ଋତୁପର୍ଣେ ଗତେ ରାଜନ୍ଵାର୍ଷ୍ଣେଯସହିତେ ନୃପେ। ବାହୁକୋ ରଥମାଦାଯ ରଥଶାଲାମୁପାଗମତ୍
ରିତୁପର୍ଣ୍ଣ ଓ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ନାୟକ ଯିବା ପରେ, ବାହୁକ ରଥକୁ ନେଇ ରଥଶାଳାକୁ ଗଲେ।
ସ ମୋଚଯିତ୍ଵା ତାନଶ୍ଵାନୁପଚର୍ଯ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରତଃ। ସ୍ଵଯଂ ଚୈତାନ୍ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାଵିଶତ୍
ସେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଖୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖଭାଲ କଲେ, ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସ କରି ରଥରେ ବସିଲେ।
ଦମଯନ୍ତ୍ଯପି ଶୋକାର୍ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାଗସ୍ଵରିଂ ନୃପମ୍। ସୂତପୁତ୍ରଂ ଚ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଂ ବାହୁକଂ ଚ ତଥାଵିଧମ୍
ଦମୟନ୍ତୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଭାଗସ୍ୱରୀ ରାଜା, ସୂତପୁତ୍ର, ବୃଷ୍ଣି ଓ ବାହୁକଙ୍କୁ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵୈଦର୍ଭୀ କସ୍ଯୈଷ ରଥନିଃସ୍ଵନଃ। ନଲସ୍ଯେଵ ମହାନାସୀନ୍ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି ନୈଷଧମ୍
ବିଦର୍ଭର କନ୍ୟା ଭାବିଲେ, 'ଏହି ରଥର ଶବ୍ଦ କାହାର? ଏହି ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବେ ନଳଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ନଇଷଧ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।'
ଵାର୍ଷ୍ଣୋଯେନ ଭଵେନ୍ନୂନଂ ଵିଦ୍ଯା ସୈଵୋପଶିକ୍ଷିତା। ତେନାଦ୍ଯ ରଥନିର୍ଘୋଷୋ ନଲସ୍ଯେଵ ମହାନଭୂତ୍
'ନିଶ୍ଚୟ, ବୃଷ୍ଣି ଏହି ଦକ୍ଷତା ଶିଖିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ରଥର ଗଞ୍ଜନ ନଳଙ୍କ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଛି।'
କଆହୋସ୍ଵିଦୃତୁପର୍ଣୋଽପି ଯଥା ରାଜା ନଲସ୍ଯଥା। ଯଥାଽଯଂରଥନିର୍ଘୋଷୋ ନୈଷଧସ୍ଯେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
'ନାହିଁଲେ, ରିତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ନଳଙ୍କ ଭଳି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି କି? କାରଣ ଏହି ରଥର ଶବ୍ଦ ନଇଷଧଙ୍କ ଭଳି ଲାଗୁଛି।'
ଏଵଂ ସା ତର୍କଯିତ୍ଵା ତୁ ଦମଯନ୍ତୀ ଵିଶାଂପତେ। ଦୂତୀଂ ପ୍ରସ୍ଥାପଯାମାସ ନୈଷଧାନ୍ଵେଷଣେ ଶୁଭା
ଏଭଳି ଭାବି, ଦମୟନ୍ତୀ ରାଜାଙ୍କୁ, ନଇଷଧଙ୍କ ଖୋଜରେ ନିଜ ଦୂତୀକୁ ପଠାଇଲେ।
ଗଚ୍ଛ କେଶିନି ଜାନୀହି କ ଏଷ ରଥଵାହକଃ। ଉପଵିଷ୍ଟୋ ରଥୋପସ୍ଥେ ଵିକୃତୋ ହ୍ରସ୍ଵବାହୁକଃ
'କେଶିନୀ, ଯାଅ, ଜାଣିଆ କିଏ ଏହି ରଥ ଚଲାଉଛି? ରଥ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଛୋଟ ହାତ ଥିବା ବାହୁକ କିଏ?'
ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ କୁଶଲଂ ଭଦ୍ରେ ମୃଦୁପୂର୍ଵଂସମାହିତା। ପୃଚ୍ଛେଥାଃ ପୁରୁଷେ ହ୍ଯେନଂ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵମନିନ୍ଦିତେ
'ଭଲ ଭାବରେ, ମୃଦୁ କଥା କହି, ସମ୍ଭାଲି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ପଚାର; ଅପରାଧ ନଥିବା ତୁମେ ଏହା କର।'
ଅତ୍ର ମେ ମହତୀ ଶଙ୍କା ଭଵେଦେଷ ନଲୋ ନୃପଃ। ଯଥାଚ ମନସସ୍ତୁଷ୍ଟିର୍ହୃଦଯସ୍ଯ ଚ ନିର୍ଵୃତିଃ
'ମୋର ମନରେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଉଠିଛି ଯେ, ଏହି ନଳ ରାଜା ନୁହେଁ କି? କାରଣ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ହୃଦୟ ଖୁସି ହେଉଛି।'
ବ୍ରୂଯାଶ୍ଚୈନଂ କଥାନ୍ତେ ତ୍ଵଂ ପର୍ଣାଦଵଚନଂ ଯଥା। ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଚ ସୁଶ୍ରୋଣି ବୁଦ୍ଧ୍ଯେଥାସ୍ତ୍ଵମନିନ୍ଦିତେ
'କଥା ଶେଷରେ, ପର୍ଣ୍ଣପତ୍ରର ଉକ୍ତି ତାଙ୍କୁ କହିବୁ, ଓ ସାବଧାନ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣିବୁ, ଶୁଭ ନିତମ୍ବିନୀ, ଅପରାଧ ନଥିବା।'
ଏଵଂ ସମାହିତା ଗତ୍ଵା ଦୂତୀ ବାହୁକମବ୍ରଵୀତ୍। ଦମଯନ୍ତ୍ଯପି କଲ୍ଯାଣୀ ପ୍ରାସାଦସ୍ଥାଽନଵ୍ଵୈକ୍ଷତ
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଦୂତୀ ବାହୁକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ କଥା କହିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଦମୟନ୍ତୀ ମହଳରୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ର କୁଶଲଂ ତେ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍। ଦମଯନ୍ତ୍ଯା ଵଚଃ ସାଧୁ ନିବୋଧ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
'ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଉଛି। ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
କଦା ଵୈ ପ୍ରସ୍ଥିତା ଯୂଯଂ କିମର୍ଥମିହ ଚାଗତାଃ। ତତ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଵୈଦର୍ଭୀ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛତି
'ତୁମେ କେବେ ଚାଲିଥିଲ? କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସତ୍ୟ କହ, ବିଦର୍ଭ କନ୍ୟା ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।'
ଶ୍ରୁତଃ ସ୍ଵଯଂଵରୋ ରାଜ୍ଞା କୋସଲେନ ମହାତ୍ମନା। ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଦମଯନ୍ତ୍ଯା ଵୈ ଭଵିତା ଶ୍ଵ ଇତି ଦ୍ଵିଜାତ୍
'ମହାତ୍ମା କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବର ଘୋଷିତ ହୋଇଛି; ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱୟଂବର କାଲି ହେବ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ରାଜା ଶତଯୋଜନଯାଯିଭିଃ। ହଯୈର୍ଵାତଜଵୈର୍ମୁଖ୍ଯୈରହମସ୍ଯ ଚ ସାରଥିଃ
'ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶତ ଯୋଜନା ଚାଲିପାରୁଥିବା ବାୟୁ ବେଗର ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଚାଲିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ସାରଥି।'
ଅଥ ଯୋସୌ ତୃତୀଯୋ ଵଃ ସ କୁତଃ କସ୍ଯ ଵା ପୁନଃ। ତ୍ଵଂ ଚ କସ୍ଯ କଥଂ ଚେଦଂତ୍ଵଯି କର୍ମ ସମାହିତମ୍
'ତୁମ ସହିତ ଯିଏ ତୃତୀୟ ଅଛନ୍ତି, ସେ କିଏ, କାହାର? ଏବଂ ତୁମେ କାହାର, କିପରି ଏହି କାମ ତୁମ ପାଖରେ ଆସିଲା?'
ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ଵୈ ସୂତୋ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ଇତି ଵିଶ୍ରତଃ। ସ ନଲେ ଵିଦ୍ରୁତେ ଭଦ୍ରେଭାଗସ୍ଵରିମୁପସ୍ଥିତଃ
'ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକଙ୍କ ସୂତ ବର୍ଷ୍ଣେୟ ନାମରେ ପରିଚିତ; ନଳ ପଳାଇଯିବା ବେଳେ ସେ ଭାଗସ୍ୱରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।'
ଅହମପ୍ଯଶ୍ଵକୁଶଲଃ ସୂତତ୍ଵେ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। ଋତୁପର୍ଣେନ ସାରଥ୍ଯେ ଭୋଜନେ ଚ ଵୃତଃ ସ୍ଵଯମ୍
'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଚଲାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୂତ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ; ରିତୁପର୍ଣ୍ଣ ମୋତେ ନିଜେ ସାରଥି ଓ ରନ୍ଧନ କାମ ପାଇଁ ନେଇଛନ୍ତି।'
ଅଥ ଜାନାତି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଃ କ୍ଵନୁ ରାଜା ନଲୋ ଗତଃ। କଥଂ ଚ ତ୍ଵଯି ଵା ତେନ କଥିତଂ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ବାହୁକ
'ବର୍ଷ୍ଣେୟ ଜାଣନ୍ତି କି ନଳ ରାଜା କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏବଂ ସେ କେବେ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହିଥିଲେ କି, ବାହୁକ?'
