ଅପିଚେଦଂ ଵଯସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ବାହୁକସ୍ଯ ନଲସ୍ଯ ଚ। ନାଯଂ ନଲୋ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହା ସତ୍ୟ, ବାହୁକ ଓ ନଳଙ୍କ ବୟସ୍ ସମାନ; କିନ୍ତୁ ଏହି ବାହୁକ ନଳ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଅବଶ୍ୟ ପାଇବେ।
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନା ହି ମହାତ୍ମାନଶ୍ଚରନ୍ତି ପୃଥିଵୀମିମାମ୍। ଦୈଵେନ ଵିଧିନା ଯୁକ୍ତାଃ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତୈଶ୍ଚ ନିରୂପଣୈଃ
ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଅନ୍ତି।
ଭଵେନ୍ନ ମତିଭେଦୋ ମେ ଗାତ୍ରଵୈରୂପ୍ଯତା ପ୍ରତି। ପ୍ରମାଣାତ୍ପରିହୀନସ୍ତୁ ଭଵେଦିତି ମତିର୍ମମ
ତାଙ୍କ ଦେହର ରୂପାନ୍ତର ଦେଖି ମୋର ମନରେ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନ ହେଉ; ମୋ ମନେ ହେଉଛି, ସେ କେବଳ ଦେହରେ ଅଳ୍ପ ହେଇଛନ୍ତି।
ଵଯଃପ୍ରମାଣଂ ତତ୍ତୁଲ୍ଯଂ ରୂପେଣ ତୁ ଵିପର୍ଯଯଃ। ନଲଂ ସର୍ଵଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ମନ୍ଯେ ବାହୁକମନ୍ତତଃ
ତାଙ୍କର ବୟସ୍ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ରୂପରେ ପ୍ରଭେଦ ଅଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ନଳ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ବାହୁକ ମଧ୍ୟ ଏମିତି।
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ବହୁଶୋ ଵାର୍ଷ୍ଣୋଯଃ ପର୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍। ହୃଦଯେନ ମହାରାଜ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ସାରଥିଃ
ଏଭଳି ବହୁବାର ଭାବି, ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ନାୟକ ମନରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜାଙ୍କ ସାରଥି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଋତୁପର୍ଣଶ୍ଚ ରାଜେନଦ୍ରୋ ବାହୁକସ୍ଯ ହଯଜ୍ଞତାମ୍। ଚିନ୍ତଯନ୍ମୁମୁଦେ ରାଜା ସହଵାର୍ଷ୍ଣେଯସାରଥିଃ
ରାଜା ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ବାହୁକଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାର କୌଶଳ ଭାବି, ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ସାରଥି ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ଐକାଗ୍ର୍ଯଂ ଚ ତଥୋତ୍ସାହଂ ହଯସଂଗ୍ରହଣଂ ଚ ତତ୍। କୌଶଲଂ ଚାପି ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପରାଂ ସୁଦମଵାପ ହ
ତାଙ୍କର ଏକାଗ୍ରତା, ଉତ୍ସାହ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାର କୌଶଳ ଦେଖି, ସୁଦାମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ।
ସ ନଦୀଃ ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚୈଵ ଵନାନି ଚ ସରାଂସି ଚ। ଅଚିରେଣାତିଚକ୍ରାମ ସ୍ଵେଚରଃ ଖେ ଚରନ୍ନିଵ
ସେ ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ମଣେ ହେଲା ଆକାଶରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ତଥା ପ୍ରଯାତେ ତୁ ରଥେ ତଦା ଭାଗସ୍ଵରିର୍ନୃପଃ। ଉତ୍ତରୀଯମଧୋପଶ୍ଯଦ୍ଧଷ୍ଟଂ ପରପୁରଂଜଯଃ
ଏଭଳି ରଥ ଆଗେ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଭାଗସ୍ୱରି ନାମକ ରାଜା ତାଙ୍କର ଉପର ଚାଦର ଖସିଯିବା ଦେଖିଲେ, ଏହା ଶତ୍ରୁପୁରୀ ଜୟକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ସ ତ୍ଵରମାଣସ୍ତୁ ପଟେ ନିପତିତେ ତଦା। ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମୀତି ତଂ ରାଜା ନଲମାହ ମହାମନାଃ
ତାପରେ, ଚାଦର ତୁରନ୍ତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ମହାମନା ରାଜା ନଳଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହା ଉଠାଇ ଦେବି।'
ନିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ ହଯାନେତାନ୍ମହାଜଵାନ୍। ଵାର୍ଷ୍ଣେଯୋ ଯାଵଦେନଂ ମେ ପଟମାନଯତାମିହ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ରୋକି ରଖ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଷ୍ଣିନ୍ଦ୍ର ମୋ ପଟଟିଟିକୁ ଏଠାକୁ ଆଣି ଦେଉନ୍ତି।
ନଲସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଦୂରେ ଭ୍ରଷ୍ଟଃ ପଟସ୍ତଵ। ଯୋଜନଂ ସମତିକ୍ରାନ୍ତୋ ନାହର୍ତୁଂ ଶକ୍ଯତେ ପୁନଃ
ତେବେ ନଳ କହିଲେ, 'ତୁମର ପଟଟି ଦୂରକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ଏକ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଚାଲିଗଲା; ଏହାକୁ ପୁଣି ଆଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତେ ନଲେନାଥ ନାତିପ୍ରୀତମନା ନୃପଃ। ଆସସାଦ ଵନେ ରାଜନ୍ଫଲଵନ୍ତଂ ବିଭୀତକମ୍
ନଳ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଖୁସି ହେଲା ନାହିଁ; ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଭରା ବିଭୀତକ ଗଛ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାହୁକଂ ରାଜା ତ୍ଵରମାଣୋଽଭ୍ଯଭାପତ। ମମାପି ସୂତ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ସଂଖ୍ଯାନେ ପରମଂ ବଲମ୍
ବାହୁକଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋ ରଥଚାଳକ, ତୁମେ ମୋର ଗଣନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶଳ ଦେଖ।'
ସର୍ଵଃ ସର୍ଵଂ ନ ଜାନାତି ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚନ। ନୈକତ୍ର ପରିନିଷ୍ଠାଽସ୍ତି ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ପୁରୁଷେ କ୍ଵଚିତ୍
ସମସ୍ତେ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; କେହି ମଧ୍ୟ ସବୁଜଣା ନୁହେଁ। କୌଣସି ଲୋକଙ୍କର ଜ୍ଞାନ କେବେ ଏକଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ।
ଵୃକ୍ଷେଽସ୍ମିନ୍ଯାନି ପର୍ଣାନି ଫଲାମେକଂ ଚ ବାହୁକ। ପତିତାନ୍ଯପି ଯାନ୍ଯତ୍ରତତ୍ରୈକମଧିକଂ କୃତମ୍
ଏହି ଗଛରେ, ବାହୁକ, ଏତେ ପତ୍ର ଓ ଗୋଟିଏ ଫଳ ଅଛି; ଅନେକ ପତ୍ର ଏଠାଉଠା ପଡ଼ିଯାଇଛି, ତଥାପି ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ହୋଇଛି।
ଏଵପତ୍ରାଧିକଂ ଚାତ୍ର ଫଲମେକଂ ଚ ବାହୁକ। ଫଲକୋଟ୍ଯପି ପତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵଯୋରପି ଚ ଶାଖଯୋଃ। `ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଫଲାନ୍ଯତ୍ର ଯାନି ସଂଖ୍ଯାସ୍ଯତେ ଭଵାନ୍
ଏଠାରେ ପତ୍ରଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ଫଳ ଅଛି, ବାହୁକ; ଦୁଇଟି ଶାଖାରେ ମଧ୍ୟ, ଫଳ ସଂଖ୍ୟା ପତ୍ରଠାରୁ ଦୁଇଟି ଅଧିକ। ତୁମେ ଗଣନା କରିବାବେଳେ, ମୁଁ କହିଦେବି କେତେ ଫଳ ଅଛି।
ପ୍ରଚିନୁହ୍ଯସ୍ଯ ଶାଖେ ଦ୍ଵେ ଯାଶ୍ଚାପ୍ଯନ୍ଯାଃ ପ୍ରଶାଖିକାଃ। ଆଭ୍ଯାଂ ଫଲସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପଞ୍ଚୋନଂ ଶତମେଵ ଚ
ଏହି ଗଛର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଶାଖା ଓ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣ; ଏଗୁଡ଼ିକରେ ଦୁଇ ହଜାର ଫଳ ଅଛି, ପାଞ୍ଚଶେ ଅଉ କମ।
ତତୋ ରଥାଦଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ରାଜାନଂ ବାହୁକୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ପରୋକ୍ଷମିଵ ମେ ରାଜନ୍କତ୍ଥସେ ଶତ୍ରୁକର୍ଶନ
ତାପରେ ବାହୁକ ରଥରୁ ଅବତରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ଗର୍ବ କରୁଛ।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମେତତ୍କର୍ତାଽସ୍ମି ଶାତଯିତ୍ଵା ଵିଭୀତକମ୍। ଅଥ ତେ ଗଣିତେ ରାଜନ୍ଦ୍ଵିଜାମାମ୍ଯପରୋକ୍ଷତାମ୍
ମୁଁ ଏହି କାମ ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ସାମ୍ନାରେ କରିବି, ବିଭୀତକ ଗଛକୁ ଖୋଲି ଗଣିବି; ତାପରେ ତୁମେ ମୋର ସିଧାସଳଖ ଭାବ ଜାଣିପାରିବ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତେ ମହାରାଜ୍ ଗଣଯିଷ୍ଯେ ଵିଭୀତକମ୍। ଅହଂ ହି ନାଭିଜାନାମି ଭଵେଦେଵ ନଵେତି ଵା
ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ବିଭୀତକ ଫଳ ଗଣିଦେଉଛି, ମହାରାଜ; କାରଣ, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ ଏଠାରେ ନଉଟି ଅଛି କି ନାହିଁ।
ସଂଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ଫଲାନ୍ଯସ୍ଯ ପଶଯ୍ତସ୍ତେ ଜନାଧିପ। ମୁହୂର୍ତମପି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯୋ ରଶ୍ମୀନ୍ଯଚ୍ଛତୁ ଵାଜିନାମ୍
ମୁଁ ଏହି ଗଛର ଫଳ ଗଣିବି; ରାଜା ନିଜେ ଦେଖନ୍ତୁ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ, ବୃଷ୍ଣିନ୍ଦ୍ର, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ରଶି ଧରି ରଖ।
ତମବ୍ରଵୀନ୍ନୃପଃ ସୂତଂ ନାଯଂ କାଲୋ ଵିଲମ୍ବିତୁମ୍। ବାହୁକସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦେନଂ ପରଂ ଯତ୍ନଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ରାଜା ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହା ବିଳମ୍ବ କରିବା ସମୟ ନୁହେଁ।' କିନ୍ତୁ ବାହୁକ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରି କହିଲେ,
ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ଵମଥଵା ତ୍ଵରତେ ଭଵାନ୍। ଏଷ ଯାତି ଶିଵଃ ପନ୍ଥା ଯାହି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯସାରଥିଃ
'ତୁମେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର, କିମ୍ବା ତୁମେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହେଲେ ଆଗକୁ ଯାଅ; ଏହି ପଥ ସୁରକ୍ଷିତ — ବୃଷ୍ଣିନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥଚାଳକ, ଯାଅ।'
ଅବ୍ରଵୀଦୃତୁପର୍ଣସ୍ତଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍କୁରୁନନ୍ଦନ। ତ୍ଵଭେଵ ଯନ୍ତା ନାନ୍ଯୋସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାମପି ବାହୁକ
ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, 'ବାହୁକ, ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ରଥଚାଳକ; ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ପରି ଆଉ କେହି ନାହିଁ।'
ତ୍ଵତ୍କୃତେଯାତୁମିଚ୍ଛାମି ଵିଦର୍ଭାନ୍ହଯକୋଵିଦ। ଶରଣଂ ତ୍ଵାଂପ୍ରପନ୍ନୋସ୍ମି ନ ଵିଘ୍ନଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ହେ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି — ଦୟାକରି ବାଧା ଦିଅନି।
କାମଂ ଚ ତେ କରିଷ୍ଯାମି ଯନ୍ମାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ବାହୁକ। ଵିଦର୍ଭାନ୍ଯଦି ଯାତ୍ଵାଽଦ୍ଯ ସୂର୍ଯଂ ଦର୍ଶଯିତାସି ମେ
ବାହୁକ, ଆଜି ବିଦର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚି ମୋତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇଦେଲେ, ମୁଁ ତୁମେ ଯାହା କହିବ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିଦେବି।
ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ବାହୁକସ୍ତଂ ସଂଖ୍ଯାଯଚ ବିଭୀତକମ୍। ତତୋ ଵିଦର୍ଭାନ୍ଯାସ୍ଯାମି କୁରୁଷ୍ଵୈଵଂ ଵଚୋ ମମ
ତେବେ ବାହୁକ ବିଭୀତକ ଫଳ ଗଣି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତାପରେ ମୁଁ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବି — ମୋ କଥା ମାନ।'
ଅକାମ ଇଵ ତଂ ରାଜା ଗଣଯସ୍ଵେତ୍ଯୁଵାଚ ହ। ଏକଦେଶଂ ଚ ଶାଖାଯାଃ ସମାଦିଷ୍ଟଂ ମଯାଽନଘ
ରାଜା କହିଲେ, 'ମନରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନ ରଖି, ଏହି ଗଛର ଏକ ଶାଖାର ଗଣନା କର।' ମୁଁ ତାକୁ ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲି।
ଗଣଯସ୍ଵାଶ୍ଵତତ୍ଵଜ୍ଞ ତତସ୍ତ୍ଵଂପ୍ରୀତିମାଵହ। ସୋଽଵତୀର୍ଯ ରଥାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଶାତଯାମାସ ତଂ ଦ୍ରୁମମ୍
'ତୁମେ ଘୋଡ଼ା ବିଷୟରେ ଜଣା, ଏବେ ଗଣନା କରି ମୋତେ ସନ୍ତୋଷ ଦିଅ,' ବୋଲି ରାଜା କହିଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଅବତରି, ଗଛଟିକୁ ଗଣିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।