ଵିଦ୍ଯାଧରାନୁଚରିତଂ ନାନାରତ୍ନସମାକୁଲମ୍। ଵିଷୋଲ୍ଵଣୈର୍ଭୁଜଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ଦୀପ୍ତାଜିହ୍ଵୈର୍ନିଷେଵିତମ୍
ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚି ରହନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାନେ ରହିଥିବା, ଦୀପ୍ତ ଜିହ୍ୱା ଓ ବିଷ ଭରା ସାପମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।
କ୍ଵଚିତ୍କନକସଂକାଶଂ କ୍ଵଚିଦ୍ରଜତସଂନିଭମ୍। କ୍ଵଚିଦଞ୍ଜନପୁଞ୍ଜାଭଂ ହିମଵନତମୁପାଗମତ୍
କେଉଁଠି ସୁନା ପରି ଚମକୁଛି, କେଉଁଠି ଚାନ୍ଦି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଅନ୍ୟଠି କଳା ଅଞ୍ଜନ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି—ଏଭଳି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼କୁ ସେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ସ ତୁ ତତ୍ରନରଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତପୋ ଘୋରଂ ସମାଶ୍ରିତଃ। ଫଲମୂଲାମ୍ବୁସଂଭକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପରିଵତ୍ସରାନ୍
ସେଠି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଓ ଜଳ ଖାଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଁତି ରହିଲେ।
ସଂଵତ୍ସରସହସ୍ରେ ତୁ ଗତେ ଦିଵ୍ଯେ ମହାନଦୀ। ଦର୍ଶଯାମାସ ତଂ ଗଙ୍ଗା ତଦା ମୂର୍ତିମତୀ ସ୍ଵଯମ୍
ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଇବା ପରେ, ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗା ନିଜ ଦେହରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
କିମିଚ୍ଛସି ମହାରାଜ ମ୍ତଃ କିଂଚ ଦଦାନି ତେ। ତଦ୍ବ୍ରଵୀହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିଷ୍ଯାମି ଵଚସ୍ତଵ
“ମହାରାଜ, ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ କଣ ଦେଇପାରିବି? କହ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି।”
ଏଵମୁକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରାଜା ହୈମଵତୀଂ ନଦୀମ୍। `ତଦା ଭଗୀରଥୋ ରାଜନ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ'। ପିତାମହା ମେ ଵରଦେ କପିଲେନ ମହାନଦି
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ରାଜା ସୁନା ରଙ୍ଗର ନଦୀକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ତାହାପରେ ଭାଗୀରଥ, ରାଜା, ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: ମହାନଦୀ, ମୋର ପୂର୍ବଜଗଣ, ସାଗର ପୁତ୍ରମାନେ, କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ।’
ଅନ୍ଵେଷମାଣାସ୍ତୁରଗଂ ନୀତା ଵୈଵସ୍ଵତକ୍ଷଯମ୍। ଷଷ୍ଟିସ୍ତାନି ସହସ୍ରାଣି ସାଗରାଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ଅଶ୍ୱ ଖୋଜିବା ସମୟରେ, ସାଗରଙ୍କ ଅର୍ଥାତ୍ ଶଷ୍ଟି ହଜାର ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ରମାନେ, ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ।
କପିଲଂ ଦେଵମାସାଦ୍ଯ କ୍ଷଣେନ ନିଧନଂ ଗତାଃ। ତେଷାମେଵଂ ଵିନଷ୍ଟାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ଵାସୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କପିଳ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚି, ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; ଏଭଳି ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ନାହିଁ।
ଯାଵତ୍ତାନି ଶରୀରାଣି ତ୍ଵଂ ଜଲୈର୍ନାଭିଷିଞ୍ଚସି। ତାଵତ୍ତେଷାଂ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସାଗରାଣାଂ ମହାନଦି
ମହାନଦୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ତୁମର ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସାଗର ପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ଵର୍ଗଂ ନଯ ମହାଭାଗେ ମତ୍ପିତୄନ୍ସଗରାତ୍ମଜାନ୍। ତେଷାମର୍ଥେଽଭିଯାଚାମି ତ୍ଵାମହଂ ଵୈ ମହାନଦି
ମହାଭାଗେ, ମୋର ପୂର୍ବଜ ସାଗର ପୁତ୍ରମାନେକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଅ; ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମହାନଦୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିନୟ କରୁଛି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ରାଜ୍ଞୋ ଗଙ୍ଗା ଲୋକନମସ୍କୃତା। ଭଗୀରଥମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ସୁପ୍ରୀତା ସମଭାଷତ
ରାଜାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଗଙ୍ଗା ଭାଗୀରଥଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ।
କରିଷ୍ଯାମି ମାହାରାଜ ଵଚସ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ଵେଗଂ ତୁ ମମ ଦୁର୍ଧାର୍ଯଂ ପତନ୍ତ୍ଯା ଗଗନାଚ୍ଚ୍ଯୁତମ୍
ମହାରାଜ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ମୋ ଧାରା ବହୁତ ତୀବ୍ର, ଏହାକୁ ଧରି ରଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ନ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କଶ୍ଚିଦ୍ଧାରଯିତୁଂ ନୃପ। ଅନ୍ଯତ୍ର ଵିବୁଧଶ୍ରେଷ୍ଠାନ୍ନୀଲକଣ୍ଠାନ୍ମହେଶ୍ଵରାତ୍
ହେ ରାଜା, ତିନି ଲୋକରେ କେହି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନୀଳକଣ୍ଠ ମହେଶ୍ୱର ଛାଡ଼ି।
ତଂ ତୋଷଯ ରମହାବାହୋ ତପସା ଵରଦଂ ହରମ୍। ସ ତୁ ମାଂ ପ୍ରଚ୍ଯୁତାଂ ଦେଵଃ ଶିରସା ଧାରଯିଷ୍ଯତି
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଆପଣ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୟାଳୁ ହରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତୁ। ସେ ଦେବତା ମୋତେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବେ।
ସ କରିଷ୍ଯତି ତେ ରକାମଂ ପିତୄଣାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। `ତପସାଽଽରାଧିତଃ ଶଂଭୁର୍ଭଗର୍ଵାଁଲ୍ଲୋକଭାଵନଃ
ସେ ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବେ, ଆପଣଙ୍କ ପିତୃମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ରାଜନ୍ମହାରାଜୋ ଭଗୀରଥଃ। କୈଲାସଂ ପର୍ଵତଂ ଗତ୍ଵା ତୋଷଯାମାସ ଶଂକରମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଭାଗୀରଥ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତସ୍ତେନ ସମାଗମ୍ଯ କାଲଯୋଗେନ କେନଚିତ୍। `ଗହ୍ଗାଵତରଣଂ ରାଜନ୍ନଯାଚତ ମହୀପତିଃ
ଏପରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ରାଜା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅବତରଣ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଅଗୃହ୍ଣାଚ୍ଚ ଵରଂ ତସ୍ମାଦ୍ଗଙ୍ଗାଯା ଧାରଣେ ନୃପ। ସ୍ଵର୍ଗେ ଵାସଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ ପିତୄଣାଂ ସ ନରୋତ୍ତମଃ
ସେଠାରୁ ସେ ଭାଗୀରଥ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଧରିବା ଓ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରିବେ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଲେ।
ଏଷା ଦେଵନଦୀ ପୁଣ୍ଯା କୌଶିକୀ ଭରତର୍ଷଭ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଶ୍ରମୋ ରମ୍ଯ ଏଷ ଚାତ୍ର ପ୍ରକାଶତେ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ନଦୀ କୌଶିକୀ। ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଆଶ୍ରମଶ୍ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯଃ କାଶ୍ଯପସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଋଶ୍ଯଶୃଙ୍ଗଃ ସୁତୋ ଯସ୍ ତପସ୍ଵୀ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଏଠାରେ ମହାତ୍ମା କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଏକ ତପସ୍ବୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି।
ତପସୋ ଯଃ ପ୍ରଭାଵେନ ଵର୍ଷଯାମାସ ଵାସଵମ୍। ଅନାଵୃଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଭଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ଵଵର୍ଷ ବଲଵୃତ୍ରହା
