ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଯଥା ସୋମୋ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ତଥୈଵ ସଃ। ତତଃ କତିପଯାହସ୍ତୁ ଜରତ୍କାରୁର୍ମହାଯଶାଃ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା, ସେପରି ଗର୍ଭର ଶିଶୁ ବୃଦ୍ଧି ହେଲା; କିଛି ଦିନ ପରେ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ଜରତ୍କାରୁ—
ଉତ୍ସଙ୍ଗେଽସ୍ଯାଃ ଶିରଃ କୃତ୍ଵା ସୁଷ୍ଵାପ ପରିଖିନ୍ନଵତ୍। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସୁପ୍ତେ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରେ ସଵିତାସ୍ତମିଯାଦ୍ଗିରିମ୍
ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କର କୋଲରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁଇଥିଲେ; ଏବଂ ଏହି ମହାମୁନି ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଅସ୍ତ ହେଲା।
ଅହ୍ନଃ ପରିକ୍ଷଯେ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତତଃ ସାଽଚିନ୍ତଯତ୍ତଦା। ଵାସୁକେର୍ଭଗିନୀ ଭୀତା ଧର୍ମଲୋପାନ୍ମନସ୍ଵିନୀ
ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, ବାସୁକିଙ୍କର ଭଉଣୀ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଭୟରେ, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
କିଂ ନୁ ମେ ସୁକୃତଂ ଭୂଯାଦ୍ଭର୍ତୁରୁତ୍ଥାପନଂ ନ ଵା। ଦୁଃଖଶୀଲୋ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା କଥଂ ନାସ୍ଯାପରାଧ୍ନୁଯାମ୍
ମୁଁ କଣ ଠିକ କାମ କରିବି, ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇବି କି ଉଠାଇବିନି? ସେ ଦୁଃଖରେ ରହିଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିବିନି?
କୋପୋ ଵା ଧର୍ମଶୀଲସ୍ଯ ଧର୍ମଲୋପୋଽଥଵା ପୁନଃ। ଧର୍ମଲୋପୋ ଗରୀଯାନ୍ଵୈ ସ୍ଯାଦିତ୍ଯତ୍ରାକରୋନ୍ମତିମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଣିଷରେ କ୍ରୋଧ ଆସିପାରେ, କିମ୍ବା ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେଇପାରେ; ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର, ଏହି ଭାବରେ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଉତ୍ଥାପଯିଷ୍ଯେ ଯଦ୍ଯେନଂ ଧ୍ରୁଵଂ କୋପଂ କରିଷ୍ଯତି। ଧର୍ମଲୋପୋ ଭଵେଦସ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯାତିକ୍ରମଣେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଦିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ; ଉଠାଇନାହିଁ ହେଲେ, ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବ, କାରଣ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳା ଚାଲିଯିବ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ଜରତ୍କାରୁର୍ଭୁଜଂଗମା। ତମୃଷିଂ ଦୀପ୍ତତପସଂ ଶଯାନମନଲୋପମମ୍
ଏହିପରି ଭାବି, ଜରତ୍କାରୁଙ୍କର ସାପ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୀପ୍ତ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିଙ୍କୁ, ଅଗ୍ନି ପରି ଶୁଇଥିବା, ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଉଵାଚେଦଂ ଵଚଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ତତୋ ମଧୁରଭାଷିଣୀ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ସୂର୍ଯୋଽସ୍ତମୁପଗଚ୍ଛତି
ତାପରେ, ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥା କହି, ସେ କହିଲେ — 'ଉଠନ୍ତୁ, ମହାଭାଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଛି।'
ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସ୍ସ୍ଵ ଭଗଵନ୍ନପଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯତଵ୍ରତଃ। ପ୍ରାଦୁଷ୍କୃତାଗ୍ନିହୋତ୍ରୋଽଯଂ ମୁହୂର୍ତୋ ରମ୍ଯଦାରୁଣଃ
'ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ନିଷ୍ଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳାର ପୂଜା କରନ୍ତୁ; ଏହି ସୁନ୍ଦର ଲାଲ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପାଇଁ ଆସିଛି।'
ସନ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତତେ ଚେଯଂ ପଶ୍ଚିମାଯାଂ ଦିଶି ପ୍ରଭୋ। ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଭଗଵାଞ୍ଜରତ୍କାରୁର୍ମହାତପାଃ
'ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ପ୍ରଭୁ।' ଏପରି କହିବା ପରେ, ମହାତପସ୍ୱୀ ଜରତ୍କାରୁ—
ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରସ୍ଫୁରମାଣୌଷ୍ଠ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଅଵମାନଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ତ୍ଵଯା ମମ ଭୁଜଂଗମେ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ, ଓଠ ଅନ୍ଦୋଳିତ କରି, କହିଲେ — 'ତୁମେ ମୋତେ ଅପମାନ କରିଛ। ହେ ସାପକୁଳୀ।'
ସମୀପେ ତେ ନ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଗମିଷ୍ଯାମି ଯଥାଗତମ୍। ଶକ୍ତିରସ୍ତି ନ ଵାମୋରୁ ମଯି ସୁପ୍ତେ ଵିଭାଵସୋଃ
'ମୁଁ ତୁମର ସମୀପରେ ରହିବିନି; ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି। ମୋତେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଜଘନ୍, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅସ୍ତ ହେବାରୁ ରୋକିପାରିନଥିଲ।'
ଅସ୍ତଂ ଗନ୍ତୁଂ ଯଥାକାଲମିତି ମେ ହୃଦି ଵର୍ତତେ। ନ ଚାପ୍ଯଵମତସ୍ଯେହ ଵାସୋ ରୋଚେତ କସ୍ଯଚିତ୍
'ଯଥାସମୟରେ ଚାଲିଯିବାର ଭାବ ମୋ ମନରେ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଅପମାନ ମିଳେ, ସେଠି କେହି ରହିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ।'
କିଂ ପୁନର୍ଧର୍ମଶୀଲସ୍ଯ ମମ ଵା ମଦ୍ଵିଧସ୍ଯ ଵା। ଏଵମୁକ୍ତା ଜରତ୍କାରୁର୍ଭର୍ତ୍ରା ହୃଦଯକମ୍ପନମ୍
'ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଣିଷ, କିମ୍ବା ମୋ ପରି ଲୋକ, କିମ୍ବା ମୋ ପାଇଁ — କଣ ହେବ? ଏପରି କହିଲେ, ଜରତ୍କାରୁ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅନ୍ଦୋଳିତ ହେଲା।'
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଭଗିନୀ ତତ୍ର ଵାସୁକେଃ ସନ୍ନିଵେଶନେ। ନାଵମାନାତ୍କୃତଵତୀ ତଵାହଂ ଵିପ୍ରେ ବୋଧନମ୍
ବାସୁକିଙ୍କର ସଭାରେ, ସେଠାରେ ଭଉଣୀ କହିଲେ: 'ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଗାଇଥିଲି ଅପମାନ କରି ନୁହେଁ।'
ଧର୍ମଲୋପୋ ନ ତେ ଵିପ୍ର ସ୍ଯାଦିତ୍ଯେତନ୍ମଯା କୃତମ୍। ଉଵାଚ ଭାର୍ଯାମିତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଜରତ୍କାରୁର୍ମହାତପାଃ
ଏହା ମୁଁ କରିଥିଲି, ଯେ ତୁମେ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବେ ନାହିଁ; ଏହି କଥା ମୁଁ ମୋ ଶ୍ୱାମୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ କହିଥିଲି।
ଋଷିଃ କୋପସମାଵିଷ୍ଟସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁକାମୋ ଭୁଜଂଗମାମ୍। ନ ମେ ଵାଗନୃତଂ ପ୍ରାହ ଗମିଷ୍ଯେଽହଂ ଭୁଜଂଗମେ
ଋଷି, କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ନାଗକନ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହିଁ, କହିଲେ: 'ମୋ କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛି, ଓ ନାଗକନ୍ୟା।'
ସମଯୋ ହ୍ଯେଷ ମେ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ସହ ମିଥଃ କୃତଃ। ସୁଖମସ୍ମ୍ଯୁଷିତୋ ଭଦ୍ରେ ବ୍ରୂଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାତରଂ ଶୁଭେ
ଏହି ସମ୍ମତି ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଏକାଉଁ ଦେଇଥିଲୁ; ଶୁଭେ, ମୁଁ ତୁମ ସହ ଖୁସିରେ ରହିଥିଲି—ଏବେ, ଶୁଭା, ତୁମେ ଭାଇକୁ କହ।
ଇତୋ ମଯି ଗତେ ଭୀରୁ ଗତଃ ସ ଭଗଵାନିତି। ତ୍ଵଂ ଚାପି ମଯି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ନ ଶୋକଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ଏଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ, ଭୟଭୀତେ, ସେ ଜଣାନ୍ତୁ ଯେ ମୁଁ ଯାଇଛି; ତୁମେ ମୋ ଯିବା ପରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସାଽନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମୁନିଂ ତଦା। ଜରତ୍କାରୁଂ ଜରତ୍କାରୁଶ୍ଚିନ୍ତାଶୋକପରାଯଣା
ଏପରି କହିଲେ, ସେ ଦୋଷହୀନା ନାଗକନ୍ୟା ତାହାପରେ ମୁନି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା।
ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଵାଚା ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା। କୃତାଞ୍ଜଲିର୍ଵରାରୋହା ପର୍ଯଶ୍ରୁନଯନା ତତଃ
