ସ ନିଗ୍ରାହ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦୁଃଖଂ ଦହ୍ଯମାନୋ ମହୀପତିଃ। ବାଷ୍ପସଂଦିଗ୍ଧଯା ଵାଚା ପୁନରେଵେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ରାଜା, ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରି, ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ପୁଣି କହିଲେ:
ଵୈଷମ୍ଯମପି ସଂପ୍ରାପ୍ତା ଗୋପାଯନ୍ତି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନା ସତ୍ଯୋ ଜିତଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନ ସଂଶଯଃ
ବିପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଘରର ମହିଳାମାନେ ନିଜ ନୀତିରେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସତ୍ୟକୁ କହିବି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ହୁଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ରହିତା ଭର୍ତୃଭିଶ୍ଚାପି ନ କ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ତି କଦାଚନ। ପ୍ରାଣାଂଶ୍ଚାରିତ୍ରକଵଚାନ୍ଧାରଯନ୍ତି ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ
ପତିଠାରୁ ଦୂରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ମହିଳାମାନେ କେବେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତିନାହିଁ; ନୀତିର କବଚରେ ରକ୍ଷିତ, ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଵିଷମସ୍ଥେନ ମୂଢେନ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟସୁଖେନ ଚ। ଯତ୍ସା ତେନ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ତତ୍ରନ କ୍ରୋଦ୍ଧୁମର୍ହତି
ଯିଏ ବିପଦରେ, ଭ୍ରମରେ, ଏବଂ ସୁଖ ହରାଇ ଥିଲେ, ସେ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଥିରେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଣଯାତ୍ରାଂ ପରିପ୍ରେପ୍ସୋଃ ଶକୁନୈର୍ହତଵାସସଃ। ଆଧିଭିର୍ଦହ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶ୍ଯାମା ନ କ୍ରୋଦ୍ଧୁମର୍ହତି
ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ପକ୍ଷୀମାନେ ପୋଶାକ ନେଇଯାଇଥିବା, ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ଲୋକକୁ ଶ୍ୟାମା କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସତ୍କୃତାଽସତ୍କୃତା ଵାଽପି ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥାଵିଧମ୍। ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଶ୍ରିଯା ହୀନଂ କ୍ଷିଧିତଂ ଵ୍ଯସନାପ୍ଲୁତମ୍
ସମ୍ମାନିତ କିମ୍ବା ଅସମ୍ମାନିତ, ଯଦି ସେ ଏପରି ପତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିବା, ଧନ ନଥିବା, ଭୋକା, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା—
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନଲଃ ପରମଦୁର୍ମନାଃ। ନ ବାଷ୍ପମଶକତ୍ସୋଢୁଂ ପ୍ରରୁରୋଦ ଚ ଭାରତ
ଏପରି କଥା କହି, ନଳ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସେ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ କାନ୍ଦିପକେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ତତଃ ସା କେଶିନୀ ଗତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତ୍ଯୈ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍। ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥିତଂ ଚୈଵ ଵିକାରଂ ତସ୍ଯ ଚୈଵ ତମ୍
ତାପରେ କେଶିନୀ ଯାଇ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ କଥା ହେଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବି ଖୋଲାସା କଲେ।
କେଶିନ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତୀ ଵିଶାଂପତେ। ଶଙ୍କମାନା ନଲଂ ତଂ ଵୈ କେଶିନୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
କେଶିନୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦମୟନ୍ତୀ ଏହିପରି ଅନୁମାନ କଲେ ଯେ ବାହୁକ ହେଉଛନ୍ତି ନଳ। ସେ କେଶିନୀଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ କେଶିନି ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରୀକ୍ଷାଂ କୁରୁ ବାହୁକେ। ଅବ୍ରୁଵାଣା ସମୀପସ୍ଥା ଚରିତାନ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଯ
କେଶିନୀ, ତୁମେ ପୁଣିଥରେ ବାହୁକଙ୍କୁ ଯାଇ ଠିକ୍ ଭଳି ପରୀକ୍ଷା କର। କିଛି କହିବା ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରହି ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଦେଖ।