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ବର୍ଷା କରାଇଥିଲେ। ଅବର୍ଷାର ଭୟରେ ବଳବାନ ବୃତ୍ରସୁଦନ ବର୍ଷା କରିଥିଲେ।
ମୃଗ୍ଯାଂ ଜାତଃ ସ ତେଜସ୍ଵୀ କାଶ୍ଯପସ୍ଯ ସୁତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଵିଷଯେ ଲୋମପାଦସ୍ଯ ଯଶ୍ଚକାରାଦ୍ଭୁତଂ ମହତ୍
ମୃଗମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ତେଜସ୍ୱୀ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ, ସେ ପ୍ରଭୁ ଲୋମପାଦଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାମ କରିଥିଲେ।
ନିର୍ଵର୍ତିତେଷୁ ସସ୍ଯେଷୁ ଯସ୍ମୈ ଶାନ୍ତାଂ ଦଦୌ ନୃପଃ। ଲୋମପାଦୋ ଦୁହିତରଂ ସାଵିତ୍ରୀଂ ସଵିତା ଯଥା
ଫସଲ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଲୋମପାଦ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଶାନ୍ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଯେପରି ସବିତା ଦେବୀ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଋଶ୍ଯଶୃଙ୍ଗଃ କଥଂ ମୃଗ୍ଯାମୁତ୍ପନ୍ନଃ କାଶ୍ଯପାତ୍ମଜଃ। ଵିରୁଦ୍ଧଯୋନିସଂସର୍ଗଃ କଥଂ ଚ ତପସା ଯୁତଃ
କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ କିପରି ମୃଗମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ବିରୁଦ୍ଧ ଯୋନିରୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିପରି ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ହେଲେ?
କିମର୍ଥଂ ଚ ଭଯାଚ୍ଛକ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ବାଲସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାଂ ଵଵର୍ଷ ବଲଵୃତ୍ରହା
କିଏ ଦ୍ୱାରା, କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଏବଂ କେଉଁ ଭୟରେ ବଳବାନ ବୃତ୍ରସୁଦନ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଅବର୍ଷା ସମୟରେ ବର୍ଷା କଲେ?
କଥଂରୂପା ଚ ସା ଶାନ୍ତା ରାଜପୁତ୍ରୀ ପତିଵ୍ରତା। ଲୋଭଯାମାସ ଯା ଚେତୋ ମୃଗଭୂସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଵୈ
ରାଜକନ୍ୟା ଓ ପତିବ୍ରତା ଶାନ୍ତା କିପରି ଥିଲେ, ଯିଏ ମୃଗମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲେ?
ଲୋମପାଦଶ୍ଚ ରାଜର୍ଷିର୍ଯଦାଽଶ୍ରୂଯତ ଧାର୍ମିକଃ। କଥଂ ଵୈ ଵିଷଯେ ତସ୍ଯ ନାଵର୍ଷତ୍ପାକଶାସନଃ
ଧର୍ମିକ ରାଜା ଲୋମପାଦ କିପରି ଜାଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ବର୍ଷା ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲେ?
ଏତନ୍ମେ ଭଗଵନ୍ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଯଥାତଥମ୍। ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ଶୁଶ୍ରୂଷୋର୍ଋଶ୍ଯଶୃଙ୍ଗସ୍ ଚେଷ୍ଟିତମ୍
ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ମୁଁ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ଦୟାକରି ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ ସଠିକ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
ଵିଭାଣ୍ଡକସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେସ୍ତପସା ଭାଵିତାତ୍ମନଃ। ଅମୋଘଵୀର୍ଯସ୍ଯ ସତଃ ପ୍ରଜାପତିସମଦ୍ଯୁତେଃ
ବିଭାଣ୍ଡକ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, ଯିଁଁକର ଆତ୍ମା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା, ଯିଁଁକର ଶକ୍ତି କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏନି, ଏବଂ ଯିଁଁକର ତେଜ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା—
ଶୃଣୁ ପୁତ୍ରୋ ଯଥା ଜାତ ଋଶ୍ଯଶୃଙ୍ଗଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ମହାହ୍ରଦେ ମହାତେଜା ବାଲଃ ସ୍ଥଵିରସଂଭତଃ
ହେ ପୁତ୍ର, ଶୁଣ, କିପରି ବଳଶାଳୀ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସେ ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ଜେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲାଡ଼ିଯାଇଥିଲେ।