ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ଭଵତାଂ ଵାକ୍ଯଂ ପିତୁର୍ମେ ସ୍ଵର୍ଗତିଂ ପ୍ରତି। ନିଶ୍ଚିତେଯଂ ମମ ମତିର୍ଯା ଚ ତାଂ ମେ ନିବୋଧତ। ଅନନ୍ତରଂ ଚ ମନ୍ଯେଽହଂ ତକ୍ଷକାଯ ଦୁରାତ୍ମନେ
ମୋ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ତୁମେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ମୋ ମନ ଏବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି—ମୁଁ କଣ କରିବି, ଏହା ଶୁଣ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ତକ୍ଷକଙ୍କୁ ପରେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିକର୍ତଵ୍ଯମିତ୍ଯେଵଂ ଯେନ ମେ ହିଂସିତଃ ପିତା। ଶୃଙ୍ଗିଣଂ ହେତୁମାତ୍ରଂ ଯଃ କୃତ୍ଵା ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଚ ପାର୍ଥିଵମ୍
ଯିଏ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ହନନ କରିଛି, ତାହାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଦରକାର। ଶୃଙ୍ଗିକୁ କେବଳ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ଦାହ କରାଇଥିଲେ।
ଇଯଂ ଦୁରାତ୍ମତା ତସ୍ଯ କାଶ୍ଯପଂ ଯୋ ନ୍ଯଵର୍ତଯତ୍। ଯଦ୍ଯାଗଚ୍ଛେତ୍ସ ଵୈ ଵିପ୍ରୋ ନନୁ ଜୀଵେତ୍ପିତା ମମ
ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଯେ, କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଥାନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପିତା ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତେ।
ପରିହୀଯେତ କିଂ ତସ୍ଯ ଯଦି ଜୀଵେତ୍ସ ପାର୍ଥିଵଃ। କାଶ୍ଯପସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଵିନଯେନ ଚ
କାଶ୍ୟପଙ୍କର କୃପା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପରାମର୍ଶରେ ରାଜା ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ତେବେ ତକ୍ଷକଙ୍କ କଣ ହାନି ହୋଇଯାଏ?
ସ ତୁ ଵାରିତଵାନ୍ମୋହାତ୍କାଶ୍ଯପଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମମ୍। ସଂଜିଜୀଵଯିଷୁଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜାନମପରାଜିତମ୍
କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ତାରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ, ଯିଏ ଅଜୟ ରାଜାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେବାକୁ ଆସିଥିଲେ।
ମହାନତିକ୍ରମୋ ହ୍ଯେଷ ତକ୍ଷକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଯୋଽଦଦଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ମା ନୃପଂ ଜୀଵଯେଦିତି
ଏହି ତକ୍ଷକଙ୍କର ବଡ଼ ଅପରାଧ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବେ ନାହିଁ।
ଉତ୍ତଙ୍କସ୍ଯ ପ୍ରିଯଂ କର୍ତୁମାତ୍ମନଶ୍ଚ ମହତ୍ପ୍ରିଯମ୍। ଭଵତାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯପଚିତିଂ ପିତୁଃ
ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ, ମୋ ପାଇଁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାର କରିବାକୁ, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ମନ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚାନୁମୀଦିତଃ। ଆରୁରୋହ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ସ ସର୍ପସତ୍ରାଯ ପାର୍ଥିଵଃ
ଏଭଳି କହି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହଯୋଗ କରିବା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ସର୍ପଯଜ୍ଞ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ଭରତଶାର୍ଦୂଲୋ ରାଜା ପାରିକ୍ଷିତସ୍ତଦା। ପୁରୋହିତମଥାହୂଯ ଋତ୍ଵିଜୋ ଵସୁଧାଧିପଃ
ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭାରତବଂଶର ସିଂହ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯସଂପନ୍ନଃ କାର୍ଯସଂପତ୍କରଂ ଵଚଃ। ଯୋ ମେ ହିଂସିତଵାଂସ୍ତାତଂ ତକ୍ଷକଃ ସ ଦୁରାତ୍ମଵାନ୍
ବାକ୍ଚାତୁର ରାଜା କଥା କହିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର କାମ ସଫଳ କରିବ—'ଯିଏ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ହନନ କରିଛି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ତକ୍ଷକ...'
ପ୍ରତିକୁର୍ଯାଂ ଯଥା ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭଵନ୍ତୋ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ମେ। ଅପି ତତ୍କର୍ମ ଵିଦିତଂ ଭଵତାଂ ଯେନ ପନ୍ନଗମ୍
ମୁଁ କେମିତି ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି? ଆପଣମାନେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ସେ ସାପ କିପରି ଦୋଷୀ ହେଲା, ଆପଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି କି?
ତକ୍ଷକଂ ସଂପ୍ରଦୀପ୍ତେଽଗ୍ନୌ ପ୍ରକ୍ଷିପେଯଂ ସବାନ୍ଧଵମ୍। ଯଥା ତେନ ପିତା ମହ୍ଯଂ ପୂର୍ଵଂ ଦଗ୍ଧୋ ଵିଷାଗ୍ନିନା।। ତଥାଽହମପି ତଂ ପାପଂ ଦଗ୍ଧୁମିଚ୍ଛାମି ପନ୍ନଗମ୍
ମୁଁ ଚାହେଁ ଟକ୍ଷକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବାକୁ। ଯେପରି ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ସାପର ବିଷ ଅଗ୍ନିରେ ପୂର୍ବେ ପୁଡ଼ିଦେଲା, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ପାପୀ ସାପକୁ ପୁଡ଼ିଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଅସ୍ତି ରାଜନ୍ମହାତ୍ସତ୍ରଂ ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍। ସର୍ଵସତ୍ରମିତି ଖ୍ଯାତଂ ପୁରାଣେ ପରିପଠ୍ଯତେ
ହେ ରାଜା, ତୁମ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପୁରାଣରେ 'ସର୍ବସତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆହର୍ତା ତସ୍ଯ ସତ୍ରସ୍ଯ ତ୍ଵନ୍ନାନ୍ଯୋଽସ୍ତି ନରାଧିପ। ଇତି ପୌରାଣିକାଃ ପ୍ରାହୁରସ୍ମାକଂ ଚାସ୍ତି ସ କ୍ରତୁଃ
ପୁରାତନ କଥାନୁସାରେ, ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମ ପାଖରେ ଏହି କ୍ରତୁ ଅଛି।
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ମେନେ ଦଗ୍ଧଂ ହି ତକ୍ଷକମ୍। ହୁତାଶନମୁଖେ ଦୀପ୍ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟମିତି ସତ୍ତମ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସେ ରାଜା ଋଷି ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ଯେ ଟକ୍ଷକ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ପଡ଼ି ପୁଡ଼ିଗଲେ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମନ୍ତ୍ରଵିଦସ୍ତାନ୍ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତଦା। ଆହରିଷ୍ଯାମି ତତ୍ସତ୍ରଂ ସଂଭାରାଃ ସଂଭ୍ରିଯନ୍ତୁ ମେ
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ସେହି ଯଜ୍ଞ କରିବି, ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଉ।'
ତତସ୍ତ ଋତ୍ଵିଜସ୍ତସ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ତଂ ଦେଶଂ ମାପଯାମାସୁର୍ଯଜ୍ଞାଯତନକାରଣାତ୍
ତାପରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ସେଠି ଜାଗା ମାପିଲେ।
ଯଥାଵଦ୍ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସର୍ଵେ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂଗତାଃ। ଋଦ୍ଧ୍ଯା ପରମଯା ଯୁକ୍ତମିଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିଜଗଣୈର୍ଯୁତମ୍
ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଓ ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ପ୍ରଭୂତଧନଧାନ୍ଯାଢ୍ଯମୃତ୍ଵିଗ୍ଭିଃ ସୁନିଷେଵିତମ୍। ନିର୍ମାଯ ଚାପି ଵିଧିଵଦ୍ଯଜ୍ଞାଯତନମୀପ୍ସିତମ୍
ଏହି ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର, ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଠିକ୍ ଭାବେ ସେବା କରୁଥିଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାହିଁଥିବା ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ତିଆରି ହେଲା।
ରାଜାନଂ ଦୀକ୍ଷଯାମାସୁଃ ସର୍ପସତ୍ରାପ୍ତଯେ ତଦା। ଇଦଂ ଚାସୀତ୍ତତ୍ର ପୂର୍ଵଂ ସର୍ପସତ୍ରେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତାପରେ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସର୍ପସତ୍ର ପୂରଣ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ। ଏହି ଘଟଣା ସର୍ପସତ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ଘଟିଥିଲା।
