ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ନଲେନାଥ ଋତୁପର୍ଣୋ ନରାଧିପଃ। ଉଵାଚ ସୁପ୍ରୀତମନାସ୍ତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚ ମହୀପତେ
ନଳଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରୁତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ।
ଵସବାହୁକ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସର୍ଵମେତତ୍କରିଷ୍ଯସି। ଶୀଘ୍ରଯାନେ ସଦା ବୁଦ୍ଧିର୍ଧ୍ରିଯତେ ମେ ଵିଶେଷତଃ
ବାହୁକ, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହୋଉ। ଏହି ସବୁ କାମ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିପାରିବ। ମୋର ମନ ସଦା ତୀବ୍ର ରଥଚଳନ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭାବେ ଲାଗିଥାଏ।
ସ ତ୍ଵମାତିଷ୍ଠ ଯୋଗଂ ତଂ ଯେନ ଶୀଧ୍ରାଂ ହଯା ମମ। ଭଵେଯୁରଶ୍ଵାଧ୍ଯକ୍ଷୋସି ଵେତନଂ ତେ ଶତଂଶତମ୍
ତେଣୁ, ଏମିତି ଦକ୍ଷତା ଅଭ୍ୟାସ କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ଘୋଡ଼ାମାନେ ତୀବ୍ର ହେବେ। ତୁମେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଦେଖାଶୁଣା କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା, ଏବଂ ତୁମ ପାଇଁ ଦେଉଛି ଏକ ଶତ ଶତ ଦକ୍ଷିଣା।
ତ୍ଵାମୁପସ୍ଥାସ୍ଯତଶ୍ଚୈଵ ନିତ୍ଯଂ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଜୀଵଲୌ। ଏତାଭ୍ଯାଂ ରଂସ୍ଯସେ ସାର୍ଧଂ ଵସ ଵୈ ମଯି ବାହୁକ
ବାହୁକ, ଜୀବାଳ ଓ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ ସଦା ତୁମ ସେବାରେ ରହିବେ। ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ କରିବ। ମୋ ସହିତ ରୁହ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ନଲସ୍ତେନ ନ୍ଯଵସତ୍ତତ୍ରପୂଜିତଃ। ଋତୁପର୍ଣସ୍ଯ ନଗରେ ସହଵାର୍ଷ୍ଣେଯଜୀଵଲଃ
ଏଭଳି ସମ୍ମାନ ଓ ଆଦର ପାଇ ନଳ, ବାର୍ଷ୍ଣେୟ ଓ ଜୀବାଳଙ୍କ ସହିତ ରୁତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସହରରେ ବସିଲେ।
ସ ଵୈ ତତ୍ରାଵସଦ୍ରାଜା ଵୈଦର୍ଭୀମନୁଚିନ୍ତଯନ୍। ସାଯଂସାଯଂ ସଦା ଚେମଂ ଶ୍ଲୋକମେକଂ ଜଗାଦ ହ
ସେଠାରେ ରାଜା ନଳ ସଦା ବିଦର୍ଭର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ୁଥିଲେ।
କ୍ଵ ନୁ ସା କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାର୍ତା ଶ୍ରାନ୍ତା ଶେତେ ତପସ୍ଵିନୀ। ସ୍ମରନ୍ତୀ ତସ୍ଯ ମନ୍ଦସ୍ଯ କଂ ଵାଽଽସାଦ୍ଯୋପତିଷ୍ଠତି
ସେ ତପସ୍ୱିନୀ ଜଣେ, ଏବେ କେଉଁଠି ରହିଛନ୍ତି? ଭୁଖ ଓ ତିଆରିରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଶୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନେ ଅପରିପକ୍ୱ ପତିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି। କେଉଁଠି ଯାଇଛନ୍ତି, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି?
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ରାଜାନଂ ନିଶାଯାଂ ଜୀଵଲୋଽବ୍ରଵୀତ୍। କାମେନାଂ ଶୋଚସେ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ବାହୁକ। ଆଯୁଷ୍ମନ୍କସ୍ଯ ଵା ନାରୀ ଯାମେଵମନୁଶୋଚସି
ଏଭଳି ରାଜା ରାତିରେ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଜୀବାଳ ପଚାରିଲେ: 'ବାହୁକ, ଏମିତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତୁମେ କାହା ପାଇଁ ସଦା ଦୁଃଖିତ? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ—କାହାର ଜଣେ ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ପାଇଁ ଏପରି ଶୋକ କରୁଛ?'