ଇହୈଵ ପୁତ୍ରୌ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ନଲସ୍ଯ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନୌ। ଗତସ୍ତତୋ ଯଥାକାମଂ ନୈଷ ଜାନାତି ନୈଷଧମ୍
ଏଠି ନଳଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅଁ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଭଲ, ସେମାନେଠାରେ ରଖି, ସେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ନିଷଧ ଏହା କିଛି ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
ନ ଚାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ କଶ୍ଚିନ୍ନଲଂ ଵେତ୍ତି ଯଶସ୍ଵିନି। ଗୂଢଶ୍ଚରତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟରୂପୋ ମହୀପତିଃ
ଓ ମହିଳା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନଳଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି; ସେ ରାଜା ଏହି ସଂସାରରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ, ନିଜ ରୂପ ହରାଇ, ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଆତ୍ମୈଵ ତୁ ନଲଂ ଵେଦ ଯା ଚାସ୍ଯ ତଦନନ୍ତରା। ନ ହି ଵୈ ସ୍ଵାନି ଲିଙ୍ଗାନି ନଲଂ ଶଂସନ୍ତି କର୍ହିଚିତ୍
ନଳ ନିଜେ ଏକା ନିଜକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ତାଙ୍କ ସହ ସବୁଠାରୁ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି; କାରଣ ନଳଙ୍କ ନିଜ ଚିହ୍ନ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନାଇ ଦେଉନାହିଁ।
ଯୋସାଵଯୋଧ୍ଯାଂ ପ୍ରଥମଂ ଗତୋସୌ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତଦା। ଇମାନି ନାରୀଵାକ୍ଯାନି କଥଯାନଃ ପୁନଃପୁନଃ
ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ, ସେ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ମହିଳାଙ୍କ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ:
କ୍ଵନୁ ତ୍ଵଂ କିତଵ ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧଂ ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ମମ। ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵିପିନେ ସୁପ୍ତାମନୁରକ୍ତାଂ ପ୍ରିଯାଂ ପ୍ରିଯ
ହେ ଚାଳାକ, ତୁମେ ମୋର ପୋଶାକ ଆଧା କାଟି ଛାଡି, ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁମେଇଥିବାବେଳେ, ମୋତେ ଛାଡି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା?
ସା ଵୈ ଯଥା ସମାଦିଷ୍ଟା ତଥାଽଽସ୍ତେ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷିଣୀ। ଦହ୍ଯମାନା ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧେନାଭିସଂଵୃତା
ସେ ଯେପରି ଆଦେଶ ମିଳିଥିଲା, ସେପରି ରହି, ତୁମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଆଧା ପୋଶାକରେ ଢାକି ରହିଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯା ରୁଦନତ୍ଯାଃ ସତତଂ ତେନ ଦୁଃଖେନ ପାର୍ଥିଵ। ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ଵୀର ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ ଚ
ସେ ସଦା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କର, ହେ ବୀର, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଅ।
ତସ୍ଯାସ୍ତତ୍ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାନଂ ପ୍ରଵଦସ୍ଵ ମହାମତେ। ତଦେଵ ଵାକ୍ଯଂ ଵୈଦର୍ଭୀ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯନିନ୍ଦିତା
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସେ ପ୍ରିୟ କଥା କହ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ସେଇ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ବୈଦର୍ଭୀ, ନିର୍ମଳା, ଆଶା କରୁଛନ୍ତି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା କିଲ। ଯତ୍ପୁରା ତତ୍ପୁନସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵୈଦର୍ଭୀ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲ; ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈଦର୍ଭୀ ପୁଣି ସେଇ କଥା ତୁମ ପାଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ଯ କେଶିନ୍ଯା ନଲସ୍ଯ କୁରୁନନ୍ଦନ। ହୃଦଯଂ ଵ୍ଯଥିତଂ ଚାସୀଦଶ୍ରୁପୂର୍ଣେ ଚ ଲୋଚନେ
କେଶିନୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ନଳଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।