ଇହୈଵ ପୁତ୍ରୌ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ନଲସ୍ଯ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନୌ। ଗତସ୍ତତୋ ଯଥାକାମଂ ନୈଷ ଜାନାତି ନୈଷଧମ୍
ଏଠି ନଳଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅଁ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଭଲ, ସେମାନେଠାରେ ରଖି, ସେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ନିଷଧ ଏହା କିଛି ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
ନ ଚାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ କଶ୍ଚିନ୍ନଲଂ ଵେତ୍ତି ଯଶସ୍ଵିନି। ଗୂଢଶ୍ଚରତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟରୂପୋ ମହୀପତିଃ
ଓ ମହିଳା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନଳଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି; ସେ ରାଜା ଏହି ସଂସାରରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ, ନିଜ ରୂପ ହରାଇ, ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଆତ୍ମୈଵ ତୁ ନଲଂ ଵେଦ ଯା ଚାସ୍ଯ ତଦନନ୍ତରା। ନ ହି ଵୈ ସ୍ଵାନି ଲିଙ୍ଗାନି ନଲଂ ଶଂସନ୍ତି କର୍ହିଚିତ୍
ନଳ ନିଜେ ଏକା ନିଜକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ତାଙ୍କ ସହ ସବୁଠାରୁ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି; କାରଣ ନଳଙ୍କ ନିଜ ଚିହ୍ନ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନାଇ ଦେଉନାହିଁ।
ଯୋସାଵଯୋଧ୍ଯାଂ ପ୍ରଥମଂ ଗତୋସୌ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତଦା। ଇମାନି ନାରୀଵାକ୍ଯାନି କଥଯାନଃ ପୁନଃପୁନଃ
ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ, ସେ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ମହିଳାଙ୍କ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ:
କ୍ଵନୁ ତ୍ଵଂ କିତଵ ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧଂ ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ମମ। ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵିପିନେ ସୁପ୍ତାମନୁରକ୍ତାଂ ପ୍ରିଯାଂ ପ୍ରିଯ
ହେ ଚାଳାକ, ତୁମେ ମୋର ପୋଶାକ ଆଧା କାଟି ଛାଡି, ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁମେଇଥିବାବେଳେ, ମୋତେ ଛାଡି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା?
ସା ଵୈ ଯଥା ସମାଦିଷ୍ଟା ତଥାଽଽସ୍ତେ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷିଣୀ। ଦହ୍ଯମାନା ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧେନାଭିସଂଵୃତା
ସେ ଯେପରି ଆଦେଶ ମିଳିଥିଲା, ସେପରି ରହି, ତୁମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଆଧା ପୋଶାକରେ ଢାକି ରହିଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯା ରୁଦନତ୍ଯାଃ ସତତଂ ତେନ ଦୁଃଖେନ ପାର୍ଥିଵ। ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ଵୀର ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ ଚ
ସେ ସଦା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କର, ହେ ବୀର, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଅ।
ତସ୍ଯାସ୍ତତ୍ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାନଂ ପ୍ରଵଦସ୍ଵ ମହାମତେ। ତଦେଵ ଵାକ୍ଯଂ ଵୈଦର୍ଭୀ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯନିନ୍ଦିତା
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସେ ପ୍ରିୟ କଥା କହ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ସେଇ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ବୈଦର୍ଭୀ, ନିର୍ମଳା, ଆଶା କରୁଛନ୍ତି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା କିଲ। ଯତ୍ପୁରା ତତ୍ପୁନସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵୈଦର୍ଭୀ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲ; ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈଦର୍ଭୀ ପୁଣି ସେଇ କଥା ତୁମ ପାଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ଯ କେଶିନ୍ଯା ନଲସ୍ଯ କୁରୁନନ୍ଦନ। ହୃଦଯଂ ଵ୍ଯଥିତଂ ଚାସୀଦଶ୍ରୁପୂର୍ଣେ ଚ ଲୋଚନେ
କେଶିନୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ନଳଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ସ ନିଗ୍ରାହ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦୁଃଖଂ ଦହ୍ଯମାନୋ ମହୀପତିଃ। ବାଷ୍ପସଂଦିଗ୍ଧଯା ଵାଚା ପୁନରେଵେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ରାଜା, ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରି, ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ପୁଣି କହିଲେ:
ଵୈଷମ୍ଯମପି ସଂପ୍ରାପ୍ତା ଗୋପାଯନ୍ତି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନା ସତ୍ଯୋ ଜିତଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନ ସଂଶଯଃ
ବିପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଘରର ମହିଳାମାନେ ନିଜ ନୀତିରେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସତ୍ୟକୁ କହିବି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ହୁଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ରହିତା ଭର୍ତୃଭିଶ୍ଚାପି ନ କ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ତି କଦାଚନ। ପ୍ରାଣାଂଶ୍ଚାରିତ୍ରକଵଚାନ୍ଧାରଯନ୍ତି ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ
ପତିଠାରୁ ଦୂରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ମହିଳାମାନେ କେବେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତିନାହିଁ; ନୀତିର କବଚରେ ରକ୍ଷିତ, ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଵିଷମସ୍ଥେନ ମୂଢେନ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟସୁଖେନ ଚ। ଯତ୍ସା ତେନ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ତତ୍ରନ କ୍ରୋଦ୍ଧୁମର୍ହତି
ଯିଏ ବିପଦରେ, ଭ୍ରମରେ, ଏବଂ ସୁଖ ହରାଇ ଥିଲେ, ସେ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଥିରେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଣଯାତ୍ରାଂ ପରିପ୍ରେପ୍ସୋଃ ଶକୁନୈର୍ହତଵାସସଃ। ଆଧିଭିର୍ଦହ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶ୍ଯାମା ନ କ୍ରୋଦ୍ଧୁମର୍ହତି
ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ପକ୍ଷୀମାନେ ପୋଶାକ ନେଇଯାଇଥିବା, ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ଲୋକକୁ ଶ୍ୟାମା କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସତ୍କୃତାଽସତ୍କୃତା ଵାଽପି ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥାଵିଧମ୍। ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଶ୍ରିଯା ହୀନଂ କ୍ଷିଧିତଂ ଵ୍ଯସନାପ୍ଲୁତମ୍
ସମ୍ମାନିତ କିମ୍ବା ଅସମ୍ମାନିତ, ଯଦି ସେ ଏପରି ପତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିବା, ଧନ ନଥିବା, ଭୋକା, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା—
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନଲଃ ପରମଦୁର୍ମନାଃ। ନ ବାଷ୍ପମଶକତ୍ସୋଢୁଂ ପ୍ରରୁରୋଦ ଚ ଭାରତ
ଏପରି କଥା କହି, ନଳ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସେ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ କାନ୍ଦିପକେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ତତଃ ସା କେଶିନୀ ଗତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତ୍ଯୈ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍। ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥିତଂ ଚୈଵ ଵିକାରଂ ତସ୍ଯ ଚୈଵ ତମ୍
ତାପରେ କେଶିନୀ ଯାଇ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ କଥା ହେଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବି ଖୋଲାସା କଲେ।
କେଶିନ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତୀ ଵିଶାଂପତେ। ଶଙ୍କମାନା ନଲଂ ତଂ ଵୈ କେଶିନୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
କେଶିନୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦମୟନ୍ତୀ ଏହିପରି ଅନୁମାନ କଲେ ଯେ ବାହୁକ ହେଉଛନ୍ତି ନଳ। ସେ କେଶିନୀଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ କେଶିନି ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରୀକ୍ଷାଂ କୁରୁ ବାହୁକେ। ଅବ୍ରୁଵାଣା ସମୀପସ୍ଥା ଚରିତାନ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଯ
କେଶିନୀ, ତୁମେ ପୁଣିଥରେ ବାହୁକଙ୍କୁ ଯାଇ ଠିକ୍ ଭଳି ପରୀକ୍ଷା କର। କିଛି କହିବା ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରହି ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଦେଖ।
ଯଦା ଚ କିଂଚିତ୍କୁର୍ଯାତ୍ସ କାରଣଂ ତତ୍ର ଭାମିନି। ତତ୍ରସଂଚେଷ୍ଟମାନସ୍ଯ ସଂଲକ୍ଷେଥା ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସେ କେବେ କିଛି କରିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କାହିଁକି କରୁଛନ୍ତି ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଖ। ସେ ଯେପରି କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଭଲଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର।
ନ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରତିବନ୍ଧେନ ଦେଯୋଽଗ୍ନିରପି କେଶିନି। ଯାଚତେ ନ ଜଲଂ ଦେଯଂ ସକୃଚ୍ଚାତ୍ଵରମାଣଯା। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯତ୍ଵଂ ଚରିତଂ ମେ ନିଵେଦଯ
କେଶିନୀ, ସେ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଦେବା ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧରେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ଦେବା ନାହିଁ। ଏସବୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ମୋତେ ଖବର ଦେବୁ।
ନିମିତ୍ତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ବାହୁକେ ଦୈଵମାନୁଷମ୍। ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ପଶ୍ଯେଥାସ୍ତଚ୍ଚାଖ୍ଯେଯଂ ତ୍ଵଯା ମମ
ବାହୁକଙ୍କୁ ନେଇ ତୁମେ ଯେଉଁ କୌଣସି ଦେବୀୟ କିମ୍ବା ମାନବୀୟ ଚିହ୍ନ ଦେଖିବ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିବ, ସେସବୁ ମୋତେ କହିବୁ।
ଦମଯନ୍ତ୍ଯୈଵମୁକ୍ତା ସା ଜଗାମାଥ ଚ କେଶିନୀ। ନିଶାମ୍ଯାଥ ହଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଲିଙ୍ଗାନି ପୁନରାଗମତ୍
ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ଏପରି କହିବା ପରେ, କେଶିନୀ ଯାଇ, ଘୋଡ଼ାଯଜ୍ଞର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖି, ପୁଣି ଫେରିଆସିଲେ।
ସା ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ଦମଯନ୍ତ୍ଯୈ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍। ନିମିତ୍ତଂ ଯତ୍ତଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ବାହୁକେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷମ୍
ସେ ସବୁଠିକ୍ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ; ବାହୁକଙ୍କୁ ନେଇ ଦେଖିଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବୀୟ ଓ ମାନବୀୟ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ କହିଦେଲେ।
ଦୃଢଂ ଶୁଚ୍ଯପଦାନୋସୌ ନ ମଯା ମାନୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍। ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଃ ଶ୍ରୁତୋ ଵାଽପି ଦମଯନ୍ତି ତଥାଵିଧଃ
ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ; ଏପରି ମଣିଷକୁ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ, ନାହିଁ ଶୁଣିଛି, ହେ ଦମୟନ୍ତୀ।
ହ୍ରସ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ତୁ ଦ୍ଵାରଂ ନାସୌ ଵିନମତେ କ୍ଵଚିତ୍। ତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥାସଙ୍ଗମୁତ୍ସର୍ପତି ଯଥାସୁଖମ୍। ସଂକଟେଽପ୍ଯସ୍ଯ ସୁମହଦ୍ଵିଵରଂ ଜାଯତେଽଧିକମ୍
ସେ ଯେତେବେଳେ ସଂକୁଚିତ ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି, କେବେ ମୁଣ୍ଡ ନମାନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ଯେପରି ଚାଲନ୍ତି, ସହଜରେ ଓ ସୁବିଧାରେ ପାର୍ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଭିତରେ ଥିବା ସଂକଟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଆକାଶ ହୋଇଯାଏ।
ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ଚାର୍ଥାଯ ଭୋଜନୀଯମନେକଶଃ। ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ଚାର୍ଥାଯ ଭୋଜନୀଯମନେକଶଃ। ପ୍ରେଷିତଂ ତତ୍ରରାଜ୍ଞା ତୁ ମାଂସଂ ବହୁ ଚ ପାଶଵମ୍
ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକଥର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ; ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବହୁତ ମାଂସ ଓ ପଶୁମାଂସ ମଧ୍ୟ ପଠାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରକ୍ଷାଲନାର୍ଥାଯ କୁମ୍ଭାସ୍ତତ୍ରୋପକଲ୍ପିତାଃ। ତେ ତେନାଵେକ୍ଷିତାଃ କୁମ୍ଭାଃ ପୂର୍ଣା ଏଵାଭଵଂସ୍ତତଃ
ତାଙ୍କର ହାତମୁହଁ ଧୋଇବା ପାଇଁ ତାଳପତ୍ର ଓ ଜଳପାତ୍ର ରଖାଯାଇଛି; ସେ ଯେତେବେଳେ ଦେଖନ୍ତି, ସେସବୁ ପାତ୍ର ତୁରନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ କୃତ୍ଵା ସମଧିଶ୍ରିତ୍ଯ ବାହୁକଃ। ତୃଣମୁଷ୍ଟିଂ ସମାଦାଯ ସଵିତୁସ୍ତଂ ସମାଦଧତ୍
ତାପରେ, ହାତମୁହଁ ଧୋଇ, ବାହୁକ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ତୁଳସୀ କିମ୍ବା ତରଘାସ ନେଇ, ସବିତୃଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।