ଯସ୍ଯ କନ୍ଯାଽସ୍ତି ଭୂତସ୍ଯ ଯେ ମଯେହ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ତେ ମେ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତୁ ଚରତଃ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ସେମାନେ ମୋତେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚିଅଛି, ଏହି କନ୍ୟା ଦେଉନ୍ତୁ।
ମମ କନ୍ଯା ସନାମ୍ନୀ ଯା ଭୈକ୍ଷ୍ଯଵଚ୍ଚୋଦିତା ଭଵେତ୍। ଭରେଯଂ ଚୈଵ ଯାଂ ନାହଂ ତାଂ ମେ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତ
ଯେଉଁ କନ୍ୟାକୁ ମୋର ନାମରେ ଭିକ୍ଷା ପରି ଦେଉଛନ୍ତି ଓ ଯାହାକୁ ମୁଁ ପାଳନ କରିପାରିବି, ସେହି କନ୍ୟାକୁ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତେ ପନ୍ନଗା ଯେ ଵୈ ଜରତ୍କାରୌ ସମାହିତାଃ। ତାମାଦାଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ତେ ଵାସୁକେଃ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯନ୍
ତାପରେ ଯେଉଁ ସର୍ପମାନେ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସେହି କନ୍ୟାକୁ ନେଇ ବାସୁକିଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଜଣାଇଲେ।
ତେଷାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ନାଗେନ୍ଦ୍ରସ୍ତାଂ କନ୍ଯାଂ ସମଲଙ୍କୃତାମ୍। ପ୍ରଗୃହ୍ଯାରଣ୍ଯମଗମତ୍ସମୀପଂ ତସ୍ଯ ପନ୍ନଗଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସର୍ପମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବାସୁକି ସେହି ଶୃଙ୍ଗାରିତ କନ୍ୟାକୁ ନେଇ, ତାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ତାଂ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଵତ୍କନ୍ଯାଂ ପ୍ରାଦାତ୍ତସ୍ମୈ ମହାତ୍ମନେ। ନାଗେନ୍ଦ୍ରୋ ଵାସୁକିର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ ସ ତାଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣତ
ସେଠାରେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବାସୁକି ସେହି କନ୍ୟାକୁ ଭିକ୍ଷା ପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।
ଅସନାମେତି ଵୈ ମତ୍ଵା ଭରଣେ ଚାଵିଚାରିତେ। ମୋକ୍ଷଭାଵେ ସ୍ଥିତଶ୍ଚାପି ମନ୍ଦୀଭୂତଃ ପରିଗ୍ରହେ
ସେ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଏହାକୁ ପାଳନ କରିପାରିବି ନାହିଁ', ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗରେ ମନ ଲଗାଇ, ବିବାହ ପ୍ରତି ଅନାଗ୍ରହୀ ହେଲେ।
ତତୋ ନାମ ସ କନ୍ଯାଯାଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ। ଵାସୁକିଂ ଭରଣଂ ଚାସ୍ଯା ନ କୁର୍ଯାମିତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ତାପରେ, ଭୃଗୁବଂଶଜ, ସେ କନ୍ୟାର ନାମ ପଚାରିଲେ ଏବଂ ବାସୁକିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ନେବିନାହିଁ।'
ଵାସୁକିସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଜରତ୍କାରୁମୃଷିଂ ତଦା। ସନାମ୍ନୀ ତଵ କନ୍ଯେଯଂ ସ୍ଵସା ମେ ତପସାନ୍ଵିତା
ତେବେ ବାସୁକି ଜରତ୍କାରୁ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି କନ୍ୟା ତୁମ ନାମରେ, ମୋ ଭଉଣୀ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ।'
ଭରିଷ୍ଯାମି ଚ ତେ ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରତୀଚ୍ଛେମାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ରକ୍ଷଣଂ ଚ କରିଷ୍ଯେଽସ୍ଯାଃ ସର୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ତପୋଧନ। ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଚୈଷା ମଯା ମୁନିଵରୋତ୍ତମ
'ମୁଁ ତୁମର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପାଳିବି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କର। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି, ତପସ୍ୟାଧନ। ତୁମ ପାଇଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି।'
ନ ଭରିଷ୍ଯେଽହମେତାଂ ଵୈ ଏଷ ମେ ସମଯଃ କୃତଃ। ଅପ୍ରିଯଂ ଚ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ କୃତେ ଚୈନାଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍
'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଳିବିନାହିଁ, ଏହି ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଏବଂ କେବେ ମୋତେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦି କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗିଦେବି।'
ପ୍ରତିଶ୍ରୁତେ ତୁ ନାଗେନ ଭରିଷ୍ଯେ ଭଗିନୀମିତି। ଜରତ୍କାରୁସ୍ତଦା ଵେଶ୍ମ ଭୁଜଗସ୍ଯ ଜଗାମ ହ
ସର୍ପ ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ ମୋ ଭଉଣୀକୁ ପାଳିବି' ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ, ତେବେ ଜରତ୍କାରୁ ସର୍ପଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତପୋଵୃଦ୍ଧୋ ମହାଵ୍ରତଃ। ଜଗ୍ରାହ ପାଣିଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵିଧିମନ୍ତ୍ରପୁରସ୍କୃତମ୍
ସେଠାରେ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣେ, ବିଧିମତ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରିଲେ।
ତତୋ ଵାସଗୃହଂ ରମ୍ଯଂ ପନ୍ନଗେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସଂମତମ୍। ଜଗାମ ଭାର୍ଯାମ ଦାଯ ସ୍ତୂଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ
ତାପରେ, ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଦେଇ, ସେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମନପସନ୍ଦ ସୁନ୍ଦର ଘରକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଶଯନଂ ତତ୍ର ସଂକ୍ଲୃପ୍ତଂ ସ୍ପର୍ଧ୍ଯାସ୍ତରଣସଂଵୃତମ୍। ତତ୍ର ଭାର୍ଯାସହାଯୋ ଵୈ ଜରତ୍କାରୁରୁଵାସ ହ
ସେଠାରେ ଏକ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚଦର ଓ ଶଯ୍ୟାରେ ଢାକା। ସେଠାରେ ଜରତ୍କାରୁ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ବସିଲେ।
ସ ତତ୍ର ସମଯଂ ଚକ୍ରେ ଭାର୍ଯଯା ସହ ସତ୍ତମଃ। ଵିପ୍ରିଯଂ ମେ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଚ ଵାଚ୍ଯଂ କଦାଚନ
ସେଠାରେ, ସେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଏକ ଚୁକ୍ତି କଲେ: 'ମୋତେ କେବେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିବ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏପରି କଥା କହିବ ନାହିଁ।'
ତ୍ଯଜେଯଂ ଵିପ୍ରିଯେ ଚ ତ୍ଵାଂ କୃତେ ଵାସଂ ଚ ତେ ଗୃହେ। ଏତଦ୍ଗୃହାଣ ଵଚନଂ ମଯା ଯତ୍ସମୁଦୀରିତମ୍
'ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିବା କିମ୍ବା କହିବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏବଂ ତୁମ ଘରକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି। ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ଏହି କଥା ଗ୍ରହଣ କର।'
ତତଃ ପରମସଂଵିଗ୍ନା ସ୍ଵସା ନାଗପତେସ୍ତଦା। ଅତିଦୁଃଖାନ୍ଵିତା ଵାକ୍ଯଂ ତମୁଵାଚୈଵମସ୍ତ୍ଵିତି
ତାପରେ ସାପରାଜାଙ୍କର ଭଉଣୀ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭରି ଗଲା, ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ସେ କହିଲା — 'ଯେପରି ହେଉ।'
ତଥୈଵ ସା ଚ ଭର୍ତାରଂ ଦୁଃଖଶୀଲମୁପଚାରତ୍। ଉପାଯୈଃ ଶ୍ଵେତକାକୀଯୈଃ ପ୍ରିଯକାମା ଯଶସ୍ଵିନୀ
ସେ ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ରହୁଥିବା ପତିଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ, ସ୍ନେହରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିତି ଲାଗି, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେବା କରିଥିଲେ; ସେ ଯଶସ୍ବିନୀ ଥିଲେ।
ଋତୁକାଲେ ତତଃ ସ୍ନାତା କଦାଚିଦ୍ଵାସୁକେଃ ସ୍ଵସା। ଭର୍ତାରଂ ଵୈ ଯଥାନ୍ଯାଯମୁପତସ୍ଥେ ମହାମୁନିମ୍
ଯଥାସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ବାସୁକିଙ୍କର ଭଉଣୀ ଏକଦିନ ତାଙ୍କର ପତି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତତ୍ର ତସ୍ଯାଃ ସମଭଵଦ୍ଗର୍ଭୋ ଜ୍ଵଲନସନ୍ନିଭଃ। ଅତୀଵ ତେଜସା ଯୁକ୍ତୋ ଵୈଶ୍ଵାନରସମଦ୍ଯୁତିଃ
ସେ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା, ବହୁତ ତେଜ ଥିଲା, ଆଗ୍ନିର ଅଭା ଦେଖାଉଥିଲା।
ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଯଥା ସୋମୋ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ତଥୈଵ ସଃ। ତତଃ କତିପଯାହସ୍ତୁ ଜରତ୍କାରୁର୍ମହାଯଶାଃ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା, ସେପରି ଗର୍ଭର ଶିଶୁ ବୃଦ୍ଧି ହେଲା; କିଛି ଦିନ ପରେ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ଜରତ୍କାରୁ—
ଉତ୍ସଙ୍ଗେଽସ୍ଯାଃ ଶିରଃ କୃତ୍ଵା ସୁଷ୍ଵାପ ପରିଖିନ୍ନଵତ୍। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସୁପ୍ତେ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରେ ସଵିତାସ୍ତମିଯାଦ୍ଗିରିମ୍
ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କର କୋଲରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁଇଥିଲେ; ଏବଂ ଏହି ମହାମୁନି ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଅସ୍ତ ହେଲା।
ଅହ୍ନଃ ପରିକ୍ଷଯେ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତତଃ ସାଽଚିନ୍ତଯତ୍ତଦା। ଵାସୁକେର୍ଭଗିନୀ ଭୀତା ଧର୍ମଲୋପାନ୍ମନସ୍ଵିନୀ
ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, ବାସୁକିଙ୍କର ଭଉଣୀ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଭୟରେ, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
କିଂ ନୁ ମେ ସୁକୃତଂ ଭୂଯାଦ୍ଭର୍ତୁରୁତ୍ଥାପନଂ ନ ଵା। ଦୁଃଖଶୀଲୋ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା କଥଂ ନାସ୍ଯାପରାଧ୍ନୁଯାମ୍
ମୁଁ କଣ ଠିକ କାମ କରିବି, ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇବି କି ଉଠାଇବିନି? ସେ ଦୁଃଖରେ ରହିଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିବିନି?
କୋପୋ ଵା ଧର୍ମଶୀଲସ୍ଯ ଧର୍ମଲୋପୋଽଥଵା ପୁନଃ। ଧର୍ମଲୋପୋ ଗରୀଯାନ୍ଵୈ ସ୍ଯାଦିତ୍ଯତ୍ରାକରୋନ୍ମତିମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଣିଷରେ କ୍ରୋଧ ଆସିପାରେ, କିମ୍ବା ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେଇପାରେ; ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର, ଏହି ଭାବରେ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଉତ୍ଥାପଯିଷ୍ଯେ ଯଦ୍ଯେନଂ ଧ୍ରୁଵଂ କୋପଂ କରିଷ୍ଯତି। ଧର୍ମଲୋପୋ ଭଵେଦସ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯାତିକ୍ରମଣେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଦିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ; ଉଠାଇନାହିଁ ହେଲେ, ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବ, କାରଣ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳା ଚାଲିଯିବ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ଜରତ୍କାରୁର୍ଭୁଜଂଗମା। ତମୃଷିଂ ଦୀପ୍ତତପସଂ ଶଯାନମନଲୋପମମ୍
ଏହିପରି ଭାବି, ଜରତ୍କାରୁଙ୍କର ସାପ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୀପ୍ତ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିଙ୍କୁ, ଅଗ୍ନି ପରି ଶୁଇଥିବା, ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଉଵାଚେଦଂ ଵଚଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ତତୋ ମଧୁରଭାଷିଣୀ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ସୂର୍ଯୋଽସ୍ତମୁପଗଚ୍ଛତି
ତାପରେ, ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥା କହି, ସେ କହିଲେ — 'ଉଠନ୍ତୁ, ମହାଭାଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଛି।'
ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସ୍ସ୍ଵ ଭଗଵନ୍ନପଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯତଵ୍ରତଃ। ପ୍ରାଦୁଷ୍କୃତାଗ୍ନିହୋତ୍ରୋଽଯଂ ମୁହୂର୍ତୋ ରମ୍ଯଦାରୁଣଃ
'ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ନିଷ୍ଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳାର ପୂଜା କରନ୍ତୁ; ଏହି ସୁନ୍ଦର ଲାଲ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପାଇଁ ଆସିଛି।'
ସନ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତତେ ଚେଯଂ ପଶ୍ଚିମାଯାଂ ଦିଶି ପ୍ରଭୋ। ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଭଗଵାଞ୍ଜରତ୍କାରୁର୍ମହାତପାଃ
'ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ପ୍ରଭୁ।' ଏପରି କହିବା ପରେ, ମହାତପସ୍ୱୀ ଜରତ୍କାରୁ—