ତତ୍ର ଵିଦ୍ଯାଵ୍ରତସ୍ନାତଃ କୌମାରଂ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତଃ। ଶମଠୋଽକଥଯଦ୍ରାଜନ୍ନାଧୂର୍ତରଜସଂ ଗଯମ୍
ଏଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ରତରେ ସ୍ନାତ, ଶିଶୁବୟସରୁ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ତାହାର ନାମ ଶମଠ; ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଧୂର୍ତ୍ତରଜସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୟାଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହିଥିଲେ।
ଆଧୂର୍ତରଜସଃ ପୁତ୍ରୋ ଗଯୋ ରାଜର୍ଷିସତ୍ତମଃ। ପୁଣ୍ଯାନି ତସ୍ଯ କର୍ମାଣି ତାନି ମେ ଶୃଣୁ ଭାରତ
ଆଧୂର୍ତ୍ତରଜସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୟା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆମେ ଶୁଣ।
ଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞୋ ବଭୂଵେହ ବହ୍ଵନ୍ନୋ ବହୁଦକ୍ଷିଣଃ। ଯତ୍ରାନ୍ନପର୍ଵତା ରାଜଞ୍ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଏଠାରେ ବହୁ ପ୍ରମାଣର ଖାଦ୍ୟ ଓ ବହୁ ଦାନରେ ଭରିଥିଲା। ଏଠାରେ, ରାଜା, ଶତ-ଶତ ଓ ହଜାର-ହଜାର ଖାଦ୍ୟର ପାହାଡ଼ ଥିଲା।
ଘୃତକୁଲ୍ଯାଶ୍ଚ ଦଧ୍ନଶ୍ଚ ନଦ୍ଯୋ ବହୁଶତାସ୍ତଥା। ଵ୍ଯଞ୍ଜନାନାଂ ପ୍ରଵାହାଶ୍ଚ ମହାର୍ହାଣାଂ ସହସ୍ରଶଃ
ଘୀ ଓ ଦହିର ଶତ-ଶତ ନଦୀ ଥିଲା, ଏବଂ ମହାମୂଲ୍ୟ ଖାଦ୍ୟର ହଜାର-ହଜାର ଝରଣା ବହୁଥିଲା।
ଅହନ୍ଯହନି ଚାପ୍ଯେଵଂ ଯାଚତାଂ ସଂପ୍ରଦୀଯତେ। ଅନ୍ଯେ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ରାଜନ୍ଭୁଞ୍ଜତେଽନ୍ନଂ ସୁସଂସ୍କୃତମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଯେଉଁଠି ଚାହିଲେ, ସେଠି ଏଭଳି ଭାବରେ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରାଜା, ସୁସ୍ଥ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ।
ତତ୍ର ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାକାଲେ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷୋ ଦିଵଂ ଗତଃ। ନ ଚ ପ୍ରଜ୍ଞାଯତେ କିଂଚିଦ୍ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦେନ ଭାରତ
ଦାନ ସମୟରେ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣର ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲା; ଓ ଭାରତ, ବେଦର ଶବ୍ଦ ଛଡ଼ା କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନା।
ପୁଣ୍ଯେନ ଚରତା ରାଜନ୍ଭୂର୍ଦିଶଃ ଖଂ ନଭସ୍ତଥା। ଆପୂର୍ଣମାସୀଚ୍ଛବ୍ଦେନ ତଦପ୍ଯାସୀନ୍ମହାଦ୍ଭୁତମ୍
ପୁଣ୍ୟ ରାଜା ଯେଉଁଠି ଘୁଡ଼ିବା କରୁଥିଲେ, ଦିଗ, ଆକାଶ ଓ ନଭ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯାଉଥିଲା; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯଜ୍ଞର ଶବ୍ଦରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା।
ଯତ୍ରସ୍ମ ଗାଥା ଗାଯନ୍ତି ମନୁଷ୍ଯା ମରତର୍ଷଭ। ଅନ୍ନପାନୈଃ ଶୁଭୈସ୍ତୃପ୍ତା ଦେଶେ ଦେଶେ ସୁଵର୍ଚସଃ
ଏଠାରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶୁଭ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ଗଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ କେ ତ୍ଵଦ୍ଯ ପ୍ରାଣିନୋ ଭୋକ୍ତୁମୀପ୍ସଵଃ। ତତ୍ର ଭୋଜନଶିଷ୍ଟସ୍ଯ ପର୍ଵତାଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ
ଗୟାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଆଜି କିଏ ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ? ସେଠି ପଚ୍ଚିଶଟି ଖାଦ୍ୟର ପାହାଡ଼ ଅବଶେଷ ରହିଗଲା।
ନ ତତ୍ପୂର୍ଵେ ଜନାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ନ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଚାପରେ। ଗଯୋ ଯଦକରୋଦ୍ଯଜ୍ଞେ ରାଜର୍ଷିରମିତଦ୍ଯୁତିଃ
ଗୟା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତାଙ୍କର ଅପାର ଚମକର ଯଜ୍ଞରେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ କେହି କରିନଥିଲେ, ଓ ପରେ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
କଥଂ ତୁ ଦେଵା ହଵିଷା ଗଯେନ ପରିତର୍ପିତାଃ। ପୁନ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୁପାଦାତୁମନ୍ଯୈର୍ଦତ୍ତାନି କାନିଚିତ୍
ଗୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ହବିରେ ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହେଇଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ୟ କେହି ଦେଇଥିବା କିଛି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ତୃପ୍ତ କରିପାରିବେ କି?
ସିକତା ଵା ଯଥା ଲୋକେ ଯଥା ଵା ଦିଵି ତାରକାଃ। ଯଥା ଵା ଵର୍ଷତୋଧାରା ଅସଂଖ୍ଯେଯାଃ ସ୍ମ କେନଚିତ୍। ତଥା ଗଣଯିତୁଂ ଶକ୍ଯା ଗଯଯଜ୍ଞେ ନ ଦକ୍ଷିଣାଃ
ପୃଥିବୀରେ ଝିଅ ଦଳ, ଆକାଶରେ ତାରା, ବର୍ଷାର ଅସଂଖ୍ୟ ଫୁଟା ଯେପରି, ଗୟାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଏପରି ଅସଂଖ୍ୟ; କେହି ଏହାକୁ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଏଵଂଵିଧାଃ ସୁବହଵସ୍ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞା ମହୀପତେଃ। ବଭୂଵୁରସ୍ଯ ସରସଃ ସମୀପେ କୁରୁନନ୍ଦନ
କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏପରି ଅନେକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଜଳାଶୟ ନିକଟରେ ହୋଇଥିଲା।
ତତଃ ସଂପ୍ରସ୍ଥିତୋ ରାଜା କୌନ୍ତେଯୋ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣଃ। ଅଗସ୍ତ୍ଯାଶ୍ରମମାସାଦ୍ଯ ଦୁର୍ଜଯାଯାମୁଵାସ ହ
ତାପରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ରାଜା, ଅଧିକ ଦାନ ଦେଇ, ଆଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୁର୍ଜୟାରେ ପହଞ୍ଚି, ସେଠି ବସିଲେ।
ତତ୍ରୈଵ ଲୋମଶଂ ରାଜା ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵଦତାଂଵରଃ। ଅଗସ୍ତ୍ଯେନେହ ଵାତାପିଃ କିମର୍ଥମୁପଶାମିତଃ
ସେଠି, ରାଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ହୋଇ, ଲୋମଶଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏଠି ଆଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାତାପି କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ?'
ଆସୀଦ୍ଵା କିଂପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ସ ଦୈତ୍ଯୋ ମାନଵାନ୍ତକଃ। କିମର୍ଥଂ ଚୋଦିତୋ ମନ୍ଯୁରଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
'ସେ ଦେତ୍ୟ କିଏ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କଣ ଥିଲା, ଏବଂ ସେ କିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ? ଆଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ରୋଷ କିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା?'
ଇଲ୍ଵଲୋ ନାମ ଦୈତେଯ ଆସୀତ୍କୌରଵନନ୍ଦନା। ମଣିମତ୍ଯାଂ ପୁରି ପୁରା ଵାତାପିସ୍ତସ୍ଯ ଚାନୁଜଃ
କୌରବଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ପୂର୍ବେ ମଣିମତି ନଗରରେ ଇଲ୍ବଳ ନାମକ ଏକ ଦୈତ୍ୟ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଛୋଟ ଭାଇ ଭାତାପି ଥିଲେ।
ସ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତପୋଯୁକ୍ତମୁଵାଚ ଦିତିନନ୍ଦନଃ। ପୁତ୍ରଂ ମେ ଭଗଵାନେକମିନ୍ଦ୍ରତୁଲ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତୁ
ତପସ୍ୱୀ ଦିତିପୁତ୍ର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାଇ କହିଲେ, 'ମହାନुभାବ, ମୋତେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଏକ ପୁଅ ଦିଅ।'
ତସ୍ମୈ ସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାଦାତ୍ପୁତ୍ରଂ ଵାସଵସଂମିତମ୍। ଚୁକ୍ରୋଧ ସୋଽସୁରସ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତତୋ ଭୃଶମ୍
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ବାସବ ସମାନ ପୁଅ ଦେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ଅସୁର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତଦାପ୍ରଭୃତିରାଜେନ୍ଦ୍ର ଇଲ୍ଵଲୋ ବ୍ରହ୍ମହାଽସୁରଃ। ମନ୍ଯୁମାନ୍ଭ୍ରାତରଂ ଛାଗଂ ମାଯାଵୀ ହ୍ଯକରୋତ୍ତତଃ
ତା ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଇଲ୍ବଳ ଅସୁର କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ତାଙ୍କର ମାୟାବୀ ଭାଇକୁ ଛାଗର ଆକାର ଦେଲେ।
ମେଷରୂପୀ ଚ ଵାତାପିଃ କାମରୂପ୍ଯଭଵତ୍କ୍ଷଣାତ୍। ସଂସ୍କୃତ୍ଯତଂ ଭୋଜଯତି ତତୋ ଵିପ୍ରଂ ଜିଧାଂସତି
