ତତଃ ପରୀକ୍ଷାମଶ୍ଵାନାଂ ଚକ୍ରେ ରାଜନ୍ସ ବାହୁକଃ। ଅଶ୍ଵଶାଲାମୁପାଗମ୍ଯ ଭାଗସ୍ଵରିନୃପାଜ୍ଞଯା
ତାପରେ ବାହୁକ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଘୋଡ଼ା ଶାଳାକୁ ଯାଇ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ତ୍ଵର୍ଯମାଣୋ ବହୁଶ ଋତୁପର୍ଣନ ବାହୁକଃ। ଅଶ୍ଵାଞ୍ଜିଜ୍ଞାସମାନୋ ଵୈ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃପୁନଃ। ଅଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍କୃଶାନଶ୍ଵାନ୍ସମର୍ଥାନଧ୍ଵନି କ୍ଷମାନ୍
ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଆଗ୍ରହ କରିବାରୁ ବାହୁକ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ, ତାହାରେ କିଛି ଦୁବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସକ୍ଷମ ଘୋଡ଼ା ଚିହ୍ନଟ କଲେ।
ତେଜୋବଲସମାଯୁକ୍ତାନ୍କୁଲଶୀଲସମନ୍ଵିତାନ୍। ଵର୍ଜିତାଁଲ୍ଲକ୍ଷଣୈର୍ହୀନୈଃ ପୃଥୁପ୍ରୋଥାନ୍ମହାହନୂନ୍
ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ, ଦୋଷ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଅଲଗା କରି, ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ବଡ଼ ମୁହଁ ଥିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧାନ୍ଦଶଭିରାଵର୍ତୈଃ ସିନ୍ଧୁଜାନ୍ଵାତରଂହସଃ। `ଦୃଶ୍ଯମାନାନ୍କୃଶାନଙ୍ଗୈର୍ଜଵେନାପ୍ରତିମାନ୍ପଥି
ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ପରିସ୍କାର, ଚୁଲରେ ଦଶଟି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଥିଲା, ସିନ୍ଧୁ ଦେଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ପବନ ସମ ତେଜ ଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଶୁକ୍ଳ ଦେହ, ରାସ୍ତାରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ।
ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର୍ବଲାନ୍ନାଜା ପ୍ରାହ କୋପସମନ୍ଵିତଃ। କିମିଦଂ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଲବ୍ଧଵ୍ଯା ନ ତେ ଵଚମ୍
ସେହି ଦୁର୍ବଳ ଘୋଡାମାନେକୁ ଦେଖି, ସାରଥି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଏହା କଣ? ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ତାହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତୁମର କଥା ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ.'
କଥମଲ୍ପବଲପ୍ରାଣା ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତୀମେ ହଯା ରଥମ୍। ମହାନଧ୍ଵା ସ ଚୈକାହ୍ନା ଗନ୍ତଵ୍ଯଃ କଥମୀଦୃଶୈଃ
ଏହି ଘୋଡାମାନେ, ଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ୱାସରେ ଦୁର୍ବଳ, କିପରି ରଥକୁ ଟାଣିପାରିବେ? ପଥ ଦୀର୍ଘ, ଏବଂ ଏମାନେ କିପରି ଏକ ଦିନରେ ଏହାକୁ ଆବରଣ କରିପାରିବେ?
[ଏକୋ ଲଲାଟେ ଦ୍ଵେ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦ୍ଵୌଦ୍ଵୌ ପାର୍ଶ୍ଵୋପପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ। ଦ୍ଵୌଦ୍ଵୌ ଵକ୍ଷସି ଵିଜ୍ଞୈର୍ଯୌ ପ୍ରଯାଣେ ଚୈକ ଏଵ ତୁ ।।]
[ଏକ ଲାଳାଟରେ, ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡରେ, ଦୁଇ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ନିକଟରେ, ଦୁଇ ଓ ଦୁଇ ଛାତିରେ—ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଚିହ୍ନ ଅଛି.]
ଏତେ ହଯା ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଵିଦର୍ଭାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ଯାନନ୍ଯାନ୍ମନ୍ଯସେ ରାଜନ୍ବ୍ରୂହି ତାନ୍ଯୋଜଯାମିତେ
ଏହି ଘୋଡାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଦର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚିବେ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ଅନ୍ୟ ଘୋଡାକୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ରାଜା, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ସେମାନେକୁ ଯୋଡିଦେବି।
ତ୍ଵମେଵ ହଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ କୁଶଲୋ ହ୍ଯସି ବାହୁକ। ଯାନ୍ମନ୍ଯସେ ସମର୍ଥାସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତାନେଵ ଯୋଜଯ
ବାହୁକ, ଘୋଡାମାନେ କେମିତି ହୁଅନ୍ତି ତୁମେ ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିଛ, ତୁମେ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଟ। ଯେଉଁ ଘୋଡାମାନେ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଛ, ସେମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଜୋଡିଦେ।
ତତଃ ସଦଶ୍ଵାଂଶ୍ଚତୁରଃ କୁଲଶୀଲସମନ୍ଵିତାନ୍। ଯୋଜଯାମାସ କୁଶଲୋ ଜଵଯୁକ୍ତାନ୍ରଥେ ନଲଃ
ତାପରେ ଦକ୍ଷ ନଳ ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ ଘୋଡା, ଉତ୍ତମ କୁଳ ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ରରେ ଯୁକ୍ତ, ତେଜ ଓ ଦ୍ରୁତ ଚଳନଶୀଳ, ରଥକୁ ଜୋଡିଦେଲେ।
ତତୋ ଯୁକ୍ତଂ ରଥଂ ରାଜା ସମାରୋହତ୍ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ। ଅଥ ପର୍ଯପତନ୍ଭୂମୌ ଜାନୁଭିସ୍ତେ ହଯୋତ୍ତମାଃ
ତାପରେ ରଥ ଯୋଡା ହେବା ପରେ ରାଜା ଉତ୍ସାହରେ ରଥକୁ ଚଢିଲେ। ଉତ୍ତମ ଘୋଡାମାନେ ଭୂମିରେ ନିଜ ଗୁଡିକୁ ଦେଇ ଚଳିଲେ।
ତତୋ ନରଵରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ନଲୋ ରାଜା ଵିଶାଂପତେ। ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତାନଶ୍ଵାଂସ୍ତେଜୋବଲସମନ୍ଵିତାନ୍
ତାପରେ ମହାନ ରାଜା ନଳ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଥିବା ଘୋଡାମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ।
ରଶ୍ମିଭିଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ନଲୋ ଯାତୁମିଯେଷ ସଃ। ସୂତମାରୋପ୍ଯ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଂ ଜଵମାସ୍ଥାଯ ଵୈ ପରମ୍
ନଳ ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ହାତରେ ଧରି, ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ସେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ନାୟକଙ୍କୁ ସାରଥି ବନେଇ, ରଥକୁ ସର୍ବାଧିକ ତ୍ୱରାରେ ଚଳାଇଲେ।
ତେ ଚୋଦ୍ଯମାନା ଵିଧିଵଦ୍ବାହୁକେନ ହଯୋତ୍ତମାଃ। ସମୁତ୍ପେତୁରିଵାକାଶଂ ରଥିନଂ ମୋହଯନ୍ତି ଚ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ହାତରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚଳାଯାଇ, ମଣେ ହେଲା ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସାରଥିଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପକାଇଦେଲା।
ତଥା ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାନଶ୍ଵାନ୍ଵହତୋ ଵାତରଂହସଃ। ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଯଯୌ
ଏଭଳି ବାୟୁ ସମ ତ୍ୱରାରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖି, ଅଯୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ରଥଘୋଷଂ ତୁ ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯସଂଗ୍ରହଣଂ ଚ ତତ୍। ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ବାହୁକସ୍ଯ ହଯଜ୍ଞତାମ୍
ସେଇ ରଥର ଶବ୍ଦ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏକଠା ହେବାର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ନାୟକ ବାହୁକଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାର କୌଶଳ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କିଂନୁ ସ୍ଯାନ୍ମାତଲିରଯଂ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ସାରଥିଃ। ତଥା ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ଵୀରେ ବାହୁକେ ଦୃଶ୍ଯତେ ମହତ୍
ଏହି ବୀର ବାହୁକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏତେ ବଡ଼ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, କି ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ସାରଥି ମାତଳି ନୁହେଁ କି?
ଶାଲିହୋତ୍ରୋଽଥ କିଂତୁ ସ୍ଯାଦ୍ଧଯାନାଂ କୁଲତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ମାନୁପଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଵପୁଃ ପରମଶୋଭନମ୍
ନାହିଁଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ ଜଣା ଶାଳିହୋତ୍ର ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏତେ ଶୋଭାମୟ ଦେହ ନେଇ ଆସିନାହାନ୍ତି କି?
ଉତାହୋସ୍ଵିଦ୍ଭଵେଦ୍ରାଜା ନଲଃ ପରପୁରଂଜଯଃ। ସୋଯଂ ନୃପତିରାଯାତ ଇତ୍ଯେଵଂ ସମଚିନ୍ତଯତ୍
ନାହିଁଲେ, ଏହି ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ନଳ, ଶତ୍ରୁପୁରୀ ଜୟକର୍ତ୍ତା, ନିଜେ ଆସିନାହାନ୍ତି କି? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଅଥଵାଽଯଂନଲାତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଦ୍ଯାଂ ତାମେଵ ବାହୁକଃ। ତୁଲ୍ଯଂ ହି ଲକ୍ଷଯେ ଜ୍ଞାନଂ ବାହୁକସ୍ଯ ନଲସ୍ଯ ଚ
ନାହିଁଲେ, ବାହୁକ ନଳଙ୍କଠାରୁ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛନ୍ତି କି? କାରଣ, ବାହୁକ ଓ ନଳଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ସମାନ ଦେଖୁଛି।
ଅପିଚେଦଂ ଵଯସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ବାହୁକସ୍ଯ ନଲସ୍ଯ ଚ। ନାଯଂ ନଲୋ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହା ସତ୍ୟ, ବାହୁକ ଓ ନଳଙ୍କ ବୟସ୍ ସମାନ; କିନ୍ତୁ ଏହି ବାହୁକ ନଳ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଅବଶ୍ୟ ପାଇବେ।
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନା ହି ମହାତ୍ମାନଶ୍ଚରନ୍ତି ପୃଥିଵୀମିମାମ୍। ଦୈଵେନ ଵିଧିନା ଯୁକ୍ତାଃ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତୈଶ୍ଚ ନିରୂପଣୈଃ
ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଅନ୍ତି।
ଭଵେନ୍ନ ମତିଭେଦୋ ମେ ଗାତ୍ରଵୈରୂପ୍ଯତା ପ୍ରତି। ପ୍ରମାଣାତ୍ପରିହୀନସ୍ତୁ ଭଵେଦିତି ମତିର୍ମମ
ତାଙ୍କ ଦେହର ରୂପାନ୍ତର ଦେଖି ମୋର ମନରେ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନ ହେଉ; ମୋ ମନେ ହେଉଛି, ସେ କେବଳ ଦେହରେ ଅଳ୍ପ ହେଇଛନ୍ତି।
ଵଯଃପ୍ରମାଣଂ ତତ୍ତୁଲ୍ଯଂ ରୂପେଣ ତୁ ଵିପର୍ଯଯଃ। ନଲଂ ସର୍ଵଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ମନ୍ଯେ ବାହୁକମନ୍ତତଃ
ତାଙ୍କର ବୟସ୍ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ରୂପରେ ପ୍ରଭେଦ ଅଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ନଳ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ବାହୁକ ମଧ୍ୟ ଏମିତି।
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ବହୁଶୋ ଵାର୍ଷ୍ଣୋଯଃ ପର୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍। ହୃଦଯେନ ମହାରାଜ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ସାରଥିଃ
ଏଭଳି ବହୁବାର ଭାବି, ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ନାୟକ ମନରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜାଙ୍କ ସାରଥି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଋତୁପର୍ଣଶ୍ଚ ରାଜେନଦ୍ରୋ ବାହୁକସ୍ଯ ହଯଜ୍ଞତାମ୍। ଚିନ୍ତଯନ୍ମୁମୁଦେ ରାଜା ସହଵାର୍ଷ୍ଣେଯସାରଥିଃ
ରାଜା ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ବାହୁକଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାର କୌଶଳ ଭାବି, ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ସାରଥି ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ଐକାଗ୍ର୍ଯଂ ଚ ତଥୋତ୍ସାହଂ ହଯସଂଗ୍ରହଣଂ ଚ ତତ୍। କୌଶଲଂ ଚାପି ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପରାଂ ସୁଦମଵାପ ହ
ତାଙ୍କର ଏକାଗ୍ରତା, ଉତ୍ସାହ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାର କୌଶଳ ଦେଖି, ସୁଦାମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ।
ସ ନଦୀଃ ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚୈଵ ଵନାନି ଚ ସରାଂସି ଚ। ଅଚିରେଣାତିଚକ୍ରାମ ସ୍ଵେଚରଃ ଖେ ଚରନ୍ନିଵ
ସେ ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ମଣେ ହେଲା ଆକାଶରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ତଥା ପ୍ରଯାତେ ତୁ ରଥେ ତଦା ଭାଗସ୍ଵରିର୍ନୃପଃ। ଉତ୍ତରୀଯମଧୋପଶ୍ଯଦ୍ଧଷ୍ଟଂ ପରପୁରଂଜଯଃ
ଏଭଳି ରଥ ଆଗେ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଭାଗସ୍ୱରି ନାମକ ରାଜା ତାଙ୍କର ଉପର ଚାଦର ଖସିଯିବା ଦେଖିଲେ, ଏହା ଶତ୍ରୁପୁରୀ ଜୟକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ସ ତ୍ଵରମାଣସ୍ତୁ ପଟେ ନିପତିତେ ତଦା। ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମୀତି ତଂ ରାଜା ନଲମାହ ମହାମନାଃ
ତାପରେ, ଚାଦର ତୁରନ୍ତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ମହାମନା ରାଜା ନଳଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହା ଉଠାଇ ଦେବି।'