ନିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ ହଯାନେତାନ୍ମହାଜଵାନ୍। ଵାର୍ଷ୍ଣେଯୋ ଯାଵଦେନଂ ମେ ପଟମାନଯତାମିହ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ରୋକି ରଖ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଷ୍ଣିନ୍ଦ୍ର ମୋ ପଟଟିଟିକୁ ଏଠାକୁ ଆଣି ଦେଉନ୍ତି।
ନଲସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଦୂରେ ଭ୍ରଷ୍ଟଃ ପଟସ୍ତଵ। ଯୋଜନଂ ସମତିକ୍ରାନ୍ତୋ ନାହର୍ତୁଂ ଶକ୍ଯତେ ପୁନଃ
ତେବେ ନଳ କହିଲେ, 'ତୁମର ପଟଟି ଦୂରକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ଏକ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଚାଲିଗଲା; ଏହାକୁ ପୁଣି ଆଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତେ ନଲେନାଥ ନାତିପ୍ରୀତମନା ନୃପଃ। ଆସସାଦ ଵନେ ରାଜନ୍ଫଲଵନ୍ତଂ ବିଭୀତକମ୍
ନଳ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଖୁସି ହେଲା ନାହିଁ; ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଭରା ବିଭୀତକ ଗଛ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାହୁକଂ ରାଜା ତ୍ଵରମାଣୋଽଭ୍ଯଭାପତ। ମମାପି ସୂତ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ସଂଖ୍ଯାନେ ପରମଂ ବଲମ୍
ବାହୁକଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋ ରଥଚାଳକ, ତୁମେ ମୋର ଗଣନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶଳ ଦେଖ।'
ସର୍ଵଃ ସର୍ଵଂ ନ ଜାନାତି ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚନ। ନୈକତ୍ର ପରିନିଷ୍ଠାଽସ୍ତି ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ପୁରୁଷେ କ୍ଵଚିତ୍
ସମସ୍ତେ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; କେହି ମଧ୍ୟ ସବୁଜଣା ନୁହେଁ। କୌଣସି ଲୋକଙ୍କର ଜ୍ଞାନ କେବେ ଏକଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ।
ଵୃକ୍ଷେଽସ୍ମିନ୍ଯାନି ପର୍ଣାନି ଫଲାମେକଂ ଚ ବାହୁକ। ପତିତାନ୍ଯପି ଯାନ୍ଯତ୍ରତତ୍ରୈକମଧିକଂ କୃତମ୍
ଏହି ଗଛରେ, ବାହୁକ, ଏତେ ପତ୍ର ଓ ଗୋଟିଏ ଫଳ ଅଛି; ଅନେକ ପତ୍ର ଏଠାଉଠା ପଡ଼ିଯାଇଛି, ତଥାପି ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ହୋଇଛି।
ଏଵପତ୍ରାଧିକଂ ଚାତ୍ର ଫଲମେକଂ ଚ ବାହୁକ। ଫଲକୋଟ୍ଯପି ପତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵଯୋରପି ଚ ଶାଖଯୋଃ। `ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଫଲାନ୍ଯତ୍ର ଯାନି ସଂଖ୍ଯାସ୍ଯତେ ଭଵାନ୍
ଏଠାରେ ପତ୍ରଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ଫଳ ଅଛି, ବାହୁକ; ଦୁଇଟି ଶାଖାରେ ମଧ୍ୟ, ଫଳ ସଂଖ୍ୟା ପତ୍ରଠାରୁ ଦୁଇଟି ଅଧିକ। ତୁମେ ଗଣନା କରିବାବେଳେ, ମୁଁ କହିଦେବି କେତେ ଫଳ ଅଛି।
ପ୍ରଚିନୁହ୍ଯସ୍ଯ ଶାଖେ ଦ୍ଵେ ଯାଶ୍ଚାପ୍ଯନ୍ଯାଃ ପ୍ରଶାଖିକାଃ। ଆଭ୍ଯାଂ ଫଲସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପଞ୍ଚୋନଂ ଶତମେଵ ଚ
ଏହି ଗଛର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଶାଖା ଓ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣ; ଏଗୁଡ଼ିକରେ ଦୁଇ ହଜାର ଫଳ ଅଛି, ପାଞ୍ଚଶେ ଅଉ କମ।
ତତୋ ରଥାଦଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ରାଜାନଂ ବାହୁକୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ପରୋକ୍ଷମିଵ ମେ ରାଜନ୍କତ୍ଥସେ ଶତ୍ରୁକର୍ଶନ
ତାପରେ ବାହୁକ ରଥରୁ ଅବତରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ଗର୍ବ କରୁଛ।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମେତତ୍କର୍ତାଽସ୍ମି ଶାତଯିତ୍ଵା ଵିଭୀତକମ୍। ଅଥ ତେ ଗଣିତେ ରାଜନ୍ଦ୍ଵିଜାମାମ୍ଯପରୋକ୍ଷତାମ୍
ମୁଁ ଏହି କାମ ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ସାମ୍ନାରେ କରିବି, ବିଭୀତକ ଗଛକୁ ଖୋଲି ଗଣିବି; ତାପରେ ତୁମେ ମୋର ସିଧାସଳଖ ଭାବ ଜାଣିପାରିବ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତେ ମହାରାଜ୍ ଗଣଯିଷ୍ଯେ ଵିଭୀତକମ୍। ଅହଂ ହି ନାଭିଜାନାମି ଭଵେଦେଵ ନଵେତି ଵା
ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ବିଭୀତକ ଫଳ ଗଣିଦେଉଛି, ମହାରାଜ; କାରଣ, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ ଏଠାରେ ନଉଟି ଅଛି କି ନାହିଁ।
ସଂଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ଫଲାନ୍ଯସ୍ଯ ପଶଯ୍ତସ୍ତେ ଜନାଧିପ। ମୁହୂର୍ତମପି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯୋ ରଶ୍ମୀନ୍ଯଚ୍ଛତୁ ଵାଜିନାମ୍
ମୁଁ ଏହି ଗଛର ଫଳ ଗଣିବି; ରାଜା ନିଜେ ଦେଖନ୍ତୁ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ, ବୃଷ୍ଣିନ୍ଦ୍ର, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ରଶି ଧରି ରଖ।
ତମବ୍ରଵୀନ୍ନୃପଃ ସୂତଂ ନାଯଂ କାଲୋ ଵିଲମ୍ବିତୁମ୍। ବାହୁକସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦେନଂ ପରଂ ଯତ୍ନଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ରାଜା ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହା ବିଳମ୍ବ କରିବା ସମୟ ନୁହେଁ।' କିନ୍ତୁ ବାହୁକ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରି କହିଲେ,
ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ଵମଥଵା ତ୍ଵରତେ ଭଵାନ୍। ଏଷ ଯାତି ଶିଵଃ ପନ୍ଥା ଯାହି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯସାରଥିଃ
'ତୁମେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର, କିମ୍ବା ତୁମେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହେଲେ ଆଗକୁ ଯାଅ; ଏହି ପଥ ସୁରକ୍ଷିତ — ବୃଷ୍ଣିନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥଚାଳକ, ଯାଅ।'
ଅବ୍ରଵୀଦୃତୁପର୍ଣସ୍ତଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍କୁରୁନନ୍ଦନ। ତ୍ଵଭେଵ ଯନ୍ତା ନାନ୍ଯୋସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାମପି ବାହୁକ
ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, 'ବାହୁକ, ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ରଥଚାଳକ; ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ପରି ଆଉ କେହି ନାହିଁ।'
ତ୍ଵତ୍କୃତେଯାତୁମିଚ୍ଛାମି ଵିଦର୍ଭାନ୍ହଯକୋଵିଦ। ଶରଣଂ ତ୍ଵାଂପ୍ରପନ୍ନୋସ୍ମି ନ ଵିଘ୍ନଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ହେ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି — ଦୟାକରି ବାଧା ଦିଅନି।
କାମଂ ଚ ତେ କରିଷ୍ଯାମି ଯନ୍ମାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ବାହୁକ। ଵିଦର୍ଭାନ୍ଯଦି ଯାତ୍ଵାଽଦ୍ଯ ସୂର୍ଯଂ ଦର୍ଶଯିତାସି ମେ
ବାହୁକ, ଆଜି ବିଦର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚି ମୋତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇଦେଲେ, ମୁଁ ତୁମେ ଯାହା କହିବ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିଦେବି।
ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ବାହୁକସ୍ତଂ ସଂଖ୍ଯାଯଚ ବିଭୀତକମ୍। ତତୋ ଵିଦର୍ଭାନ୍ଯାସ୍ଯାମି କୁରୁଷ୍ଵୈଵଂ ଵଚୋ ମମ
ତେବେ ବାହୁକ ବିଭୀତକ ଫଳ ଗଣି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତାପରେ ମୁଁ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବି — ମୋ କଥା ମାନ।'
ଅକାମ ଇଵ ତଂ ରାଜା ଗଣଯସ୍ଵେତ୍ଯୁଵାଚ ହ। ଏକଦେଶଂ ଚ ଶାଖାଯାଃ ସମାଦିଷ୍ଟଂ ମଯାଽନଘ
ରାଜା କହିଲେ, 'ମନରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନ ରଖି, ଏହି ଗଛର ଏକ ଶାଖାର ଗଣନା କର।' ମୁଁ ତାକୁ ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲି।
ଗଣଯସ୍ଵାଶ୍ଵତତ୍ଵଜ୍ଞ ତତସ୍ତ୍ଵଂପ୍ରୀତିମାଵହ। ସୋଽଵତୀର୍ଯ ରଥାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଶାତଯାମାସ ତଂ ଦ୍ରୁମମ୍
'ତୁମେ ଘୋଡ଼ା ବିଷୟରେ ଜଣା, ଏବେ ଗଣନା କରି ମୋତେ ସନ୍ତୋଷ ଦିଅ,' ବୋଲି ରାଜା କହିଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଅବତରି, ଗଛଟିକୁ ଗଣିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ ସ ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟୋ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଗଣଯିତ୍ଵାଯଥୋକ୍ତାନି ତାଵନ୍ତ୍ଯେଵ ଫଲାନି ତୁ
ତାପରେ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଥିଲା, ସେହିପରି ଗଣିଲି, ଏବଂ ଏଠି ଯେତେ ଫଳ ଥିଲା, ସେତେ ଠିକ୍ ମିଳିଲା।'
ଅତ୍ଯୁଦ୍ଭୁତମିଦଂ ରାଜନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାନସ୍ମି ତେ ବଲମ୍। ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଯଯୈତଜ୍ଜ୍ଞାଯତେ ନୃପ
'ହେ ରାଜା, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ମୁଁ ତୁମର ଶକ୍ତି ଦେଖିଲି। ଏହି ଜ୍ଞାନ କେମିତି ମିଳେ, ମୁଁ ସେଥିରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ତମୁଵାଚ ତତୋ ରାଜା ତ୍ଵରିତୋ ଗମନେ ନୃପ। ଵିଦ୍ଧ୍ଯକ୍ଷହୃଦଯଜ୍ଞଂ ମାଂ ସଂଖ୍ଯାନେ ଚ ଵିଶାରଦମ୍
ତାପରେ ରାଜା, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିବାକୁ ଚାହିଁ, କହିଲେ, 'ମୋତେ ଦୟାକରି ଅକ୍ଷ ଖେଳର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଗଣନାରେ ପ୍ରବୀଣ ବୋଲି ଜାଣ।'
ବାହୁକସ୍ତମୁଵାଚାଥ ଦେହି ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵଯଂ ଚ ମେ। ମତ୍ତୋଽପି ଚାଶ୍ଵହୃଦଯଂ ଗୃହାଣ ପୁରୁପର୍ପଭ
ତାପରେ ବାହୁକ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଏହି ଦୁଇଟି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, ଏବଂ ମୋ ଘୋଡ଼ା ବିଷୟର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର।'
ଋତୁପର୍ଣସ୍ତତୋ ରାଜା ବାହୁକଂ କାର୍ଯଗୌରଵାତ୍। ହଯଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଲୋଭାଚ୍ ତଂ ତଥେତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ
ଏହି କାମର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଘୋଡ଼ା ବିଷୟର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଦେଖି, ରାଜା ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି।'
ଯଥୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଂ ଗୃହାଣେଦମକ୍ଷାଣାଂ ହୃଦଯଂ ପରମ୍। ନିକ୍ଷେପୋ ମେଽଶ୍ଵହୃଦଯଂ ତ୍ଵଯି ତିଷ୍ଠତୁ ବାହୁକ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦଦୌ ଵିଦ୍ଯାମୃତୁପର୍ଣୋ ନଲାଯ ଵୈ
'ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ଏହି ଅକ୍ଷ ଖେଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କର। ମୋ ଘୋଡ଼ା ବିଷୟର ଜ୍ଞାନ ବାହୁକ, ତୁମ ପାଖରେ ରହୁ।' ଏହିପରି କହି, ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ନଳଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ।
ତସ୍ଯାକ୍ଷହୃଦଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଶରୀରାନ୍ନିଃସୃତଃ କଲିଃ। କର୍କୋଟକଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ମୁଖାତ୍ସତତମୁଦ୍ଵମନ୍। କଲେସ୍ତସ୍ଯ ତଦାର୍ତସ୍ଯ ଶାପାଗ୍ନିଃ ସ ଵିନିଃସୃତଃ
ନଳ ଅକ୍ଷ ଖେଳର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସମୟରେ, କଳି ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଗଲା, ମୁଖରୁ ସଦା କର୍କଟକ ନାଗର ତୀବ୍ର ବିଷ ଝାରୁଥିଲା; ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା କଳିଙ୍କୁ ଶାପର ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ିଦେଲା।
ସାତେନ କର୍ଶିତୋ ରାଜାଦୀର୍ଘକାଲମନାତ୍ମଵାନ୍
ଏହି ଦ୍ୱାରା, ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ହରାଇ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।
ତଂ ଭ୍ରାମ୍ତରୂପଂ ନିଃଶୋଭଂ ସଂକ୍ଲିଷ୍ଟମକରୋତ୍କଲିଃ'। ତତୋ ଵିଷଵିମୁକ୍ତାତ୍ମା ସ୍ଵଂରୂପମକରୋତ୍କଲିଃ। ତଂ ଶପ୍ତୁମୈଚ୍ଛତ୍କୁପିତୋ ନିଷଧାଧିପତିର୍ନଲଃ
କଳି ତାଙ୍କୁ ବିକୃତ ରୂପରେ, ରୂପହୀନ ଏବଂ କ୍ଲେଶିତ କରିଦେଲା; ପରେ ବିଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, କଳି ନିଜ ରୂପକୁ ପୁଣି ପାଇଲା। ତେବେ, କ୍ରୋଧିତ ନିଷଧରାଜ ନଳ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ।
ତମୁଵାଚ କଲିର୍ଭୀତୋ ଵେପମାନଃ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। କୋପଂ ସଂଯଚ୍ଛ ନୃପତେ କୀର୍ତିଂ ଦାସ୍ଯାମି ତେ ପରାମ୍
କଳି ଭୟରେ କାପୁଥିବା, ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ତୁମେ କ୍ରୋଧ ଦମନ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି ଦେବି।'