ଦହ୍ଯମାନଃ ସ ଶୋକେନ ଦିଵାରାତ୍ରମତନ୍ଦ୍ରିତଃ। ନିଶାକାଲେ ସ୍ମରଂସ୍ତସ୍ଯାଃ ଶ୍ଲୋକମେକଂ ସ୍ମ ଗାଯତି
ସେ ଦୁଃଖରେ ଦିନ ରାତି ଅବିରତ ଜଳିଉଛି, ରାତିରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଗାଉଛି।
ସ ଵିଭ୍ରମନ୍ମହୀଂ ସର୍ଵାଂ କ୍ଵଚିଦାସାଦ୍ଯ କିଂଚନ। ଵସତ୍ଯନର୍ହସ୍ତଦ୍ଦୁଃଖଂ ଭୂଯ ଏଵାନୁସଂସ୍ମରନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି, କେବେ କେବେ କେଉଁଠି ଥିବା ସୁଯୋଗ ମିଳେ, ତଥାପି ଏପରି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ପୁନିପୁନି ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି।
ସା ତୁ ତଂ ପୁରୁଷଂ ନାରୀ କୃଚ୍ଛେଽପ୍ଯନୁଗତା ଵନେ। ତ୍ଯକ୍ତା ତେନାଲ୍ପଭାଗ୍ଯେନ ଦୁଷ୍କରଂ ଯଦି ଜୀଵତି
ସେ ନାରୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଯଦି ସେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଏହା ବହୁତ କଠିନ କଥା।
ଏକା ବାଲାଽନଭିଜ୍ଞା ଚ ମାର୍ଗମାଣାଽତଥୋଚିତା। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରୀତାଙ୍ଗୀ ଦୁଷ୍କରଂ ଯଦି ଜୀଵତି
ସେ ଏକା, ତରୁଣୀ, ଅନଭିଜ୍ଞା, ନିଜ ରାସ୍ତା ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ଏପରି କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ଭୁଖ ଓ ତିଆରିରେ ଶରୀର ଦୁଃଖିତ—ଯଦି ସେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଏହା ଦୁର୍ଲଭ।
ଶ୍ଵାପଦାଚରିତେ ନିତ୍ଯଂ ଵନେ ମହତି ଦାରୁଣେ। ତ୍ଯକ୍ତା ତେନାଲ୍ପଭାଗ୍ଯେନ ମନ୍ଦପ୍ରଜ୍ଞେନ ମାରିଷ
ମହା ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁଠି ସଦା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଘୁରୁଛି, ସେ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଅଭାଗା ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ମହାନୁଭାବ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ନୈଷଧୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀମନୁସ୍ମରନ୍। ଅଜ୍ଞାତଵାସଂ ନ୍ଯଵସଦ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ନଵେଶନେ
ଏଭଳି ନିଶାଧ ରାଜା ନଳ, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ରାଜାଙ୍କ ନୂତନ ମହଳରେ ଅଜ୍ଞାତ ରୂପେ ବସିଲେ।
ହୃତରାଜ୍ଯେ ନଲେ ଭୀମଃ ସଭାର୍ଯେଽଦର୍ଶନଂ ଗତେ। `ଚିନ୍ତଯାମାସ ବହୁଶଃ ସହାମାତ୍ଯୈର୍ନରାଧିପଃ
ନଳଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଭୀମ ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଅନେକଥର ଭାବିଲେ।
ସମାହୂଯ ଦ୍ଵିଜାନ୍ସର୍ଵାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଅଗ୍ରହାରଂ ଚ ଦାସ୍ଯାମିଗ୍ରାମଂ ନଗରସଂମିତମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସହର ସମାନ ଗ୍ରାମ ଦାନ ଦେବି।'
ଦମଯନ୍ତୀଂ ନଲଂ ଚୈଵ ପର୍ଯନ୍ଵେଷତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ଦାତା ତସ୍ମୈ ଦ୍ଵିଜାତଯେ
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମୟନ୍ତୀ ଓ ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜିବେ, ସେଇ ଦ୍ୱିଜକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦିଆଯିବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାହୂଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍। ପ୍ରସ୍ଥାପଯାମାସ ତଦା ତଯୋର୍ଦର୍ଶନକାଙ୍କ୍ଷଯା
ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଡାକି, ସେମାନେ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ପଠାଇଲେ।
ସଂଦିଦେଶ ଚ ତାନ୍ଭୀମୋ ଵସୁ ଦତ୍ତା ଚ ପୁଷ୍କଲମ୍। ମୃଗଯଧ୍ଵଂ ନଲଂ ଚୈଵ ଦମଯନ୍ତୀଂ ଚ ମେ ସୁତାମ୍
ଭୀମ ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ—'ମୋ ଝିଅ ଦମୟନ୍ତୀ ଓ ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତୁ।'
ଅସ୍ମିନ୍କର୍ମଣି ନିଷ୍ପନ୍ନେ ଵିଜ୍ଞାତେ ନିଷଧାଧିପେ। ଗଵାଂ ସହସ୍ରଂ ଦାସ୍ଯାମି ଯୋ ଵସ୍ତାଵାନଯିଷ୍ଯତି
ଏହି କାମ ସଫଳ ହେଲେ ଓ ନିଷଧରାଜଙ୍କୁ ମିଳିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିବେ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ହଜାର ଗାଈ ଦେଇବି।
ଅଗ୍ରହାରାଂଶ୍ଚ ଦାସ୍ଯାମି ଗ୍ରାମଂ ନଗରସଂମିତମ୍। ହିରଣ୍ଯଂଚ ସୁଵର୍ଣଂ ଚ ଦାସୀଦାସଂ ତଥୈଵ
ମୁଁ ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ରହାର ଗ୍ରାମ, ଏକ ସହର ସମାନ ଗ୍ରାମ, ସୁନା ଓ ଧନ, ଦାସ-ଦାସୀ ମଧ୍ୟ ଦେଇବି।
ନ ଚେଚ୍ଛକ୍ଯାଵିହାନେତୁଂ ଦମଯନ୍ତୀ ନଲୋଽପି ଵା। ଜ୍ଞାତମାତ୍ରେଽପି ଦାସ୍ଯାମି ଗଵାଂ ଦଶଶତଂ ଧନମ୍
ଯଦି ଦମୟନ୍ତୀ କିମ୍ବା ନଳଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଖବର ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଦଶ ଶତ ଗାଈ ଓ ଧନ ଦେଇବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ଯଯୁର୍ହୃଷ୍ଟା ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍। ପୁରରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଚିନ୍ଵନ୍ତୋ ନୈଷଧଂ ସହ ଭାର୍ଯଯା। ନୈଵ କ୍ଵାପି ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ନଲଂ ଵା ଭୀମପୁତ୍ରିକାମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୁସିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠିମଧ୍ୟ ନଳ କିମ୍ବା ଭୀମଙ୍କ ଝିଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ତତଶ୍ଚେଦିପୁରୀଂ ରମ୍ଯାଂ ସୁଦେଵୋ ନାମ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ। ଵିଚିନ୍ଵାନୋଽଥ ଵୈଦର୍ଭୀମପଶ୍ଯଦ୍ରାଜଵେଶ୍ମନି
ତାପରେ, ଚେଦି ନାମକ ସୁନ୍ଦର ସହରରେ, ସୁଦେବ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ ରାଜମହଳରେ ବିଦର୍ଭର ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତଯୈଵ ରାଜମାତା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ପର୍ଯଵେଷଯତ୍। ଭୋଜନାର୍ଥେ ସୁଦେଵୋଽପି ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ
ସେଠାରେ ରାଜମାତା ଓ ସୁନନ୍ଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଖାଇବା ପାଇଁ ଡାକିଲେ, ସୁଦେବ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କୃଶାଂ ଵିଵର୍ଣାଂ ମଲିନାଂ ଭର୍ତୃଶୋକପରାଯଣାମ୍। ପୁଣ୍ଯାହଵାଚନେ ରାଜ୍ଞଃ ସୁନନ୍ଦାସହିତାଂ ସ୍ଥିତାମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ, ମୁହଁ ମ୍ଲାନ, ମେଳ ଲାଗିଥିବା, ସ୍ୱାମୀ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା, ସୁନନ୍ଦା ସହିତ ରାଜମହଳରେ ଦଉଡ଼ିଥିବା।
ମନ୍ଦଂ ପ୍ରଖ୍ଯାଯମାନେନ ରୂପେଣାପ୍ରତିମେନ ତାମ୍। ନିବଦ୍ଧାଂ ଧୂମଜାଲେନ ପ୍ରଭାମିଵ ଵିଭାଵସୋଃ
ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିଲା, ଧୂଆଁରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଆଗୁଣର ଆଲୋକ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମଧିକଂ ମଲିନାଂ କୃଶାମ୍। ତର୍କଯାମାସ ଭୈମୀତି କାରଣୈରୁପପାଦଯନ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବଡ଼ ଆଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଓ ମେଳ ଲାଗିଥିବା, ଚିହ୍ନ ଦେଖି ବୁଝିଲେ—ଏହିଏ ଭୀମଙ୍କ ଝିଅ।
ଯଥେଯଂ ମେ ପୁରା ଦୃଷ୍ଟା ତଥାରୂପେଯମଙ୍ଗନା। କୃତାର୍ଥୋସ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେମାଂ ଲୋକକାନ୍ତାମିଵ ଶ୍ରିଯଂ
ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି, ସେପରି ଏହି ନାରୀ; ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀ ଭଳି ଏହାକୁ ଦେଖି, ଆଜି ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାର୍ଥକ ହେଲା।
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନାଂ ଶ୍ଯାମାଂ ଚାରୁଵୃତ୍ତପଯୋଧରାମ୍। କୁର୍ଵନ୍ତୀଂ ପ୍ରଭଯା ଦେଵୀଂ ସର୍ଵାଵିତିମିରା ଦିଶଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁହଁ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭ୍ର ଅକାରର ଅଂସ, ତାଙ୍କର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଉଥିଲା, ଦେବୀ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ।
ଚାରୁପଦ୍ମଵିଶାଲାକ୍ଷୀଂ ମନ୍ମଥସ୍ଯ ରତୀମିଵ। ଇଷ୍ଟାଂ ସମସ୍ତଲୋକସ୍ଯ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାମିଵ
ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମ ପରି ବଡ଼ ଆଖି, ମନମଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରତି ଭଳି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଆଶାର ଅବତାର, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଆଲୋକିତ।
ଵିଦର୍ଭସରସସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଦୈଵଦୋଷାଦିଵୋଦ୍ଧୃତାମ୍। ମଲପଙ୍କାନୁଲିପ୍ତାଙ୍ଗୀଂ ପ୍ରମ୍ଲାନାଂ ନଲିନୀମିଵ
ବିଦର୍ଭ ହ୍ରଦରୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଉଠାଯାଇଥିବା, ଦେହରେ ମେଳ ଲାଗିଥିବା, ମ୍ଲାନ ପଦ୍ମିନୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପୌର୍ଣମାସୀମିଵ ନିଶାଂ ରାହୁଗ୍ରସ୍ତନିଶାକରାମ୍। ପତିଶୋକାକୁଲାଂ ଦୀନାଂ କୃଶସ୍ତ୍ରୋତାଂ ନଦୀମିଵ
ରାହୁ ଗ୍ରସ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତି ଭଳି, ସ୍ୱାମୀ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ ନଦୀ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ।
ଵିଧ୍ଵସ୍ତପର୍ଣକମଲାଂ ଵିତ୍ରାସିତଵିହଂଗମାମ୍। ହସ୍ତିହସ୍ତପରିକ୍ଲିଷ୍ଟାଂ ଵ୍ଯାକୁଲାମିଵ ପଦ୍ମିନୀମ୍
ପତ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ପକ୍ଷୀମାନେ ଡରେ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା, ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା, ଅସ୍ଥିର ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୁକୁମାରୀଂ ସୁଜାତାଙ୍ଗୀଂ ରତ୍ନଗର୍ଭଗୃହୋଚିତାମ୍। ଦହ୍ଯମାନାମିଵାର୍କେଣ ମୃଣାଲୀମିଵ ଚୋଦ୍ଧୃତାମ୍
ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର ଏବଂ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘରରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଏହି ମହିଳା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦହିଯାଉଥିବା ମନେ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଝିଲିକା ଛାଡ଼ି ତଳା ହ୍ରଦରୁ ଉଠାଯାଇଥିବା ମାନେ ମନେ ହେଉଛି।
ରୂପୌଦାର୍ଯଗୁଣୋପେତାଂ ମଣ୍ଡନାର୍ହାମମଣ୍ଡିତାମ୍। ଚନ୍ଦ୍ରଲେଖାମିଵ ନଵାଂଵ୍ଯୋମ୍ନି ନୀଲାଭ୍ରସଂଵୃତାମ୍
ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଉଦାରତା ଓ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୂଭା ଲାଗି ଯଥେଷ୍ଟ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ, ଆକାଶରେ ନିଳା ମେଘରେ ଢାକା ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
କାମଭୋଗୈଃ ପ୍ରିଯୈର୍ହୀନାଂ ହୀନାଂ ବନ୍ଧୁଜନେନ ଚ। ଦେହଂ ଧାରଯତୀଂ ଦୀନଂ ଭର୍ତୃଦର୍ଶନକାଙ୍କ୍ଷଯା
ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ହରାଇ, ପରିବାରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ବଳ ଦେହକୁ ରଖିଛନ୍ତି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଭର୍ତା ନାମ ପରଂ ନାର୍ଯା ଭୂଷଣଂ ଭୂଷଣୈର୍ଵିନା। ଏଷା ହି ରହିତା ତେନ ଶୋଭମାନା ନ ଶୋଭତେ
ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ସମସ୍ତ ଅଲଙ୍କାର ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଭୂଷଣ। ସେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଯଦିଓ ଦେଖିବାକୁ ଶୋଭାମୟ, ତଥାପି ଏହି ଶୋଭା ଦିଗୁଛି ନାହିଁ।