ସ ତୁ ରାଜା ମହେଷ୍ଵାସଶ୍ଚକ୍ରଵର୍ତୀ ମହାରଥଃ। ବଭୂଵ ସର୍ଵଲୋକସ୍ ମନୋନଯନନନ୍ଦନଃ
ସେ ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବିଶ୍ୱର ଶାସକ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ।
ସ ଶୁଶ୍ରାଵ ମହାବାହୁଃ କପିଲେନ ମହାତ୍ମନା। ପିତୄଣଆଂ ନିଧନଂ ଘୋରମପ୍ରାପ୍ତିଂ ତ୍ରିଦିଵସ୍ଯ ଚ
ସେ ବଡ଼ ବାହୁଶାଳୀ, ମହାତ୍ମା କପିଳଙ୍କଠୁ ପିତୃମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଅପ୍ରାପ୍ତି ବିଷୟ ଶୁଣିଥିଲେ।
ସ ରାଜ୍ଯଂ ସଚିଵେ ନ୍ଯସ୍ଯ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା। ଜଗାମ ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଂ ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ନରେଶ୍ଵରଃ
ସେ ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟଟିକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ହାତରେ ଦେଇ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ସହିତ, ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଗଲେ।
ଆରିରାଧଯିଷୁର୍ଗଙ୍ଗାଂ ତପସା ଦଗ୍ଧକିଲ୍ଵିଷଃ। ସୋଽପଶ୍ଯତ ନର୍ରେଷ୍ଠ ହିମଵନ୍ତଂ ନଗୋତ୍ତମମ୍
ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କର ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଲେ।
ଶୃଙ୍ଗୈର୍ବହୁଵିଧାକାରୈର୍ଧାତୁମଦ୍ଭିରଲଂକୃତମ୍। ପଵନାଲମ୍ବିଭିର୍ମେଘୈଃ ପରିପିକ୍ତଂ ସମନ୍ତତଃ
ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅନେକ ଧାତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ପବନରେ ଲଗିଥିବା ମେଘରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ।
ନଦୀକୁଞ୍ଜନିତମ୍ବୈଶ୍ଚ ସୋଦକୈରୁପଶୋଭିତମ୍। ଗୁହାକନ୍ଦରସଂଲୀନସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରନିଷେଵିତମ୍
ନଦୀ ତୀର ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଜଳର ଚମକ ରହିଥିବା, ଗୁହା ଓ ଖଣ୍ଡରରେ ଲୁଚିଥିବା ସିଂହ ଓ ବାଘମାନେ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚି ରହନ୍ତି।
ଶକୁନୈଶ୍ଚ ଵିଚିତ୍ରାଙ୍ଗୈଃ କୂଜଦ୍ଭିର୍ଵିଵିଧା ଗିରଃ। ଭୃଙ୍ଗରାଜୈସ୍ତଥା ହଂସୈର୍ଦାତ୍ଯୂହୈର୍ଜଲକୁକ୍କୁଟୈଃ
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ଗାଇଁଥିବା, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ହଂସ, ଦାତ୍ୟୁହ, ଓ ଜଳ କୁକୁଟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।
ମଯୂରୈଃ ଶତପତ୍ରୈଶ୍ଚ ଜୀଵଂଜୀଵକକୋକିଲୈଃ। ଚକୋରୈରସିତାପାଙ୍ଗୈସ୍ତଥା ପୁତ୍ରପ୍ରିଯୈରପି
ଶତପତ୍ର ମୟୂର, ଜୀବଞ୍ଜୀବକ କୋକିଳ, କଳା ଆଖି ଚକୋର, ଓ ନିଜ ପିଲାକୁ ଭଲପାଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।
ଜଲସ୍ଥାନେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ପଦ୍ମିନୀଭିଶ୍ଚ ସଂକୁଲମ୍। ସାରସାନାଂ ଚ ମଧୁରୈର୍ଵ୍ଯାହୃତୈଃ ସମଲଂକୃତମ୍
ସୁନ୍ଦର ଜଳସ୍ଥାନରେ ପଦ୍ମିନୀମାନେ ରହିଥିବା, ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ଡାକରେ ଶୋଭିତ।
କିନ୍ନରୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ନିଷେଵିତଶିଲାତଲମ୍। ଦିଗ୍ଵାରଣଵିଷାଣାଗ୍ରୈଃ ସମନ୍ତାଦ୍ଧୃଷ୍ଟପାଦପମ୍
କିନ୍ନର ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଶିଳାତଳରେ ଘୁଞ୍ଚି ରହନ୍ତି, ଦିଗପାଳ ହାତୀମାନଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖ ଗଛମାନେ ଆଘାତିତ।
ଵିଦ୍ଯାଧରାନୁଚରିତଂ ନାନାରତ୍ନସମାକୁଲମ୍। ଵିଷୋଲ୍ଵଣୈର୍ଭୁଜଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ଦୀପ୍ତାଜିହ୍ଵୈର୍ନିଷେଵିତମ୍
ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚି ରହନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାନେ ରହିଥିବା, ଦୀପ୍ତ ଜିହ୍ୱା ଓ ବିଷ ଭରା ସାପମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।
କ୍ଵଚିତ୍କନକସଂକାଶଂ କ୍ଵଚିଦ୍ରଜତସଂନିଭମ୍। କ୍ଵଚିଦଞ୍ଜନପୁଞ୍ଜାଭଂ ହିମଵନତମୁପାଗମତ୍
କେଉଁଠି ସୁନା ପରି ଚମକୁଛି, କେଉଁଠି ଚାନ୍ଦି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଅନ୍ୟଠି କଳା ଅଞ୍ଜନ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି—ଏଭଳି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼କୁ ସେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ସ ତୁ ତତ୍ରନରଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତପୋ ଘୋରଂ ସମାଶ୍ରିତଃ। ଫଲମୂଲାମ୍ବୁସଂଭକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପରିଵତ୍ସରାନ୍
ସେଠି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଓ ଜଳ ଖାଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଁତି ରହିଲେ।
ସଂଵତ୍ସରସହସ୍ରେ ତୁ ଗତେ ଦିଵ୍ଯେ ମହାନଦୀ। ଦର୍ଶଯାମାସ ତଂ ଗଙ୍ଗା ତଦା ମୂର୍ତିମତୀ ସ୍ଵଯମ୍
ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଇବା ପରେ, ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗା ନିଜ ଦେହରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
କିମିଚ୍ଛସି ମହାରାଜ ମ୍ତଃ କିଂଚ ଦଦାନି ତେ। ତଦ୍ବ୍ରଵୀହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିଷ୍ଯାମି ଵଚସ୍ତଵ
“ମହାରାଜ, ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ କଣ ଦେଇପାରିବି? କହ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି।”
ଏଵମୁକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରାଜା ହୈମଵତୀଂ ନଦୀମ୍। `ତଦା ଭଗୀରଥୋ ରାଜନ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ'। ପିତାମହା ମେ ଵରଦେ କପିଲେନ ମହାନଦି
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ରାଜା ସୁନା ରଙ୍ଗର ନଦୀକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ତାହାପରେ ଭାଗୀରଥ, ରାଜା, ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: ମହାନଦୀ, ମୋର ପୂର୍ବଜଗଣ, ସାଗର ପୁତ୍ରମାନେ, କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ।’
ଅନ୍ଵେଷମାଣାସ୍ତୁରଗଂ ନୀତା ଵୈଵସ୍ଵତକ୍ଷଯମ୍। ଷଷ୍ଟିସ୍ତାନି ସହସ୍ରାଣି ସାଗରାଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ଅଶ୍ୱ ଖୋଜିବା ସମୟରେ, ସାଗରଙ୍କ ଅର୍ଥାତ୍ ଶଷ୍ଟି ହଜାର ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ରମାନେ, ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ।
କପିଲଂ ଦେଵମାସାଦ୍ଯ କ୍ଷଣେନ ନିଧନଂ ଗତାଃ। ତେଷାମେଵଂ ଵିନଷ୍ଟାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ଵାସୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କପିଳ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚି, ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; ଏଭଳି ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ନାହିଁ।
ଯାଵତ୍ତାନି ଶରୀରାଣି ତ୍ଵଂ ଜଲୈର୍ନାଭିଷିଞ୍ଚସି। ତାଵତ୍ତେଷାଂ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସାଗରାଣାଂ ମହାନଦି
ମହାନଦୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ତୁମର ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସାଗର ପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ଵର୍ଗଂ ନଯ ମହାଭାଗେ ମତ୍ପିତୄନ୍ସଗରାତ୍ମଜାନ୍। ତେଷାମର୍ଥେଽଭିଯାଚାମି ତ୍ଵାମହଂ ଵୈ ମହାନଦି
ମହାଭାଗେ, ମୋର ପୂର୍ବଜ ସାଗର ପୁତ୍ରମାନେକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଅ; ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମହାନଦୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିନୟ କରୁଛି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ରାଜ୍ଞୋ ଗଙ୍ଗା ଲୋକନମସ୍କୃତା। ଭଗୀରଥମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ସୁପ୍ରୀତା ସମଭାଷତ
ରାଜାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଗଙ୍ଗା ଭାଗୀରଥଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ।
କରିଷ୍ଯାମି ମାହାରାଜ ଵଚସ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ଵେଗଂ ତୁ ମମ ଦୁର୍ଧାର୍ଯଂ ପତନ୍ତ୍ଯା ଗଗନାଚ୍ଚ୍ଯୁତମ୍
ମହାରାଜ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ମୋ ଧାରା ବହୁତ ତୀବ୍ର, ଏହାକୁ ଧରି ରଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ନ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କଶ୍ଚିଦ୍ଧାରଯିତୁଂ ନୃପ। ଅନ୍ଯତ୍ର ଵିବୁଧଶ୍ରେଷ୍ଠାନ୍ନୀଲକଣ୍ଠାନ୍ମହେଶ୍ଵରାତ୍
ହେ ରାଜା, ତିନି ଲୋକରେ କେହି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନୀଳକଣ୍ଠ ମହେଶ୍ୱର ଛାଡ଼ି।
ତଂ ତୋଷଯ ରମହାବାହୋ ତପସା ଵରଦଂ ହରମ୍। ସ ତୁ ମାଂ ପ୍ରଚ୍ଯୁତାଂ ଦେଵଃ ଶିରସା ଧାରଯିଷ୍ଯତି
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଆପଣ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୟାଳୁ ହରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତୁ। ସେ ଦେବତା ମୋତେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବେ।
ସ କରିଷ୍ଯତି ତେ ରକାମଂ ପିତୄଣାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। `ତପସାଽଽରାଧିତଃ ଶଂଭୁର୍ଭଗର୍ଵାଁଲ୍ଲୋକଭାଵନଃ
ସେ ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବେ, ଆପଣଙ୍କ ପିତୃମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ରାଜନ୍ମହାରାଜୋ ଭଗୀରଥଃ। କୈଲାସଂ ପର୍ଵତଂ ଗତ୍ଵା ତୋଷଯାମାସ ଶଂକରମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଭାଗୀରଥ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତସ୍ତେନ ସମାଗମ୍ଯ କାଲଯୋଗେନ କେନଚିତ୍। `ଗହ୍ଗାଵତରଣଂ ରାଜନ୍ନଯାଚତ ମହୀପତିଃ
ଏପରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ରାଜା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅବତରଣ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଅଗୃହ୍ଣାଚ୍ଚ ଵରଂ ତସ୍ମାଦ୍ଗଙ୍ଗାଯା ଧାରଣେ ନୃପ। ସ୍ଵର୍ଗେ ଵାସଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ ପିତୄଣାଂ ସ ନରୋତ୍ତମଃ
ସେଠାରୁ ସେ ଭାଗୀରଥ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଧରିବା ଓ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରିବେ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଲେ।
ଏଷା ଦେଵନଦୀ ପୁଣ୍ଯା କୌଶିକୀ ଭରତର୍ଷଭ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଶ୍ରମୋ ରମ୍ଯ ଏଷ ଚାତ୍ର ପ୍ରକାଶତେ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ନଦୀ କୌଶିକୀ। ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଆଶ୍ରମଶ୍ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯଃ କାଶ୍ଯପସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଋଶ୍ଯଶୃଙ୍ଗଃ ସୁତୋ ଯସ୍ ତପସ୍ଵୀ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଏଠାରେ ମହାତ୍ମା କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଏକ ତପସ୍ବୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି।