ଭର୍ତଵ୍ଯା ରକ୍ଷଣୀଯା ତ୍ଵ ପତ୍ନୀ ପତ୍ଯା ହି ନିତ୍ଯଦା। ତନ୍ନଷ୍ଟମୁଭଯଂ କସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ସତସ୍ତଵ
'ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସ୍ୱାମୀ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଦରକାର; ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ନିଜେ ନିତ୍ୟ ଏହି କଥା କହିଥିଲ; ତେବେ ଦୁହେଁ କାହିଁକି ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲୁ?"
ଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ କୁଲୀନଶ୍ ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଭଵାନ୍ସଦା। ସଂଵୃତ୍ତୋ ନିରନୁକ୍ରୋଶଃ ଶଙ୍କେ ମଦ୍ଭାଗ୍ଯସଂକ୍ଷଯାତ୍
'ତୁମେ ସଦା ଜ୍ଞାନୀ, ଉତ୍ତମ କୁଳର ଏବଂ ଦୟାଳୁ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଭୟ କରୁଛି, ମୋର ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଦୟାହୀନ ହୋଇପାର।'
ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଦଯାଂ ମଯି ନରର୍ପଭ। ଆନୃଶଂସ୍ଯଂ ପରୋ ଧର୍ମସ୍ତ୍ଵତ୍ତ ଏଵ ହି ମେ ଶ୍ରୁତଃ
'ତେଣୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ମୋତେ ଦୟା କର; ମୁଁ ତୁମ ଠାରୁ ଶୁଣିଛି ଯେ, ଦୟା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ।'
ଏଵଂବ୍ରୁଵାଣାନ୍ଯଦି ଵଃ ପ୍ରତିବ୍ରୂଯାଦ୍ଧି କଶ୍ଚନ। ସ ନରଃ ସର୍ଵଥା ଜ୍ଞେଯଃ କଶ୍ଚାସୌ କ୍ଵନୁ ଵର୍ତତେ
'ଏହି କଥାର ଉତ୍ତର ଯଦି କେହି ତୁମେ ମଧ୍ୟରୁ ପାଉଛ, ସେ ଲୋକ କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠି ଅଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜାଣିବା।'
ଯଶ୍ଚୈଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଯ୍ଵା ବୂଯାତ୍ପ୍ରତିଵଚୋ ନରଃ। ତଦାଦାଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ମମାଵେଦ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
'ଏବଂ ଯଦି କେହି ଏହି କଥା ଶୁଣି ଉତ୍ତର ଦିଏ, ସେ ଉତ୍ତର ଆଣି, ମୋତେ ଜଣାଇବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।'
ଯଥା ଚ ଵୋ ନ ଜାନୀଯାଚ୍ଚରତୋ ଭୀମଶାସନାତ୍। ପୁନରାଗମନଂ ଚେହ ତଥା କାର୍ଯମତନ୍ଦ୍ରିତୈଃ
'ଏବଂ ଭୀମ ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ଜାଣିନପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ସତର୍କ ଓ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପୁଣି ଏଠାକୁ ଫେରିଆସିବା।'
ଯଦି ଵାଽସୌ ସମୃଦ୍ଧଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦି ଵାଽପ୍ଯଧନୋ ଭଵେତ୍। ଯଦିଽଵାପ୍ଯସମର୍ଥଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଞେଯମସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍
'ସେ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ହେଉ କି ଦରିଦ୍ର, କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କ'ଣ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିବା।'
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତ୍ଵଗଚ୍ଛଂସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍। ନଲଂ ମୃଗଯିତୁଂ ରାଜଂସ୍ତଦା ଵ୍ଯସନିନଂ ତଥା
ଏଭଳି ଆଦେଶ ପାଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜା ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ।
ତେ ପୁରାଣି ସରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଗ୍ରାମାନ୍ଧୋପାଂସ୍ତଥାଽଽଶ୍ରମାନ୍। ଅନ୍ଵେଷନ୍ତୋ ନଲଂ ରାଜନ୍ନାଧିଜଗ୍ମୁର୍ଦଵିଜାତଯଃ
ହେ ରାଜା, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁରୁଣା ଦେଶ, ଗାଁ, ସହର ଓ ଆଶ୍ରମ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ତଚ୍ଚ ଵାକ୍ଯଂ ତଥା ସର୍ଵେତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ। ଶ୍ରାଵଯାଂଚକ୍ରିରେ ଵିପ୍ରା ଦମଯନ୍ତ୍ଯା ଯଥେରିତମ୍
ହେ ରାଜା, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯାଇଥିଲେ, ଦମୟନ୍ତୀ ଯେପରି ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ଖବର ସବୁଠାରେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।
ଅଥ ଦୀର୍ଘସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଣାଦୋ ନାମ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ। ପ୍ରତ୍ଯେତ୍ଯ ନଗରଂ ଭୈମୀମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହିପରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ପର୍ଣ୍ଣାଦ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୀମଙ୍କ ସହରକୁ ଆସି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନୈଷଧଂ ମୃଗଯାଣେନ ଦମଯନ୍ତି ଦିଵାନିଶମ୍। ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ନଗରୀଂ ଗତ୍ଵା ଭାଗସ୍ଵରିରୁପସ୍ଥିତଃ
ଦମୟନ୍ତୀ ଦିନ ଓ ରାତି ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ସେ ଆୟୋଧ୍ୟା ସହରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଗାୟିକା ଭାବେ ରହିଲେ।
ଶ୍ରାଵିତଶ୍ଚ ମଯା ଵାକ୍ଯଂ ତ୍ଵଦୀଯଂ ସ ମହାଜନେ। ଋତୁପର୍ଣୋ ମହାଭାଗୋ ଯଥୋକ୍ତଂ ଵରଵର୍ଣିନି
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତୁମର ଦିଆଯାଇଥିବା କଥା ସେଠାରେ ବଡ଼ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପଢ଼ିଥିଲି, ରିତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଏହା ଶୁଣିଥିଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନାବ୍ରଵୀତ୍କିଂଚିଦୃତୁପର୍ଣୋ ନରାଧିପଃ। ନ ଚ ପାରିଷଦଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଭାଷ୍ଯମାଣୋ ମଯାଽସକୃତ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରିତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ପରିକରମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ଅନୁଜ୍ଞାତଂ ତୁ ମାଂ ରାଜ୍ଞା ଵିଜନେ କଶ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍। ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ପୁରୁଷୋ ବାହୁକୋ ନାମ ନାମତଃ
କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏକାକି ଥିବାବେଳେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କେହି ମୋତେ କହିଲେ: ରିତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦେଖାରେ ବାହୁକ ନାମକ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି।
ସୂତସ୍ତସ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵିରୂପୋ ହ୍ରସ୍ଵବାହୁକଃ। ଶୀଘ୍ରଯାନେଷୁ କୁଶଲୋ ମୃଷ୍ଟକର୍ତା ଚ ଭୋଜନେ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ରଥଚାଳକ, ଦେହରେ ବିକୃତ ଓ ଛୋଟ ହାତ, ତେଜ ଗତିରେ ରଥ ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ, ଓ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇବାରେ ମହାନ।
ସ ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ବଂହୁଶୋ ରୁଦିତ୍ଵା ଚ ଷୁନଃପୁନଃ। କୁଶଲଂ ଚୈଵ ମାଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଶ୍ଚାଦିଦମଭାଷତ
ସେ ବାହୁକ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିଲେ; ମୋର ଖବର ନେଇ, ପରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଵୈଷମ୍ଯମପି ସଂପ୍ରାପ୍ତା ଗୋପାଯନ୍ତି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନା ସତ୍ଯୋ ଜିତଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନ ସଂଶଯଃ
ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଘରର ଜିଅମାନେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖନ୍ତି; ସତ୍ୟ ରହିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ରହିତା ଭର୍ତୃଭିଶ୍ଚୈଵ ନ କୁପ୍ଯନ୍ତି କଦାଚନ। ୍ରାଣାଂଶ୍ଚାରିତ୍ରକଵଚାନ୍ଧାରଯନ୍ତି ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ
ପତି ଥିଲେ ନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଜିଅମାନେ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜ ଚରିତ୍ରର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଵିଷମସ୍ଥେନ ମୂଢେନ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟସୁଖେନ ଚ। ଯତ୍ସା ତେନ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ତତ୍ର ନ କ୍ରୋଦ୍ଧୁମର୍ହତି
ଯଦି କେହି ପୁରୁଷ ଦୁଃଖରେ, ଭ୍ରମିତ ଓ ସୁଖ ହରାଇ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଜଣେ ଜିଅକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ସେ ଜିଅ ତାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଣଯାତ୍ରାଂ ପରିପ୍ରେପ୍ସୋଃ ଶକୁନୈର୍ହୃତଵାସସଃ। ଆଧିଭିର୍ଦହ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶ୍ଯାମା ନ କ୍ରୋଦ୍ଧୁମର୍ହତି
ଯେତେବେଳେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜିଅର ପୋଶାକ ନେଇଯାଇଥାନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ପୁରୁଷ କେବଳ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଶ୍ୟାମା ତାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସତ୍କୃତାଽସତ୍କୃତା ଵାଽପି ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥାଗତମ୍। ଭ୍ରଷ୍ଟରାଜ୍ଯଂ ଶ୍ରିତ୍ଯା ହୀନଂ ଶ୍ଯାମା ନ କ୍ରୋଦ୍ଧୁମର୍ହତି
ପତି ସମ୍ମାନିତ କିମ୍ବା ଅସମ୍ମାନିତ ହେଉନ୍ତୁ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ୟାମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵରିତୋଽହମିହାଗତଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରମାଣଂ ଭଵତୀ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚୈଵ ନିଵେଦଯଃ
ସେ ବାହୁକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ସତ୍ୟ ଖବର ଦେଅ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାଽଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ପର୍ଣାଦସ୍ଯ ଵିଶାଂପତେ। ଦମଯନ୍ତୀ ରହୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ମାତରଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାପତ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂରିଗଲା; ସେ ଚୁପଚାପ ଗଲେ ଓ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଯମର୍ଥୌ ନ ସଂଵେଦ୍ଯୋ ଭୀମେ ମାତଃ କଦାଚନ। ତ୍ଵତ୍ସନ୍ନିଧୌ ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯେଽହଂସୁଦେଵଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମମ୍
ମାଆ, ଏହି କଥା କେବେ ଭୀମଙ୍କୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ସୁଦେବଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବି।
ଯଥା ନ ନୃପତିର୍ଭୀମଃ ପ୍ରତିପଦ୍ଯେତ ମେ ମତମ୍। ଯଥା ତ୍ଵଯା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ମମ ଚେତ୍ପ୍ରିଯମିଚ୍ଛସି
ଭୀମ ରାଜା ମୋ ଇଚ୍ଛା ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଯେପରି କହିବି, ତୁମେ ସେଇପରି କରିବାକୁ ହେବ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହଁ।
ଯଥା ଚାହଂ ସମାନୀତା ସୁଦେଵେନାଶୁ ବାନ୍ଧଵାନ୍। ତେନୈଵ ମଙ୍ଗଲେନାଦ୍ଯ ସୁଦେଵୋ ଯାତୁ ମା ଚିରମ୍
ମୁଁ ଯେପରି ସୁଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆପଣମାନେ ପାଖକୁ ଦ୍ରୁତ ଆଣାଯାଇଥିଲି, ସେହିପରି ଏହି ଶୁଭ ଅବସରରେ ସୁଦେବ ଆଜି ବିଲମ୍ବ ନକରି ଯାଉନ୍ତୁ।
ସମାନେତୁଂ ନଲଂ ମାତରଯୋଧ୍ଯାଂ ନଗରୀମିତଃ। `ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ନଗରେ ନିଵସନ୍ତମରିନ୍ଦମମ୍
ସେ ଏଠାରୁ ଯାଇ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରରେ ରହୁଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନଳଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ।
ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ତୁ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ପର୍ଣାଦଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମମ୍। ଅର୍ଚଯାମାସ ଵୈଦର୍ଭୀ ଧନେନାତୀଵ ଭାମିନୀ
ତାପରେ, ସେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ପରେ, ଦମୟନ୍ତୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପର୍ଣ୍ଣାଦଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଲଵାଚ ଚୈନଂ ମହତା ସଂପୂଜ୍ଯ ଦ୍ରଵିଣେନ ଵୈ।' ନଲେ ଚେହାଗତେ ଵିପ୍ର ଭୂଯୋ ଦାସ୍ଯାଭି ତେ ଵସୁ
ଏବଂ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ, "ଯଦି ନଳ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଧନ ଦେବି।"