକୁଥିଲେ।
ଵିସ୍ଫୁରନ୍ତଃ ଶ୍ଵସନ୍ତଶ୍ଚ ଵେଷ୍ଟଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍। ପୁଚ୍ଛୈଃ ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ଭୃଶଂ ଚିତ୍ରଭାନୁଂ ପ୍ରପେଦିରେ
ସେମାନେ ତୀବ୍ର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଗୋଟେ ଉପରେ ଗୋଟେ ପିଚି ଯାଉଥିଲେ; ପୁଛ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚିତ୍ରଭାନୁଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ଶ୍ଵେତାଃ କୃଷ୍ଣାଶ୍ଚ ନୀଲାଶ୍ଚ ସ୍ଥଵିରାଃ ଶିଶଵସ୍ତଥା। ନଦନ୍ତୋ ଵିଵିଧାନ୍ନାଦାନ୍ପେତୁର୍ଦୀପ୍ତେ ଵିଭାଵସୌ
ଧଳା, କଳା, ନୀଳ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଶିଶୁ—ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ।
କ୍ରୋଶଯୋଜନମାତ୍ରା ହି ଗୋକର୍ଣସ୍ଯ ପ୍ରମାଣତଃ। ପତନ୍ତ୍ଯଜସ୍ରଂ ଵେଗେନ ଵହ୍ନାଵଗ୍ନିମତାଂ ଵର
ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଏକ କ୍ରୋଶ ମାତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତେ ଅବିରତ ତ୍ୱରାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ, ହେ ଅଗ୍ନିଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏଵଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଯୁତାନ୍ଯର୍ବୁଦାନି ଚ। ଅଵଶାନି ଵିନଷ୍ଟାନି ପନ୍ନଗାନାଂ ତୁ ତତ୍ର ଵୈ
ଏଭଳି, ଶତ-ହଜାର, କୋଟି-କୋଟି ଅସହାୟ ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସାପମାନେ ସେଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଗଲେ।
ତୁରଗା ଇଵ ତତ୍ରାନ୍ଯେ ହସ୍ତିହସ୍ତା ଇଵାପରେ। ମତ୍ତା ଇଵ ଚ ମାତଙ୍ଗା ମହାକାଯା ମହାବଲାଃ
କିଛି ସାପ ଘୋଡ଼ା ପରି, ଆଉ କିଛି ହାତୀର ହସ୍ତ ପରି; ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଯେପରି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।
ଉଚ୍ଚାଵଚାଶ୍ଚ ବହଵୋ ନାନାଵର୍ଣା ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ। ଘୋରାଶ୍ଚ ପରିଘପ୍ରଖ୍ଯା ଦନ୍ଦଶୂକା ମହାବଲାଃ। ପ୍ରପେତୁରଗ୍ନାଵୁରଗା ମାତୃଵାଗ୍ଦଣ୍ଡପୀଡିତାଃ
ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ବିଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାପ, ମାଆଙ୍କ କଥା ଓ ଦଣ୍ଡର ଆଘାତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ସର୍ପସତ୍ରେ ତଦା ରାଜ୍ଞଃ ପାଣ୍ଡଵେଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଜନମେଜଯସ୍ଯ କେ ତ୍ଵାସନ୍ନୃତ୍ଵିଜଃ ପରମର୍ଷଯଃ
ପାଣ୍ଡବବଂଶୀ ଜନମେଜୟଙ୍କର ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ କିଏ ରୁତ୍ବିଜ୍ ଥିଲେ, ହେ ମହାମୁନିମାନେ?
କେ ସଦସ୍ଯା ବଭୂଵୁଶ୍ଚ ସର୍ପସତ୍ରେ ସୁଦାରୁଣେ। ଵିଷାଦଜନନେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ପନ୍ନଗାନାଂ ମହାଭଯ
ସେ ଭୟଙ୍କର ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ କିଏ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ, ଯାହା ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ଓ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲା?
ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରଶସ୍ତାତ ଭଵାଞ୍ଛଂସିତୁମର୍ହତି। ସର୍ପସତ୍ରଵିଧାନଜ୍ଞଵିଜ୍ଞେଯାଃ କେ ଚ ସୂତଜ
ହେ ପିତା, ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଉଚିତ; ସର୍ପଯଜ୍ଞର ବିଧି ଜାଣୁଥିବା ସୂତମାନେ କିଏ ଥିଲେ?
ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ନାମାନୀହ ମନୀଷିଣାମ୍। ଯେ ଋତ୍ଵିଜଃ ସଦସ୍ଯାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସନ୍ନୃପତେସ୍ତଦା
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ନାମ କହିବି।
ତତ୍ର ହୋତା ବଭୂଵାଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚଣ୍ଡଭାର୍ଗଵଃ। ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାନ୍ଵଯେ ଖ୍ଯାତୋ ଜାତୋ ଵେଦଵିଦାଂ ଵରଃ
ସେଠାରେ ହୋତା ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଣ୍ଡଭାର୍ଗବ, ଚ୍ୟବନଙ୍କ ବଂଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଉଦ୍ଗାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵୃଦ୍ଧୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍କୌତ୍ସୌଽଥ ଜୈମିନିଃ। ବ୍ର୍ହମାଽଭଵଚ୍ଛାର୍ଙ୍ଗରଵୋଽଥାଧ୍ଵର୍ଯୁଶ୍ଚାପି ପିଙ୍ଗଲଃ
ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୌତ୍ସ, ଏବଂ ଜୈମିନି; ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଶାର୍ଙ୍ଗରବ, ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ ପିଙ୍ଗଳ।