ନିମିତ୍ତଂ ମହଦୁତ୍ପନ୍ନଂ ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରଂ ତଦା। ଯଜ୍ଞସ୍ଯାଯତନେ ତସ୍ମିନ୍କ୍ରିଯମାଣେ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ସମୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ହେଲା, ଯାହା ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେଲା। ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବେଳେ ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା।
ସ୍ଥପତିର୍ବୁଦ୍ଧିସଂପନ୍ନୋ ଵାସ୍ତୁଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ। ଇତ୍ଯବ୍ରଵୀତ୍ସୂତ୍ରଧାରଃ ସୂତଃ ପୌରାଣିକସ୍ତଦା
ଏହି ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଗୃହନିର୍ମାଣ ଶିଳ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁଖ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ, ସୂତ, ଓ ପୁରାଣ ପାଠକ କଥା କହିଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ଚ କାଲେ ଚ ମାପନେଯଂ ପ୍ରଵର୍ତିତା। ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କାରଣଂ କୃତ୍ଵା ନାଯଂ ସଂସ୍ଥାସ୍ଯତେ କ୍ରତୁଃ
ଏଠି ଏହି ସମୟରେ ଏହି ମାପ ଆରମ୍ଭ ହେବାର କାରଣ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାରୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ରାଜାସୌ ପ୍ରାଗ୍ଦୀକ୍ଷାକାଲମବ୍ରଵୀତ୍। କ୍ଷତ୍ତାରଂ ନ ହି ମେ କଶ୍ଚିଦଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵିଶେଦିତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଅଜଣା କେହି ଏଠିକୁ ଭିତରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ କ୍ଷତ୍ରୀୟ।'
ତତଃ କର୍ମ ପ୍ରଵଵୃତେ ସର୍ପସତ୍ରଵିଧାନତଃ। ପର୍ଯକ୍ରାମଂଶ୍ଚ ଵିଦିଵତ୍ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ କର୍ମଣି ଯାଜକାଃ
ତାପରେ ସର୍ପସତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ନିଜ କାମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ କୃଷ୍ଣଵାସାଂସି ଧୂମ୍ରସଂରକ୍ତଲୋଚନାଃ। ଜୁହୁଵୁର୍ମନ୍ତ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ସମିଦ୍ଧଂ ଜାତଵେଦସମ୍
କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଧୂଆଁରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଦେଲେ।
କମ୍ପଯନ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵେଷାମୁରଗାଣାଂ ମନାଂସି ଚ। ସର୍ପାନାଜୁହୁଵୁସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵାନଗ୍ନିମୁଖେ ତଦା
ସମସ୍ତ ସାପମାନଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସାପକୁ ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।
ତତଃ ସର୍ପାଃ ସମାପେତୁଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତେ ହଵ୍ଯଵାହନେ। ଵିଚେଷ୍ଟମାନାଃ କୃପଣମାହ୍ଵଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍
ତାପରେ ସାପମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ତଡ଼ପି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଡାକୁଥିଲେ।
ଵିସ୍ଫୁରନ୍ତଃ ଶ୍ଵସନ୍ତଶ୍ଚ ଵେଷ୍ଟଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍। ପୁଚ୍ଛୈଃ ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ଭୃଶଂ ଚିତ୍ରଭାନୁଂ ପ୍ରପେଦିରେ
ସେମାନେ ତୀବ୍ର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଗୋଟେ ଉପରେ ଗୋଟେ ପିଚି ଯାଉଥିଲେ; ପୁଛ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚିତ୍ରଭାନୁଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ଶ୍ଵେତାଃ କୃଷ୍ଣାଶ୍ଚ ନୀଲାଶ୍ଚ ସ୍ଥଵିରାଃ ଶିଶଵସ୍ତଥା। ନଦନ୍ତୋ ଵିଵିଧାନ୍ନାଦାନ୍ପେତୁର୍ଦୀପ୍ତେ ଵିଭାଵସୌ
ଧଳା, କଳା, ନୀଳ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଶିଶୁ—ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ।