ଵିଦର୍ଭାନ୍ଯାତୁମିଚ୍ଛାମି ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଯଂଵରମ୍। ଏକାହ୍ନା ହଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ମନ୍ଯସେ ଯଦି ବାହୁକ
"ମୁଁ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବର ପାଇଁ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ତୁମେ ଯଦି ଏହା ସମ୍ଭବ ବୋଲି ଭାବ, ଘୋଡ଼ାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ବାହୁକ, ଏକ ଦିନରେ ଆମେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବୁ କି?"
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ଯ କୌନ୍ତେଯ ତେନ ରାଜ୍ଞା ନଲସ୍ଯ ହ। ଵ୍ଯଦୀର୍ଯତ ମନୋ ଦୁଃଖାତ୍ପ୍ରଦଧ୍ଯୌ ଚ ମହାମନାଃ
ରାଜାଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ନଳଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ସେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଦମଯନ୍ତୀ ଭଵେଦେଵଂ କିଂନୁ ଦୁଃଖେନ ମୋହିତା। ଅସ୍ମଦର୍ଥେ ଭଵେଦ୍ବାଽଯମୁପାଯଶ୍ଚିନ୍ତିତୋ ମହାନ୍
"ଦମୟନ୍ତୀ ନିଜେ ଏପରି କରିପାରିବେ କି? ନା କି ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଚଳ କି?"
ନୃଶଂସଂ ବତ ଵୈଦର୍ଭୀ କର୍ତୁକାମା ତପସ୍ଵିନୀ। ଯଯା କ୍ଷୁଦ୍ରେଣ ନିକୃତାକୃପଣା ପାପବୁଦ୍ଧିନା। ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚଲୋ ଲୋକେ ମମ ଦୋଷଶ୍ଚ ଦାରୁଣଃ
"ହାଁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦମୟନ୍ତୀ ଏପରି କଠୋର କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏହା ଅବଶ୍ୟ ଏକ ନିଚ, ଦୁଃଖୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି। ଏହି ସଂସାରରେ ଜନାନୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ମୋର ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର।"
ମମ ଶୋକେନ ସଂଵିଗ୍ନା ନୈରାଶ୍ଯାତ୍ତନୁମଧ୍ଯମା। ନୈଵଂ ସା କର୍ହିଚିତ୍କୁର୍ଯାତ୍ସାପତ୍ଯା ଚ ଵିଶେଷତଃ
ମୋର ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ସେ ସ୍ଲିମ୍ ଦେହ ଥିବା ଜଣେ ଜନାନୀ କେବେ ଏଭଳି କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ବିଶେଷ କରି ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ।
ଯଦତ୍ର ସତ୍ଯଂ ଵାଽସତ୍ଯଂ ଗତ୍ଵା ଵେତ୍ସ୍ଯାମି ନିଶ୍ଚଯମ୍। ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ଵୈ କାମମାତ୍ମାର୍ଥଂ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଏଠାରେ ଯାହା ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ମୁଁ ଗିଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିବି; ମୁଁ ରୃତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ବାହୁକୋ ଦୀନମାନସଃ। କୃତାଲୁରୁଵାଚେଦମୃତୁପର୍ଣଂ ଜନାଧିପମ୍
ଏପରି ଭାବରେ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବାହୁକ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ବିନମ୍ର ଭାବରେ ରୃତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରତିଜାନାମି ତେ ଵାକ୍ଯଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ନରାଧିପ। ଏକାହ୍ନା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଵିଦର୍ଭନଗରୀଂ ନୃପ। `ତତ୍ରାଦିତ୍ଯୋଦଯେ କାଲେ ଶ୍ଵୋ ଵିଦର୍ଭାନ୍ଗମିଷ୍ଯସି
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଉଥିବା ଶବ୍ଦର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ରାଜା; ଏକ ଦିନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଦର୍ଭ ନଗରକୁ ନେଇଯିବି। ଆସନ୍ତାକାଲି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ଆପଣ ବିଦର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବେ।
ଏଵମୁକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜା ବାହୁକଂ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ। କିଂ ତେ କାମଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତଵ ବାହୁକ
ଏପରି ଶୁଣି ରାଜା ହସିବା ଭାବରେ ବାହୁକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବାହୁକ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କର କଣ ଇଚ୍ଛା? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୁସି।"
ଯାଵଦ୍ଯାନମିଦଂ ସଜ୍ଜମୃତୁପର୍ଣ କରୋମ୍ଯହମ୍
ରୃତୁପର୍ଣ୍ଣ, ଯେତିକି ଶୀଘ୍ର ସମ୍ଭବ, ଏହି ରଥକୁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବି।
ତତଃ ପରୀକ୍ଷାମଶ୍ଵାନାଂ ଚକ୍ରେ ରାଜନ୍ସ ବାହୁକଃ। ଅଶ୍ଵଶାଲାମୁପାଗମ୍ଯ ଭାଗସ୍ଵରିନୃପାଜ୍ଞଯା
ତାପରେ ବାହୁକ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଘୋଡ଼ା ଶାଳାକୁ ଯାଇ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ତ୍ଵର୍ଯମାଣୋ ବହୁଶ ଋତୁପର୍ଣନ ବାହୁକଃ। ଅଶ୍ଵାଞ୍ଜିଜ୍ଞାସମାନୋ ଵୈ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃପୁନଃ। ଅଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍କୃଶାନଶ୍ଵାନ୍ସମର୍ଥାନଧ୍ଵନି କ୍ଷମାନ୍
ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଆଗ୍ରହ କରିବାରୁ ବାହୁକ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ, ତାହାରେ କିଛି ଦୁବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସକ୍ଷମ ଘୋଡ଼ା ଚିହ୍ନଟ କଲେ।
ତେଜୋବଲସମାଯୁକ୍ତାନ୍କୁଲଶୀଲସମନ୍ଵିତାନ୍। ଵର୍ଜିତାଁଲ୍ଲକ୍ଷଣୈର୍ହୀନୈଃ ପୃଥୁପ୍ରୋଥାନ୍ମହାହନୂନ୍
ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ, ଦୋଷ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଅଲଗା କରି, ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ବଡ଼ ମୁହଁ ଥିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧାନ୍ଦଶଭିରାଵର୍ତୈଃ ସିନ୍ଧୁଜାନ୍ଵାତରଂହସଃ। `ଦୃଶ୍ଯମାନାନ୍କୃଶାନଙ୍ଗୈର୍ଜଵେନାପ୍ରତିମାନ୍ପଥି
ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ପରିସ୍କାର, ଚୁଲରେ ଦଶଟି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଥିଲା, ସିନ୍ଧୁ ଦେଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ପବନ ସମ ତେଜ ଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଶୁକ୍ଳ ଦେହ, ରାସ୍ତାରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ।
ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର୍ବଲାନ୍ନାଜା ପ୍ରାହ କୋପସମନ୍ଵିତଃ। କିମିଦଂ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଲବ୍ଧଵ୍ଯା ନ ତେ ଵଚମ୍
ସେହି ଦୁର୍ବଳ ଘୋଡାମାନେକୁ ଦେଖି, ସାରଥି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଏହା କଣ? ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ତାହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତୁମର କଥା ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ.'
କଥମଲ୍ପବଲପ୍ରାଣା ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତୀମେ ହଯା ରଥମ୍। ମହାନଧ୍ଵା ସ ଚୈକାହ୍ନା ଗନ୍ତଵ୍ଯଃ କଥମୀଦୃଶୈଃ
ଏହି ଘୋଡାମାନେ, ଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ୱାସରେ ଦୁର୍ବଳ, କିପରି ରଥକୁ ଟାଣିପାରିବେ? ପଥ ଦୀର୍ଘ, ଏବଂ ଏମାନେ କିପରି ଏକ ଦିନରେ ଏହାକୁ ଆବରଣ କରିପାରିବେ?
[ଏକୋ ଲଲାଟେ ଦ୍ଵେ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦ୍ଵୌଦ୍ଵୌ ପାର୍ଶ୍ଵୋପପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ। ଦ୍ଵୌଦ୍ଵୌ ଵକ୍ଷସି ଵିଜ୍ଞୈର୍ଯୌ ପ୍ରଯାଣେ ଚୈକ ଏଵ ତୁ ।।]
[ଏକ ଲାଳାଟରେ, ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡରେ, ଦୁଇ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ନିକଟରେ, ଦୁଇ ଓ ଦୁଇ ଛାତିରେ—ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଚିହ୍ନ ଅଛି.]
ଏତେ ହଯା ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଵିଦର୍ଭାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ଯାନନ୍ଯାନ୍ମନ୍ଯସେ ରାଜନ୍ବ୍ରୂହି ତାନ୍ଯୋଜଯାମିତେ
ଏହି ଘୋଡାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଦର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚିବେ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ଅନ୍ୟ ଘୋଡାକୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ରାଜା, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ସେମାନେକୁ ଯୋଡିଦେବି।
ତ୍ଵମେଵ ହଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ କୁଶଲୋ ହ୍ଯସି ବାହୁକ। ଯାନ୍ମନ୍ଯସେ ସମର୍ଥାସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତାନେଵ ଯୋଜଯ
ବାହୁକ, ଘୋଡାମାନେ କେମିତି ହୁଅନ୍ତି ତୁମେ ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିଛ, ତୁମେ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଟ। ଯେଉଁ ଘୋଡାମାନେ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଛ, ସେମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଜୋଡିଦେ।
ତତଃ ସଦଶ୍ଵାଂଶ୍ଚତୁରଃ କୁଲଶୀଲସମନ୍ଵିତାନ୍। ଯୋଜଯାମାସ କୁଶଲୋ ଜଵଯୁକ୍ତାନ୍ରଥେ ନଲଃ
ତାପରେ ଦକ୍ଷ ନଳ ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ ଘୋଡା, ଉତ୍ତମ କୁଳ ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ରରେ ଯୁକ୍ତ, ତେଜ ଓ ଦ୍ରୁତ ଚଳନଶୀଳ, ରଥକୁ ଜୋଡିଦେଲେ।
ତତୋ ଯୁକ୍ତଂ ରଥଂ ରାଜା ସମାରୋହତ୍ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ। ଅଥ ପର୍ଯପତନ୍ଭୂମୌ ଜାନୁଭିସ୍ତେ ହଯୋତ୍ତମାଃ
ତାପରେ ରଥ ଯୋଡା ହେବା ପରେ ରାଜା ଉତ୍ସାହରେ ରଥକୁ ଚଢିଲେ। ଉତ୍ତମ ଘୋଡାମାନେ ଭୂମିରେ ନିଜ ଗୁଡିକୁ ଦେଇ ଚଳିଲେ।
ତତୋ ନରଵରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ନଲୋ ରାଜା ଵିଶାଂପତେ। ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତାନଶ୍ଵାଂସ୍ତେଜୋବଲସମନ୍ଵିତାନ୍
ତାପରେ ମହାନ ରାଜା ନଳ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଥିବା ଘୋଡାମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ।
ରଶ୍ମିଭିଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ନଲୋ ଯାତୁମିଯେଷ ସଃ। ସୂତମାରୋପ୍ଯ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଂ ଜଵମାସ୍ଥାଯ ଵୈ ପରମ୍
ନଳ ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ହାତରେ ଧରି, ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ସେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ନାୟକଙ୍କୁ ସାରଥି ବନେଇ, ରଥକୁ ସର୍ବାଧିକ ତ୍ୱରାରେ ଚଳାଇଲେ।
ତେ ଚୋଦ୍ଯମାନା ଵିଧିଵଦ୍ବାହୁକେନ ହଯୋତ୍ତମାଃ। ସମୁତ୍ପେତୁରିଵାକାଶଂ ରଥିନଂ ମୋହଯନ୍ତି ଚ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ହାତରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚଳାଯାଇ, ମଣେ ହେଲା ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସାରଥିଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପକାଇଦେଲା।
ତଥା ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାନଶ୍ଵାନ୍ଵହତୋ ଵାତରଂହସଃ। ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଯଯୌ
ଏଭଳି ବାୟୁ ସମ ତ୍ୱରାରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖି, ଅଯୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ରଥଘୋଷଂ ତୁ ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯସଂଗ୍ରହଣଂ ଚ ତତ୍। ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ବାହୁକସ୍ଯ ହଯଜ୍ଞତାମ୍
ସେଇ ରଥର ଶବ୍ଦ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏକଠା ହେବାର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ନାୟକ ବାହୁକଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାର କୌଶଳ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କିଂନୁ ସ୍ଯାନ୍ମାତଲିରଯଂ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ସାରଥିଃ। ତଥା ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ଵୀରେ ବାହୁକେ ଦୃଶ୍ଯତେ ମହତ୍
ଏହି ବୀର ବାହୁକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏତେ ବଡ଼ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, କି ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ସାରଥି ମାତଳି ନୁହେଁ କି?
ଶାଲିହୋତ୍ରୋଽଥ କିଂତୁ ସ୍ଯାଦ୍ଧଯାନାଂ କୁଲତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ମାନୁପଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଵପୁଃ ପରମଶୋଭନମ୍
ନାହିଁଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ ଜଣା ଶାଳିହୋତ୍ର ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏତେ ଶୋଭାମୟ ଦେହ ନେଇ ଆସିନାହାନ୍ତି କି?
ଉତାହୋସ୍ଵିଦ୍ଭଵେଦ୍ରାଜା ନଲଃ ପରପୁରଂଜଯଃ। ସୋଯଂ ନୃପତିରାଯାତ ଇତ୍ଯେଵଂ ସମଚିନ୍ତଯତ୍
ନାହିଁଲେ, ଏହି ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ନଳ, ଶତ୍ରୁପୁରୀ ଜୟକର୍ତ୍ତା, ନିଜେ ଆସିନାହାନ୍ତି କି? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଅଥଵାଽଯଂନଲାତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଦ୍ଯାଂ ତାମେଵ ବାହୁକଃ। ତୁଲ୍ଯଂ ହି ଲକ୍ଷଯେ ଜ୍ଞାନଂ ବାହୁକସ୍ଯ ନଲସ୍ଯ ଚ
ନାହିଁଲେ, ବାହୁକ ନଳଙ୍କଠାରୁ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛନ୍ତି କି? କାରଣ, ବାହୁକ ଓ ନଳଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ସମାନ ଦେଖୁଛି।