ତ୍ଵଯା ହି ମେ ବହୁକୃତଂଯଦନ୍ଯୋ ନ କରିଷ୍ଯତି। ଯଦ୍ଭର୍ତ୍ରାଽହଂ ସମେଷ୍ଯାମି ଶୀଘ୍ରମେଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
"ତୁମେ ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ କରିଛ, ଅନ୍ୟ କେହି ଏପରି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ମୁଁ ମୋ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବି, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।"
ସ ଏଵମୁକ୍ତୋଽଥାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଆଶୀର୍ଵାଦୈଃ ସୁମଙ୍ଗଲୈଃ। ଗୃହାନୁପଯଯୌ ଚାପି କୃତାର୍ଥଃ ସୁମହାମନାଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଓ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳି, ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଖୁସି ହୃଦୟରେ ଫେରିଗଲେ।
ତତଃ ସୁଦେଵମାନାଯ୍ଯ ଦମଯନ୍ତୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଅବ୍ରଵୀତ୍ସନ୍ନିଦୌ ମାତୁର୍ଦୁଃଖଶୋକସମନ୍ଵିତା
ତାପରେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଥିବା ଦମୟନ୍ତୀ, ମାଆଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସୁଦେବଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ଗତ୍ଵା ସୁଦେଵ ନଗରୀମଯୋଧ୍ଯାଵାସିନଂ ନୃପମ୍। ଋତୁପର୍ଣଂ ଵଚୋ ବ୍ରୂହି ପତିମନ୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷତୀ
"ସୁଦେବ, ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଯାଇ, ଅନ୍ୟ ଜନାନୀ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜା ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହ।"
ଆସ୍ଥାସ୍ଯତି ପୁନର୍ଭୈମୀ ଦମଯନ୍ତୀ ସ୍ଵଯଂଵରମ୍। ତତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ରାଜାନୋ ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
"ଭୀମଙ୍କ କନ୍ୟା ଦମୟନ୍ତୀ ପୁନିଥରେ ସ୍ୱୟଂବର କରିବେ; ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆସିବେ।"
ତଥା ଚ ଗଣିତଃ କାଲଃ ଶ୍ଵୋଭୂତେ ସ ଭଵିଷ୍ଯତି। ଯଦି ସଂଭାଵିନୀଯଂ ତେ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରମରିଂଦମ
"ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି, ଏହା କାଲି ହେବ; ଯଦି ଏହା ସମ୍ଭବ ବୋଲି ଭାବ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ।"
ସୂର୍ଯୋଦଯେ ଦ୍ଵତୀଯଂ ସା ଭର୍ତାରଂ ଵରଯିଷ୍ଯତି। ନ ହି ସ ଜ୍ଞାଯତେ ଵୀରୋ ନଲୋ ଜୀଵନ୍ମୃତୋପି ଵା
"ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ସେ ନିଜ ଭର୍ତ୍ତାକୁ ବରଣ କରିବେ; କାରଣ ଏହି ବୀର ନଳ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି ମୃତ, କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି।"
ଏଵଂ ତଥା ଯଥୋକ୍ତୋ ଵୈ ଗତ୍ଵା ରାଜାନମବ୍ରଵୀତ୍। ଋତୁପର୍ଣଂ ମହାରାଜ ସୁଦେଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତଦା
ଏପରି ଭାବେ ଯେପରି କହାଯାଇଥିଲା, ସୁଦେବ ଯାଇ ରାଜା ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, ହେ ମହାରାଜ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚଃ ସୁଦେଵସ୍ଯ ଋତୁପର୍ଣୋ ନରାଧିପଃ। `ସାରଥୀନ୍ସ ସମାନୀଯ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯପ୍ରଭୃତୀନ୍ନୃପଃ। କଥଯାମାସ ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଶ୍ରୁତଂ ତଥା
ସୁଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ରଥଚାଳକମାନେ, ବର୍ଷ୍ଣେୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମ୍ମିଳିତ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ସେମାନେକୁ କହିଲେ।
ବାହୁକଂ ଚ ସମାହୂଯ ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଯଂଵରମ୍'। ସାନ୍ତ୍ଯଞ୍ଶ୍ର୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ବାହୁକଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ସେ ବାହୁକଙ୍କୁ ଡାକି, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ କଥାରେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବର ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ଵିଦର୍ଭାନ୍ଯାତୁମିଚ୍ଛାମି ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଯଂଵରମ୍। ଏକାହ୍ନା ହଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ମନ୍ଯସେ ଯଦି ବାହୁକ
"ମୁଁ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବର ପାଇଁ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ତୁମେ ଯଦି ଏହା ସମ୍ଭବ ବୋଲି ଭାବ, ଘୋଡ଼ାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ବାହୁକ, ଏକ ଦିନରେ ଆମେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବୁ କି?"
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ଯ କୌନ୍ତେଯ ତେନ ରାଜ୍ଞା ନଲସ୍ଯ ହ। ଵ୍ଯଦୀର୍ଯତ ମନୋ ଦୁଃଖାତ୍ପ୍ରଦଧ୍ଯୌ ଚ ମହାମନାଃ
ରାଜାଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ନଳଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ସେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଦମଯନ୍ତୀ ଭଵେଦେଵଂ କିଂନୁ ଦୁଃଖେନ ମୋହିତା। ଅସ୍ମଦର୍ଥେ ଭଵେଦ୍ବାଽଯମୁପାଯଶ୍ଚିନ୍ତିତୋ ମହାନ୍
"ଦମୟନ୍ତୀ ନିଜେ ଏପରି କରିପାରିବେ କି? ନା କି ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଚଳ କି?"
ନୃଶଂସଂ ବତ ଵୈଦର୍ଭୀ କର୍ତୁକାମା ତପସ୍ଵିନୀ। ଯଯା କ୍ଷୁଦ୍ରେଣ ନିକୃତାକୃପଣା ପାପବୁଦ୍ଧିନା। ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚଲୋ ଲୋକେ ମମ ଦୋଷଶ୍ଚ ଦାରୁଣଃ
"ହାଁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦମୟନ୍ତୀ ଏପରି କଠୋର କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏହା ଅବଶ୍ୟ ଏକ ନିଚ, ଦୁଃଖୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି। ଏହି ସଂସାରରେ ଜନାନୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ମୋର ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର।"
ମମ ଶୋକେନ ସଂଵିଗ୍ନା ନୈରାଶ୍ଯାତ୍ତନୁମଧ୍ଯମା। ନୈଵଂ ସା କର୍ହିଚିତ୍କୁର୍ଯାତ୍ସାପତ୍ଯା ଚ ଵିଶେଷତଃ
ମୋର ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ସେ ସ୍ଲିମ୍ ଦେହ ଥିବା ଜଣେ ଜନାନୀ କେବେ ଏଭଳି କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ବିଶେଷ କରି ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ।
ଯଦତ୍ର ସତ୍ଯଂ ଵାଽସତ୍ଯଂ ଗତ୍ଵା ଵେତ୍ସ୍ଯାମି ନିଶ୍ଚଯମ୍। ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ଵୈ କାମମାତ୍ମାର୍ଥଂ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଏଠାରେ ଯାହା ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ମୁଁ ଗିଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିବି; ମୁଁ ରୃତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ବାହୁକୋ ଦୀନମାନସଃ। କୃତାଲୁରୁଵାଚେଦମୃତୁପର୍ଣଂ ଜନାଧିପମ୍
ଏପରି ଭାବରେ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବାହୁକ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ବିନମ୍ର ଭାବରେ ରୃତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରତିଜାନାମି ତେ ଵାକ୍ଯଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ନରାଧିପ। ଏକାହ୍ନା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଵିଦର୍ଭନଗରୀଂ ନୃପ। `ତତ୍ରାଦିତ୍ଯୋଦଯେ କାଲେ ଶ୍ଵୋ ଵିଦର୍ଭାନ୍ଗମିଷ୍ଯସି
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଉଥିବା ଶବ୍ଦର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ରାଜା; ଏକ ଦିନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଦର୍ଭ ନଗରକୁ ନେଇଯିବି। ଆସନ୍ତାକାଲି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ଆପଣ ବିଦର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବେ।
ଏଵମୁକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜା ବାହୁକଂ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ। କିଂ ତେ କାମଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତଵ ବାହୁକ
ଏପରି ଶୁଣି ରାଜା ହସିବା ଭାବରେ ବାହୁକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବାହୁକ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କର କଣ ଇଚ୍ଛା? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୁସି।"
ଯାଵଦ୍ଯାନମିଦଂ ସଜ୍ଜମୃତୁପର୍ଣ କରୋମ୍ଯହମ୍
ରୃତୁପର୍ଣ୍ଣ, ଯେତିକି ଶୀଘ୍ର ସମ୍ଭବ, ଏହି ରଥକୁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବି।
ତତଃ ପରୀକ୍ଷାମଶ୍ଵାନାଂ ଚକ୍ରେ ରାଜନ୍ସ ବାହୁକଃ। ଅଶ୍ଵଶାଲାମୁପାଗମ୍ଯ ଭାଗସ୍ଵରିନୃପାଜ୍ଞଯା
ତାପରେ ବାହୁକ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଘୋଡ଼ା ଶାଳାକୁ ଯାଇ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ତ୍ଵର୍ଯମାଣୋ ବହୁଶ ଋତୁପର୍ଣନ ବାହୁକଃ। ଅଶ୍ଵାଞ୍ଜିଜ୍ଞାସମାନୋ ଵୈ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃପୁନଃ। ଅଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍କୃଶାନଶ୍ଵାନ୍ସମର୍ଥାନଧ୍ଵନି କ୍ଷମାନ୍
ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଆଗ୍ରହ କରିବାରୁ ବାହୁକ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ, ତାହାରେ କିଛି ଦୁବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସକ୍ଷମ ଘୋଡ଼ା ଚିହ୍ନଟ କଲେ।
ତେଜୋବଲସମାଯୁକ୍ତାନ୍କୁଲଶୀଲସମନ୍ଵିତାନ୍। ଵର୍ଜିତାଁଲ୍ଲକ୍ଷଣୈର୍ହୀନୈଃ ପୃଥୁପ୍ରୋଥାନ୍ମହାହନୂନ୍
ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ, ଦୋଷ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଅଲଗା କରି, ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ବଡ଼ ମୁହଁ ଥିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧାନ୍ଦଶଭିରାଵର୍ତୈଃ ସିନ୍ଧୁଜାନ୍ଵାତରଂହସଃ। `ଦୃଶ୍ଯମାନାନ୍କୃଶାନଙ୍ଗୈର୍ଜଵେନାପ୍ରତିମାନ୍ପଥି
ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ପରିସ୍କାର, ଚୁଲରେ ଦଶଟି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଥିଲା, ସିନ୍ଧୁ ଦେଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ପବନ ସମ ତେଜ ଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଶୁକ୍ଳ ଦେହ, ରାସ୍ତାରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ।
ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର୍ବଲାନ୍ନାଜା ପ୍ରାହ କୋପସମନ୍ଵିତଃ। କିମିଦଂ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଲବ୍ଧଵ୍ଯା ନ ତେ ଵଚମ୍
ସେହି ଦୁର୍ବଳ ଘୋଡାମାନେକୁ ଦେଖି, ସାରଥି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଏହା କଣ? ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ତାହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତୁମର କଥା ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ.'
କଥମଲ୍ପବଲପ୍ରାଣା ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତୀମେ ହଯା ରଥମ୍। ମହାନଧ୍ଵା ସ ଚୈକାହ୍ନା ଗନ୍ତଵ୍ଯଃ କଥମୀଦୃଶୈଃ
ଏହି ଘୋଡାମାନେ, ଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ୱାସରେ ଦୁର୍ବଳ, କିପରି ରଥକୁ ଟାଣିପାରିବେ? ପଥ ଦୀର୍ଘ, ଏବଂ ଏମାନେ କିପରି ଏକ ଦିନରେ ଏହାକୁ ଆବରଣ କରିପାରିବେ?
[ଏକୋ ଲଲାଟେ ଦ୍ଵେ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦ୍ଵୌଦ୍ଵୌ ପାର୍ଶ୍ଵୋପପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ। ଦ୍ଵୌଦ୍ଵୌ ଵକ୍ଷସି ଵିଜ୍ଞୈର୍ଯୌ ପ୍ରଯାଣେ ଚୈକ ଏଵ ତୁ ।।]
[ଏକ ଲାଳାଟରେ, ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡରେ, ଦୁଇ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ନିକଟରେ, ଦୁଇ ଓ ଦୁଇ ଛାତିରେ—ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଚିହ୍ନ ଅଛି.]
ଏତେ ହଯା ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଵିଦର୍ଭାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ଯାନନ୍ଯାନ୍ମନ୍ଯସେ ରାଜନ୍ବ୍ରୂହି ତାନ୍ଯୋଜଯାମିତେ
ଏହି ଘୋଡାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଦର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚିବେ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ଅନ୍ୟ ଘୋଡାକୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ରାଜା, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ସେମାନେକୁ ଯୋଡିଦେବି।
ତ୍ଵମେଵ ହଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ କୁଶଲୋ ହ୍ଯସି ବାହୁକ। ଯାନ୍ମନ୍ଯସେ ସମର୍ଥାସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତାନେଵ ଯୋଜଯ
ବାହୁକ, ଘୋଡାମାନେ କେମିତି ହୁଅନ୍ତି ତୁମେ ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିଛ, ତୁମେ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଟ। ଯେଉଁ ଘୋଡାମାନେ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଛ, ସେମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଜୋଡିଦେ।
ତତଃ ସଦଶ୍ଵାଂଶ୍ଚତୁରଃ କୁଲଶୀଲସମନ୍ଵିତାନ୍। ଯୋଜଯାମାସ କୁଶଲୋ ଜଵଯୁକ୍ତାନ୍ରଥେ ନଲଃ
ତାପରେ ଦକ୍ଷ ନଳ ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ ଘୋଡା, ଉତ୍ତମ କୁଳ ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ରରେ ଯୁକ୍ତ, ତେଜ ଓ ଦ୍ରୁତ ଚଳନଶୀଳ, ରଥକୁ ଜୋଡିଦେଲେ।