ଯଦା ଚ କିଂଚିତ୍କୁର୍ଯାତ୍ସ କାରଣଂ ତତ୍ର ଭାମିନି। ତତ୍ରସଂଚେଷ୍ଟମାନସ୍ଯ ସଂଲକ୍ଷେଥା ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସେ କେବେ କିଛି କରିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କାହିଁକି କରୁଛନ୍ତି ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଖ। ସେ ଯେପରି କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଭଲଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର।
ନ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରତିବନ୍ଧେନ ଦେଯୋଽଗ୍ନିରପି କେଶିନି। ଯାଚତେ ନ ଜଲଂ ଦେଯଂ ସକୃଚ୍ଚାତ୍ଵରମାଣଯା। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯତ୍ଵଂ ଚରିତଂ ମେ ନିଵେଦଯ
କେଶିନୀ, ସେ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଦେବା ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧରେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ଦେବା ନାହିଁ। ଏସବୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ମୋତେ ଖବର ଦେବୁ।
ନିମିତ୍ତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ବାହୁକେ ଦୈଵମାନୁଷମ୍। ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ପଶ୍ଯେଥାସ୍ତଚ୍ଚାଖ୍ଯେଯଂ ତ୍ଵଯା ମମ
ବାହୁକଙ୍କୁ ନେଇ ତୁମେ ଯେଉଁ କୌଣସି ଦେବୀୟ କିମ୍ବା ମାନବୀୟ ଚିହ୍ନ ଦେଖିବ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିବ, ସେସବୁ ମୋତେ କହିବୁ।
ଦମଯନ୍ତ୍ଯୈଵମୁକ୍ତା ସା ଜଗାମାଥ ଚ କେଶିନୀ। ନିଶାମ୍ଯାଥ ହଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଲିଙ୍ଗାନି ପୁନରାଗମତ୍
ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ଏପରି କହିବା ପରେ, କେଶିନୀ ଯାଇ, ଘୋଡ଼ାଯଜ୍ଞର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖି, ପୁଣି ଫେରିଆସିଲେ।
ସା ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ଦମଯନ୍ତ୍ଯୈ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍। ନିମିତ୍ତଂ ଯତ୍ତଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ବାହୁକେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷମ୍
ସେ ସବୁଠିକ୍ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ; ବାହୁକଙ୍କୁ ନେଇ ଦେଖିଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବୀୟ ଓ ମାନବୀୟ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ କହିଦେଲେ।
ଦୃଢଂ ଶୁଚ୍ଯପଦାନୋସୌ ନ ମଯା ମାନୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍। ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଃ ଶ୍ରୁତୋ ଵାଽପି ଦମଯନ୍ତି ତଥାଵିଧଃ
ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ; ଏପରି ମଣିଷକୁ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ, ନାହିଁ ଶୁଣିଛି, ହେ ଦମୟନ୍ତୀ।
ହ୍ରସ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ତୁ ଦ୍ଵାରଂ ନାସୌ ଵିନମତେ କ୍ଵଚିତ୍। ତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥାସଙ୍ଗମୁତ୍ସର୍ପତି ଯଥାସୁଖମ୍। ସଂକଟେଽପ୍ଯସ୍ଯ ସୁମହଦ୍ଵିଵରଂ ଜାଯତେଽଧିକମ୍
ସେ ଯେତେବେଳେ ସଂକୁଚିତ ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି, କେବେ ମୁଣ୍ଡ ନମାନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ଯେପରି ଚାଲନ୍ତି, ସହଜରେ ଓ ସୁବିଧାରେ ପାର୍ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଭିତରେ ଥିବା ସଂକଟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଆକାଶ ହୋଇଯାଏ।
ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ଚାର୍ଥାଯ ଭୋଜନୀଯମନେକଶଃ। ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ଚାର୍ଥାଯ ଭୋଜନୀଯମନେକଶଃ। ପ୍ରେଷିତଂ ତତ୍ରରାଜ୍ଞା ତୁ ମାଂସଂ ବହୁ ଚ ପାଶଵମ୍
ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକଥର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ; ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବହୁତ ମାଂସ ଓ ପଶୁମାଂସ ମଧ୍ୟ ପଠାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରକ୍ଷାଲନାର୍ଥାଯ କୁମ୍ଭାସ୍ତତ୍ରୋପକଲ୍ପିତାଃ। ତେ ତେନାଵେକ୍ଷିତାଃ କୁମ୍ଭାଃ ପୂର୍ଣା ଏଵାଭଵଂସ୍ତତଃ