ତମୁଵାଚ ନଲୋ ରାଜା ମନ୍ଦପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍। ଆସୀଦ୍ବହୁମତା ନାରୀ ତସ୍ଯା ଦୃଢତରଶ୍ଚ ସଃ
ତାକୁ ନଳ ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଏକ ଅପରିପକ୍ୱ ମନ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଖରେ ଏକ ମହଲ୍ୟା ନାରୀ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଭଲପାଉଥିଲେ।'
ସ ଵୈ କେନଚିଦର୍ଥେନ ତଯା ମନ୍ଦୋ ଵ୍ଯଯୁଜ୍ଯତ। ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତଃ ସ ମନ୍ଦାତ୍ମା ଭ୍ରମତ୍ଯସୁଖପୀଡିତଃ
କିଛି କାରଣରୁ, ସେ ଅପରିପକ୍ୱ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ବିୟୋଗରେ, ସେ ମନ ଦୁଃଖରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚୁଛି।
ଦହ୍ଯମାନଃ ସ ଶୋକେନ ଦିଵାରାତ୍ରମତନ୍ଦ୍ରିତଃ। ନିଶାକାଲେ ସ୍ମରଂସ୍ତସ୍ଯାଃ ଶ୍ଲୋକମେକଂ ସ୍ମ ଗାଯତି
ସେ ଦୁଃଖରେ ଦିନ ରାତି ଅବିରତ ଜଳିଉଛି, ରାତିରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଗାଉଛି।
ସ ଵିଭ୍ରମନ୍ମହୀଂ ସର୍ଵାଂ କ୍ଵଚିଦାସାଦ୍ଯ କିଂଚନ। ଵସତ୍ଯନର୍ହସ୍ତଦ୍ଦୁଃଖଂ ଭୂଯ ଏଵାନୁସଂସ୍ମରନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି, କେବେ କେବେ କେଉଁଠି ଥିବା ସୁଯୋଗ ମିଳେ, ତଥାପି ଏପରି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ପୁନିପୁନି ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି।
ସା ତୁ ତଂ ପୁରୁଷଂ ନାରୀ କୃଚ୍ଛେଽପ୍ଯନୁଗତା ଵନେ। ତ୍ଯକ୍ତା ତେନାଲ୍ପଭାଗ୍ଯେନ ଦୁଷ୍କରଂ ଯଦି ଜୀଵତି
ସେ ନାରୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଯଦି ସେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଏହା ବହୁତ କଠିନ କଥା।
ଏକା ବାଲାଽନଭିଜ୍ଞା ଚ ମାର୍ଗମାଣାଽତଥୋଚିତା। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରୀତାଙ୍ଗୀ ଦୁଷ୍କରଂ ଯଦି ଜୀଵତି
ସେ ଏକା, ତରୁଣୀ, ଅନଭିଜ୍ଞା, ନିଜ ରାସ୍ତା ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ଏପରି କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ଭୁଖ ଓ ତିଆରିରେ ଶରୀର ଦୁଃଖିତ—ଯଦି ସେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଏହା ଦୁର୍ଲଭ।
ଶ୍ଵାପଦାଚରିତେ ନିତ୍ଯଂ ଵନେ ମହତି ଦାରୁଣେ। ତ୍ଯକ୍ତା ତେନାଲ୍ପଭାଗ୍ଯେନ ମନ୍ଦପ୍ରଜ୍ଞେନ ମାରିଷ
ମହା ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁଠି ସଦା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଘୁରୁଛି, ସେ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଅଭାଗା ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ମହାନୁଭାବ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ନୈଷଧୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀମନୁସ୍ମରନ୍। ଅଜ୍ଞାତଵାସଂ ନ୍ଯଵସଦ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ନଵେଶନେ
ଏଭଳି ନିଶାଧ ରାଜା ନଳ, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ରାଜାଙ୍କ ନୂତନ ମହଳରେ ଅଜ୍ଞାତ ରୂପେ ବସିଲେ।
ହୃତରାଜ୍ଯେ ନଲେ ଭୀମଃ ସଭାର୍ଯେଽଦର୍ଶନଂ ଗତେ। `ଚିନ୍ତଯାମାସ ବହୁଶଃ ସହାମାତ୍ଯୈର୍ନରାଧିପଃ
ନଳଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଭୀମ ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଅନେକଥର ଭାବିଲେ।
ସମାହୂଯ ଦ୍ଵିଜାନ୍ସର୍ଵାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଅଗ୍ରହାରଂ ଚ ଦାସ୍ଯାମିଗ୍ରାମଂ ନଗରସଂମିତମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସହର ସମାନ ଗ୍ରାମ ଦାନ ଦେବି।'
ଦମଯନ୍ତୀଂ ନଲଂ ଚୈଵ ପର୍ଯନ୍ଵେଷତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ଦାତା ତସ୍ମୈ ଦ୍ଵିଜାତଯେ
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମୟନ୍ତୀ ଓ ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜିବେ, ସେଇ ଦ୍ୱିଜକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦିଆଯିବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାହୂଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍। ପ୍ରସ୍ଥାପଯାମାସ ତଦା ତଯୋର୍ଦର୍ଶନକାଙ୍କ୍ଷଯା
ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଡାକି, ସେମାନେ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ପଠାଇଲେ।
ସଂଦିଦେଶ ଚ ତାନ୍ଭୀମୋ ଵସୁ ଦତ୍ତା ଚ ପୁଷ୍କଲମ୍। ମୃଗଯଧ୍ଵଂ ନଲଂ ଚୈଵ ଦମଯନ୍ତୀଂ ଚ ମେ ସୁତାମ୍
ଭୀମ ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ—'ମୋ ଝିଅ ଦମୟନ୍ତୀ ଓ ନଳଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତୁ।'
ଅସ୍ମିନ୍କର୍ମଣି ନିଷ୍ପନ୍ନେ ଵିଜ୍ଞାତେ ନିଷଧାଧିପେ। ଗଵାଂ ସହସ୍ରଂ ଦାସ୍ଯାମି ଯୋ ଵସ୍ତାଵାନଯିଷ୍ଯତି
ଏହି କାମ ସଫଳ ହେଲେ ଓ ନିଷଧରାଜଙ୍କୁ ମିଳିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିବେ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ହଜାର ଗାଈ ଦେଇବି।
ଅଗ୍ରହାରାଂଶ୍ଚ ଦାସ୍ଯାମି ଗ୍ରାମଂ ନଗରସଂମିତମ୍। ହିରଣ୍ଯଂଚ ସୁଵର୍ଣଂ ଚ ଦାସୀଦାସଂ ତଥୈଵ
ମୁଁ ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ରହାର ଗ୍ରାମ, ଏକ ସହର ସମାନ ଗ୍ରାମ, ସୁନା ଓ ଧନ, ଦାସ-ଦାସୀ ମଧ୍ୟ ଦେଇବି।
ନ ଚେଚ୍ଛକ୍ଯାଵିହାନେତୁଂ ଦମଯନ୍ତୀ ନଲୋଽପି ଵା। ଜ୍ଞାତମାତ୍ରେଽପି ଦାସ୍ଯାମି ଗଵାଂ ଦଶଶତଂ ଧନମ୍
ଯଦି ଦମୟନ୍ତୀ କିମ୍ବା ନଳଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଖବର ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଦଶ ଶତ ଗାଈ ଓ ଧନ ଦେଇବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ଯଯୁର୍ହୃଷ୍ଟା ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍। ପୁରରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଚିନ୍ଵନ୍ତୋ ନୈଷଧଂ ସହ ଭାର୍ଯଯା। ନୈଵ କ୍ଵାପି ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ନଲଂ ଵା ଭୀମପୁତ୍ରିକାମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୁସିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠିମଧ୍ୟ ନଳ କିମ୍ବା ଭୀମଙ୍କ ଝିଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ତତଶ୍ଚେଦିପୁରୀଂ ରମ୍ଯାଂ ସୁଦେଵୋ ନାମ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ। ଵିଚିନ୍ଵାନୋଽଥ ଵୈଦର୍ଭୀମପଶ୍ଯଦ୍ରାଜଵେଶ୍ମନି
ତାପରେ, ଚେଦି ନାମକ ସୁନ୍ଦର ସହରରେ, ସୁଦେବ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ ରାଜମହଳରେ ବିଦର୍ଭର ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତଯୈଵ ରାଜମାତା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ପର୍ଯଵେଷଯତ୍। ଭୋଜନାର୍ଥେ ସୁଦେଵୋଽପି ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ
ସେଠାରେ ରାଜମାତା ଓ ସୁନନ୍ଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଖାଇବା ପାଇଁ ଡାକିଲେ, ସୁଦେବ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କୃଶାଂ ଵିଵର୍ଣାଂ ମଲିନାଂ ଭର୍ତୃଶୋକପରାଯଣାମ୍। ପୁଣ୍ଯାହଵାଚନେ ରାଜ୍ଞଃ ସୁନନ୍ଦାସହିତାଂ ସ୍ଥିତାମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ, ମୁହଁ ମ୍ଲାନ, ମେଳ ଲାଗିଥିବା, ସ୍ୱାମୀ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା, ସୁନନ୍ଦା ସହିତ ରାଜମହଳରେ ଦଉଡ଼ିଥିବା।
ମନ୍ଦଂ ପ୍ରଖ୍ଯାଯମାନେନ ରୂପେଣାପ୍ରତିମେନ ତାମ୍। ନିବଦ୍ଧାଂ ଧୂମଜାଲେନ ପ୍ରଭାମିଵ ଵିଭାଵସୋଃ
ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିଲା, ଧୂଆଁରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଆଗୁଣର ଆଲୋକ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମଧିକଂ ମଲିନାଂ କୃଶାମ୍। ତର୍କଯାମାସ ଭୈମୀତି କାରଣୈରୁପପାଦଯନ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବଡ଼ ଆଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଓ ମେଳ ଲାଗିଥିବା, ଚିହ୍ନ ଦେଖି ବୁଝିଲେ—ଏହିଏ ଭୀମଙ୍କ ଝିଅ।