କଣ୍ଣାରେ ଅଟକିଯାଇଥିବା କଥା, ଶୁଷ୍କ ମୁହଁ, ହାତ ଯୋଡି, ଲୁହା ଭରା ଚକୁ ନେଇ, ସେ ମହିଳା କହିଲେ।
ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ଵାମୋରୂର୍ହୃଦଯେନ ପ୍ରଵେପତା। ନ ମାମର୍ହସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମନାଗସମ୍
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ବାମ ପା ଭୟରେ କମ୍ପିଯାଉଥିବା, ସେ କହିଲେ: 'ଓ ଧର୍ମବିଦ୍, ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତାଂ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମେ ସଦା ପ୍ରିଯହିତେ ରତାମ୍। ପ୍ରଦାନେ କାରଣଂ ଯଚ୍ଚ ମମ ତୁଭ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ମୁଁ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସଦା ତୁମ ପ୍ରିୟ ଓ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିଛି; ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେଇଥିବାର କାରଣ—
ତଦଲବ୍ଧଵତୀଂ ମନ୍ଦାଂ କିଂ ମାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ଵାସୁକିଃ। ମାତୃଶାପାଭିଭୂତାନାଂ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ମମ ସତ୍ତମ
ଯଦି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ବିଫଳ ହେଇ, ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଅସମର୍ଥ, ତେବେ ମାତୃଶାପରେ ପୀଡିତ ନାଗସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମଧ୍ୟରେ, ବାସୁକି ମୋ ବିଷୟରେ କଣ କହିବେ?
ଅପତ୍ଯମୀପ୍ସିତଂ ତ୍ଵତ୍ତସ୍ତଚ୍ଚ ତାଵନ୍ନ ଦୃଶ୍ଯତେ। ତ୍ଵତ୍ତୋ ହ୍ଯପତ୍ଯଲାଭେନ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ମେ ଶିଵଂ ଭଵେତ୍
ତୁମଠାରୁ ଆଶା କରାଯାଇଥିବା ସନ୍ତାନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଇ ନାହିଁ; ତୁମଠାରୁ ସନ୍ତାନ ପାଇଲେ, ମୋ ଜ୍ଞାତିମାନେ ଭଲ ହେବେ।
ସଂପ୍ରଯୋଗୋ ଭଵେନ୍ନାଯାଂ ମମ ମୋଘସ୍ତ୍ଵଯା ଦ୍ଵିଜ। ଜ୍ଞାତୀନାଂ ହିତମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରସାଦଯେ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ସହ ଏହି ଦାମ୍ପତ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉ ନାହିଁ; ମୁଁ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ଭଲ ଚାହିଁ, ଓ ପ୍ରଭୁ, ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।
ଇମମଵ୍ଯକ୍ତରୂପଂ ମେ ଗର୍ଭମାଧାଯ ସତ୍ତମ। କଥଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାତ୍ମା ସନ୍ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସ୍ଯନାଗସମ୍
ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ଗର୍ଭରେ ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶିଶୁ ଦେଇଛ; ମହାତ୍ମା, ଏପରି ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିପରି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ନାଗମାନେ ଠାରେ ଯିବାକୁ ଚାହୁଛ?
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସ ମୁନିର୍ଭାର୍ଯାଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଯଦ୍ଯୁକ୍ତମନୁରୂପଂ ଚ ଜରତ୍କାରୁଂ ତପୋଧନଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ତପସ୍ଵୀ ମୁନି ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ କହିଲେ: 'ଯଦି ତୁମ କଥା ଯଥାଯଥ ଓ ଉଚିତ୍, ଓ ଜରତ୍କାରୁ—'
ଅସ୍ତ୍ଯଯଂ ସୁଭଗେ ଗର୍ଭସ୍ତଵ ଵୈଶ୍ଵାନରୋପମଃ। ଋଷିଃ ପରମଧର୍ମାତ୍ମା ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ
'ଓ ସୁଭାଗିନୀ, ତୁମ ଗର୍ଭରେ ଏକ ଶିଶୁ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ସେ ଋଷି, ଉତ୍ତମ ଧର୍ମାତ୍ମା, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଜରତ୍କାରୁର୍ମହାନୃଷିଃ। ଉଗ୍ରାଯ ତପସେ ଭୂଯୋ ଜଗାମ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ଏପରି କହି, ଧର୍ମାତ୍ମା ମହାଋଷି ଜରତ୍କାରୁ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ନେଇ, ପୁନି ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ।