ତଦଵସ୍ଥାଂ ତୁ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵମନ୍ତଃପୁରଂ ତଦା। ହାହାଭୂତମତୀଵାସୀଦ୍ଭୃଶଂ ଚ ପ୍ରରୁରୋଦ ହ
ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୃହମଧ୍ୟର ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ବିଷାଦରେ ଭାସିଗଲେ, ଏବଂ ଘର ଭିତରେ ଭୟଙ୍କର କାନ୍ଦାକାଟି ଓ ଶୋକର ହୁଲୁସି ଉଠିଲା।
ତତୋ ଭୀମଂ ମହାରାଜଂ ଭାର୍ଯା ଵଚନାମବ୍ରଵୀତ୍। ଦମଯନ୍ତୀ ନୃପ ଭୃଶଂ ଭର୍ତାରମନୁଶୋଚତି
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ପାଇଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ରାଜା ଭୀମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅପକୃଷ୍ଯ ଚ ଲଜ୍ଜାଂ ସା ସ୍ଵଯମୁକ୍ତଵତୀ ଵିଭୋ। ପ୍ରଯତନ୍ତୁ ତଵପ୍ରେଷ୍ଯାଃ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ଦର୍ଶନେ
ଲଜ୍ଜାକୁ ପଛକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ନିଜେ ଏହି କଥା କହିଲେ, 'ତୁମେ ତୁମର ସେବକମାନେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ।'
ତଯାପ୍ରଯୋଦିତୋ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵଶଵର୍ତିନଃ। ପ୍ରାଶ୍ଥାପଯଦ୍ଦିଶଃ ସର୍ଵା ଯତଧ୍ଵଂ ନଲଦର୍ଶନେ
ତାଙ୍କର ଉନ୍ମତ୍ତିରେ, ରାଜା ଅନୁଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଠାଇଲେ, କହିଲେ, 'ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଯାଆ।'
ତତୋ ଵିଦର୍ଭାଧିପତେର୍ନିଯୋଗାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତଦା। ଦମଯନ୍ତୀମଥାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଥିତାସ୍ତେ ତଥାଽଵ୍ରୁଵନ୍
ତାପରେ ବିଦର୍ଭର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ପଚାରି, ଯାହା କହାଯାଇଥିଲା, ସେହିପରି କହି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଅଥ ତାନବ୍ରଵୀଦ୍ଭୈମୀ ସର୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରେଷ୍ଵିଦଂ ଵଚଃ। ବ୍ରୂତ ଵୈ ଜନସଂସତ୍ସୁ ତତ୍ରତତ୍ର ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନିପୁନି ଏହି କଥା କହିବେ।'
କ୍ଵନୁ ତ୍ଵଂ କିତଵ ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧଂ ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ମମ। ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵପିନେ ସୁପ୍ତାମନୁରକ୍ତାଂ ପ୍ରିଯାଂ ପ୍ରିଯ
'କେଉଁଠି ଅଛ, ଦ୍ୟୁତକର୍ତ୍ତା? ତୁମେ ମୋର ପୋଷାକ ଅର୍ଧା ଫାଟି ଦେଇ, ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲ।'
ସା ଵୈ ଯଥା ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟା ତଥାଽଽସ୍ତେ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷିଣୀ। ଦହ୍ଯମାନା ଭୃଶଂ ବାଲା ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧେନାଭିସଂଵୃତା
'ଯେଉଁ ଭଳି ତୁମେ ଦେଖିଥିଲ, ସେହି ଭଳି ସେ ଏଉଁଠି ଅଛି, ତୁମ ପଥ ଦେଖି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଜଳୁଥିବା ଏକ ଅପରିପକ୍କ କନ୍ୟା, ଅର୍ଧ ପୋଷାକରେ ଢାକା।'
ତସ୍ଯା ରୁଦନ୍ତ୍ଯାଃ ସତତଂ ତେନ ଶୋକେନ ପାର୍ଥିଵ। ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଵୈ ଦେଵ ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ ଚ
'ସେ ସଦା କାନ୍ଦୁଛି, ଏହି ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ରାଜନ୍; ଦୟା କର, ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଅ।'
ଏଵମନ୍ଯଚ୍ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃପାଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ମଯି। ଵାଯୁନା ଧୂଯମାନୋ ହି ଵନଂ ଦହତି ପାଵକଃ
'ଏହା ଛଡ଼ା ଯାହା କିଛି ତାଙ୍କୁ ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଜଗାଇପାରେ, ତାହା କହ; କାରଣ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଜଳାଇଦିଏ, ସେପରି ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଦହୁଛି।'
ଭର୍ତଵ୍ଯା ରକ୍ଷଣୀଯା ତ୍ଵ ପତ୍ନୀ ପତ୍ଯା ହି ନିତ୍ଯଦା। ତନ୍ନଷ୍ଟମୁଭଯଂ କସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ସତସ୍ତଵ
'ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସ୍ୱାମୀ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଦରକାର; ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ନିଜେ ନିତ୍ୟ ଏହି କଥା କହିଥିଲ; ତେବେ ଦୁହେଁ କାହିଁକି ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲୁ?"
ଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ କୁଲୀନଶ୍ ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଭଵାନ୍ସଦା। ସଂଵୃତ୍ତୋ ନିରନୁକ୍ରୋଶଃ ଶଙ୍କେ ମଦ୍ଭାଗ୍ଯସଂକ୍ଷଯାତ୍
'ତୁମେ ସଦା ଜ୍ଞାନୀ, ଉତ୍ତମ କୁଳର ଏବଂ ଦୟାଳୁ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଭୟ କରୁଛି, ମୋର ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଦୟାହୀନ ହୋଇପାର।'
ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଦଯାଂ ମଯି ନରର୍ପଭ। ଆନୃଶଂସ୍ଯଂ ପରୋ ଧର୍ମସ୍ତ୍ଵତ୍ତ ଏଵ ହି ମେ ଶ୍ରୁତଃ
'ତେଣୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ମୋତେ ଦୟା କର; ମୁଁ ତୁମ ଠାରୁ ଶୁଣିଛି ଯେ, ଦୟା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ।'
ଏଵଂବ୍ରୁଵାଣାନ୍ଯଦି ଵଃ ପ୍ରତିବ୍ରୂଯାଦ୍ଧି କଶ୍ଚନ। ସ ନରଃ ସର୍ଵଥା ଜ୍ଞେଯଃ କଶ୍ଚାସୌ କ୍ଵନୁ ଵର୍ତତେ
'ଏହି କଥାର ଉତ୍ତର ଯଦି କେହି ତୁମେ ମଧ୍ୟରୁ ପାଉଛ, ସେ ଲୋକ କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠି ଅଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜାଣିବା।'
ଯଶ୍ଚୈଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଯ୍ଵା ବୂଯାତ୍ପ୍ରତିଵଚୋ ନରଃ। ତଦାଦାଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ମମାଵେଦ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
'ଏବଂ ଯଦି କେହି ଏହି କଥା ଶୁଣି ଉତ୍ତର ଦିଏ, ସେ ଉତ୍ତର ଆଣି, ମୋତେ ଜଣାଇବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।'
ଯଥା ଚ ଵୋ ନ ଜାନୀଯାଚ୍ଚରତୋ ଭୀମଶାସନାତ୍। ପୁନରାଗମନଂ ଚେହ ତଥା କାର୍ଯମତନ୍ଦ୍ରିତୈଃ
'ଏବଂ ଭୀମ ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ଜାଣିନପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ସତର୍କ ଓ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପୁଣି ଏଠାକୁ ଫେରିଆସିବା।'
ଯଦି ଵାଽସୌ ସମୃଦ୍ଧଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦି ଵାଽପ୍ଯଧନୋ ଭଵେତ୍। ଯଦିଽଵାପ୍ଯସମର୍ଥଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଞେଯମସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍
'ସେ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ହେଉ କି ଦରିଦ୍ର, କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କ'ଣ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିବା।'
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତ୍ଵଗଚ୍ଛଂସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍। ନଲଂ ମୃଗଯିତୁଂ ରାଜଂସ୍ତଦା ଵ୍ଯସନିନଂ ତଥା
ଏଭଳି ଆଦେଶ ପାଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜା ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ।
ତେ ପୁରାଣି ସରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଗ୍ରାମାନ୍ଧୋପାଂସ୍ତଥାଽଽଶ୍ରମାନ୍। ଅନ୍ଵେଷନ୍ତୋ ନଲଂ ରାଜନ୍ନାଧିଜଗ୍ମୁର୍ଦଵିଜାତଯଃ
ହେ ରାଜା, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁରୁଣା ଦେଶ, ଗାଁ, ସହର ଓ ଆଶ୍ରମ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ତଚ୍ଚ ଵାକ୍ଯଂ ତଥା ସର୍ଵେତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ। ଶ୍ରାଵଯାଂଚକ୍ରିରେ ଵିପ୍ରା ଦମଯନ୍ତ୍ଯା ଯଥେରିତମ୍
ହେ ରାଜା, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯାଇଥିଲେ, ଦମୟନ୍ତୀ ଯେପରି ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ଖବର ସବୁଠାରେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।
ଅଥ ଦୀର୍ଘସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଣାଦୋ ନାମ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ। ପ୍ରତ୍ଯେତ୍ଯ ନଗରଂ ଭୈମୀମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହିପରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ପର୍ଣ୍ଣାଦ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୀମଙ୍କ ସହରକୁ ଆସି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନୈଷଧଂ ମୃଗଯାଣେନ ଦମଯନ୍ତି ଦିଵାନିଶମ୍। ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ନଗରୀଂ ଗତ୍ଵା ଭାଗସ୍ଵରିରୁପସ୍ଥିତଃ
ଦମୟନ୍ତୀ ଦିନ ଓ ରାତି ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ସେ ଆୟୋଧ୍ୟା ସହରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଗାୟିକା ଭାବେ ରହିଲେ।
ଶ୍ରାଵିତଶ୍ଚ ମଯା ଵାକ୍ଯଂ ତ୍ଵଦୀଯଂ ସ ମହାଜନେ। ଋତୁପର୍ଣୋ ମହାଭାଗୋ ଯଥୋକ୍ତଂ ଵରଵର୍ଣିନି
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତୁମର ଦିଆଯାଇଥିବା କଥା ସେଠାରେ ବଡ଼ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପଢ଼ିଥିଲି, ରିତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଏହା ଶୁଣିଥିଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନାବ୍ରଵୀତ୍କିଂଚିଦୃତୁପର୍ଣୋ ନରାଧିପଃ। ନ ଚ ପାରିଷଦଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଭାଷ୍ଯମାଣୋ ମଯାଽସକୃତ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରିତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ପରିକରମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ଅନୁଜ୍ଞାତଂ ତୁ ମାଂ ରାଜ୍ଞା ଵିଜନେ କଶ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍। ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ପୁରୁଷୋ ବାହୁକୋ ନାମ ନାମତଃ
କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏକାକି ଥିବାବେଳେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କେହି ମୋତେ କହିଲେ: ରିତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦେଖାରେ ବାହୁକ ନାମକ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି।
ସୂତସ୍ତସ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵିରୂପୋ ହ୍ରସ୍ଵବାହୁକଃ। ଶୀଘ୍ରଯାନେଷୁ କୁଶଲୋ ମୃଷ୍ଟକର୍ତା ଚ ଭୋଜନେ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ରଥଚାଳକ, ଦେହରେ ବିକୃତ ଓ ଛୋଟ ହାତ, ତେଜ ଗତିରେ ରଥ ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ, ଓ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇବାରେ ମହାନ।
ସ ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ବଂହୁଶୋ ରୁଦିତ୍ଵା ଚ ଷୁନଃପୁନଃ। କୁଶଲଂ ଚୈଵ ମାଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଶ୍ଚାଦିଦମଭାଷତ
ସେ ବାହୁକ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିଲେ; ମୋର ଖବର ନେଇ, ପରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଵୈଷମ୍ଯମପି ସଂପ୍ରାପ୍ତା ଗୋପାଯନ୍ତି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନା ସତ୍ଯୋ ଜିତଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନ ସଂଶଯଃ
ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଘରର ଜିଅମାନେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖନ୍ତି; ସତ୍ୟ ରହିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ରହିତା ଭର୍ତୃଭିଶ୍ଚୈଵ ନ କୁପ୍ଯନ୍ତି କଦାଚନ। ୍ରାଣାଂଶ୍ଚାରିତ୍ରକଵଚାନ୍ଧାରଯନ୍ତି ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ
ପତି ଥିଲେ ନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଜିଅମାନେ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜ ଚରିତ୍ରର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଵିଷମସ୍ଥେନ ମୂଢେନ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟସୁଖେନ ଚ। ଯତ୍ସା ତେନ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ତତ୍ର ନ କ୍ରୋଦ୍ଧୁମର୍ହତି
ଯଦି କେହି ପୁରୁଷ ଦୁଃଖରେ, ଭ୍ରମିତ ଓ ସୁଖ ହରାଇ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଜଣେ ଜିଅକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ସେ ଜିଅ ତାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।