ଭାତାପି ମେଷ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମନେ ଚାହିଲେ ଯେଉଁଠି ଆକାର ନେଇପାରି, ତୁରନ୍ତ ଛାଗ ହେଲେ; ଇଲ୍ବଳ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇ, ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିଥିଲେ।
ସ ଚାହ୍ଵଯତି ଯଂ ଵାଚା ଗତଂ ଵୈଵସ୍ଵତକ୍ଷଯମ୍। ସ ପୁନର୍ଦେହମାସ୍ଥାଯ ଜୀଵନ୍ସ୍ମ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ଏପରେ, ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯମର ଲୋକକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଭାତାପି ପୁନି ଦେହ ନେଇ, ଜୀବନ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେଇଯାଉଥିଲେ।
ତତୋ ଵାତାପିମସୁରଂ ଛାଗଂ କୃତ୍ଵା ସୁସଂସ୍କୃତମ୍। ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ପୁନରେଵ ସମାହ୍ଵଯତ୍
ଏଭଳି ଇଲ୍ବଳ ଅସୁର ଭାତାପିକୁ ଛାଗ ରୂପରେ ସୁସାଜିତ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇ, ପୁନି ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଥିଲେ।
ତାମିଲ୍ଵଲେନ ମହତା ସ୍ଵରେଣ ଗିରମୀରିତାମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽତିମାଯୋ ବାଲଵାନ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକଣ୍ଟକଃ
ଇଲ୍ବଳ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଡାକିଲେ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବହୁତ ଚତୁର ଭାତାପି, ଶୀଘ୍ର ଶିଶୁ ପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ମହାସୁରଃ। ଵାତାପିଃ ପ୍ରହସନ୍ରାଜନ୍ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ଵିଶାଂପତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପାଶ୍ୱ ଭାଗ ଭାଙ୍ଗି ମହାସୁର ଭାତାପି ହସି ହସି ବାହାରିଯାଉଥିଲେ, ରାଜା।
ଏଵଂ ସ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ରାଜନ୍ଭୋଜଯିତ୍ଵା ପୁନଃପୁନଃ। ହିଂସଯାମାଯସ ଦୈତେଯ ଇଲ୍ଵଲୋ ଦୁଷ୍ଟଚେତନଃ
ଏଭଳି ଇଲ୍ବଳ ଦୈତ୍ୟ, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଖାଇବାକୁ ଦେଇ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥିଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚାପି ଭଗଵାନେତସ୍ମିନ୍କାଲ ଏଵ ତୁ। ପିତୄନ୍ଦଦର୍ଶ ଗର୍ତେ ଵୈ ଲମ୍ବମାନାନଧୋମୁଖାନ୍
ଏହି ସମୟରେ, ଭଗବତ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏକ ଗର୍ତ୍ତରେ ତଳକୁ ମୁହଁ କରି ଲଟକିଥିବା ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ସୋଽପୃଚ୍ଛଲ୍ଲମ୍ବମାନାଂସ୍ତାନ୍ଭଗଵନ୍ତଶ୍ଚ କିଂପରାଃ। `କିଂମର୍ଥଂ ଵେହ ଲମ୍ବଧ୍ଵେ ଗର୍ତେ ଯୂଯମଧୋମୁଖାଃ'। ସଂତାନହେତୋରିତି ତେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ
ସେ ଲଟକିଥିବା ପୂର୍ବଜମାନେକୁ ପଚାରିଲେ, 'ମହାନୁଭାବମାନେ, କାହିଁକି ଏଠି ଗର୍ତ୍ତରେ ତଳକୁ ମୁହଁ କରି ଲଟକିଛନ୍ତି?' ସେମାନେ ବେଦଜ୍ଞାନେ କହିଲେ, 'ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ।'
ତେ ତସ୍ମୈ କଥଯାମାସୁର୍ଵଯଂ ତେ ପିତରଃ ସ୍ଵକାଃ। ଗର୍ତମେତମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଲମ୍ବାମଃ ପ୍ରସଵାର୍ଥିନଃ
ସେମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆମେ ତୁମର ପୂର୍ବଜ; ସନ୍ତାନ ଆଶାରେ ଏହି ଗର୍ତ୍ତକୁ ଆସି ଲଟକିଛୁ।'
ଯଦି ନୋ ଜନଯେଥାସ୍ତ୍ଵମଗସ୍ତ୍ଯାପତ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। ସ୍ଯାନ୍ନୋସ୍ମାନ୍ନିରଯାନ୍ମୋକ୍ଷସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ପୁତ୍ରାପ୍ନୁଯା ଗତିମ୍
'ଯଦି ତୁମେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଆମ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଜନ୍ମାଉ, ଆମେ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବୁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପିତା ହେବାର ଉପାୟ ପାଇବ।'