ତାଙ୍କର ହାତମୁହଁ ଧୋଇବା ପାଇଁ ତାଳପତ୍ର ଓ ଜଳପାତ୍ର ରଖାଯାଇଛି; ସେ ଯେତେବେଳେ ଦେଖନ୍ତି, ସେସବୁ ପାତ୍ର ତୁରନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ କୃତ୍ଵା ସମଧିଶ୍ରିତ୍ଯ ବାହୁକଃ। ତୃଣମୁଷ୍ଟିଂ ସମାଦାଯ ସଵିତୁସ୍ତଂ ସମାଦଧତ୍
ତାପରେ, ହାତମୁହଁ ଧୋଇ, ବାହୁକ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ତୁଳସୀ କିମ୍ବା ତରଘାସ ନେଇ, ସବିତୃଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ଅଥ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତସ୍ତତ୍ର ସହସା ହଵ୍ଯଵାହନଃ। ତଦଦ୍ଭୁତତମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତାଽମିହାଗତା
ଏହିପରି ହେବା ସହସା ଅଗ୍ନି ଦେଉଳି ଜ୍ୱଳିଉଠେ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
ଅନ୍ଯଚ୍ଚ ତସ୍ମିନ୍ସୁମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଲକ୍ଷିତଂ ମଯା। ଯଦଗ୍ନିମପି ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯ ନୈଵାସୌ ଦହ୍ଯତେ ଶୁଭେ
ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିଛି—ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଶୁଭେ, କେବେ ଜଳିନାହାନ୍ତି।
ଛନ୍ଦେନ ଚୋଦକଂ ତସ୍ଯ ଵହତ୍ଯାଵର୍ଜିତଂ ଦ୍ରୁତମ୍। ଅତୀଵ ଚାନ୍ଯତ୍ସୁମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟଵତ୍ଯହମ୍
ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପାଣି ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ସେ ଚାହାନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିଛି।
ଯତ୍ସ ପୁଷ୍ପାଣ୍ଯୁପାଦାଯ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ମମୃଦେ ଶନୈଃ। ମୃଦ୍ଯମାନାନି ପାଣିଭ୍ଯାଂ ତେନ ପୁଷ୍ପାଣି ନାନ୍ଯଥା। ଭୂଯ ଏଵ ସୁଗନ୍ଧୀନି ହୃପିତାନି ଭଵନ୍ତି ହି
ସେ ଫୁଲ ନେଇ, ହସ୍ତଦ୍ୱୟରେ ହଳୁକ ଘସିଲେ, ସେଠାରେ ଫୁଲ ମୁଝିଯାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଅଧିକ ସୁଗନ୍ଧି ଓ ତରଳ ହୋଇଯାଏ।
ଏତାନ୍ଯଦ୍ଭୁତକଲ୍ପାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽହଂ ଭୃଶଵିସ୍ମିତା। ଚେଷ୍ଟିତାନି ଵିଶାଲାକ୍ଷି ବାହୁକସ୍ଯ ସମୀପତଃ
ବାହୁକଙ୍କ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ହେ ବିଶାଳନୟନୀ, ମୁଁ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଦମଯନ୍ତୀ ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟିତମ୍। ଅମନ୍ଯତ ନଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ମଚେଷ୍ଟାଭିସୂଚିତମ୍
ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି, ଦମୟନ୍ତୀ ଭାବିଲେ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନଳଙ୍କୁ ମିଳିଗଲି।
ସା ଶଙ୍କମାନା ଭର୍ତାରଂ ନଲଂ ବାହୁକରୂପିଣମ୍। କେଶିନୀଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ରୁଦନ୍ତୀ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍
ସେ, ନଳଙ୍କୁ ବାହୁକ ରୂପରେ ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଗଲା। ସେ ମୃଦୁ କଥାରେ ମାଳିନୀଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ।
ପୁନର୍ଗଚ୍ଛ ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ବାହୁକସ୍ଯୋପସଂସ୍କୃତମ୍। ମହାନସାଚ୍ଛ୍ରିତଂ ମାଂସମାନଯସ୍ଵେହ ଭାମିନି
ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ପୁଣିଏଥିରେ ଯାଅ। ରସୋଇଘରରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅସାବଧାନ ବାହୁକ ପାଇଁ ଯେ ମାଂସ ରନ୍ଧାଯାଇଛି, ସେଠାରୁ ମାଂସ ଏଠାକୁ ଆଣ।
ସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାବାହୁକେ ଵ୍ଯଗ୍ରେ ତନ୍ମାଂସମପକୃଷ୍ଯ ଚ। ଅତ୍ଯୁଷ୍ଣମେଵ ତ୍ଵରିତା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ପ୍ରିଯକାରିଣୀ। ଦମଯନ୍ତ୍ଯୈ ତତଃ ପ୍ରାଦାତ୍କେଶିନୀ କୁରୁନନ୍ଦନ
ମାଳିନୀ ବାହୁକଙ୍କୁ ବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ଗରମ ମାଂସ ଉଠାଇ ଦେଲେ। ସେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଏହା ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ।
ସାଽଶିତା ନଲସିଦ୍ଧସ୍ ମାଂସସ୍ଯ ବହୁଶଃ ପୁରା। ପ୍ରାଶ୍ଯ ମତ୍ଵା ନଲଂ ସୂତଂ ପ୍ରାକ୍ରୋଶଦ୍ଭୃଶଦୁଃଖିତା
ଏହା ପୂର୍ବରୁ ନଳଙ୍କ ରନ୍ଧା ମାଂସ ବହୁବାର ଖାଇଥିବା ଦମୟନ୍ତୀ, ଏହି ମାଂସ ଚଖି, ସୁତାକୁ ନଳ ବୋଲି ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ।