ସା ଦଦର୍ଶ ନଗାନ୍ନୈକାନ୍ନୈକାଶ୍ଚ ସରିତସ୍ତଥା। ନୈକାଂଶ୍ଚ ପର୍ଵତାନ୍ରମ୍ଯାନ୍ନୈକାଂଶ୍ଚ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ
ସେ ଅନେକ ଗଛ, ଅନେକ ନଦୀ, ଅନେକ ମନୋହର ପର୍ବତ, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ।
କନ୍ଦରାଂଶ୍ଚ ନିତମ୍ବାଂଶ୍ଚ ନଦୀଶ୍ଚାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନାଃ। ଦଦର୍ଶ ତାନ୍ଭୀମସୁତା ପତିମନ୍ଵେଷତୀ ତଦା
ସେ ଗୁହା, ପର୍ବତର ଢାଳ, ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନଦୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଭୀମଙ୍କର ପୁତ୍ରୀ ସେତେବେଳେ ପତିକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ।
ଗତ୍ଵା ପ୍ରକୃଷ୍ଟମଧ୍ଵାନଂ ଦମଯନ୍ତୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ଦଦର୍ଶାଥ ମହାସାର୍ଥଂ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସଂକୁଲମ୍
ଦମୟନ୍ତୀ, ଶୁଭ ହସ ଥିବା, ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାଇ, ଏକ ବଡ଼ ସାର୍ଥ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିଲା।
ଉତ୍ତରନ୍ତଂ ନଦୀଂ ରମ୍ଯାଂ ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲାଂ ଶୁଭାମ୍। ସୁଶୀତତୋଯାଂ ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ହ୍ରଦିନୀଂ ଵେତସୈର୍ଵୃତାମ୍
ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏକ ମନୋହର ନଦୀ ଦେଖିଲେ, ଶୁଭ ଓ ପରିସ୍କାର ଜଳ, ଶୀତଳ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଗଭୀର, ଭେଟସ ଗଛରେ ଘିରା।
ପ୍ରୋଦ୍ଧୁଷ୍ଟାଂ କ୍ରୌଞ୍ଚକୁରରୈଶ୍ଚକ୍ରବାକୋପକୂଜିତାମ୍। କୂର୍ମଗ୍ରାହଝଵାକୀର୍ଣାଂ ଵିପୁଲଦ୍ଵୀପଶୋଭିତାମ୍
କୁଞ୍ଚ, କୁରର, ଚକ୍ରବାକ, ବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, କୁମିର, କାଉ, ମାଛ ଭରିଥିବା, ବଡ଼ ଦ୍ବୀପରେ ଶୋଭିତ ଏହି ବିଶାଳ ଜଳରାଶିଟି ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ମହାସାର୍ଥଂ ନଲପତ୍ନୀ ଯଶସ୍ଵିନୀ। ଉପସର୍ପ୍ଯ ଵରାରୋହା ଜନମଧ୍ଯଂ ଵିଵେଶ ହ
ନଳଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଯଶସ୍ବିନୀ ଦମୟନ୍ତୀ, ବଡ଼ ସାର୍ଥକୁ ଦେଖି, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଠି ଚାଲିଗଲେ।
ଉନ୍ମତ୍ତରୂପା ଶୋକାର୍ତା ତଥା ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧସଂଵୃତା। କୃଶା ଵିଵର୍ଣା ମଲିନା ପାଂସୁଧ୍ଵସ୍ତଶିରୋରୁହା
ସେ ଅପସ୍ଥିତ ଭାବରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ, ଅଧା ଭାଗ ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶରୀର ଶୁଷ୍କ, ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଇଥିବା, ମେଳା, ଚୁଲ ଧୂଳିରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ରମନୁଜାଃ କେଚିଦ୍ଭୀତାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ। କେଚିଚ୍ଚିନ୍ତାପରାସ୍ତସ୍ଥୁଃ କେଚିତ୍ତତ୍ରଵିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ସେଉଁଠି ଦମୟନ୍ତୀକୁ ଦେଖି, କିଛି ଲୋକ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, କିଛି ଚିନ୍ତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ, ଆଉ କିଛି ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ।
ପ୍ରହସନ୍ତି ସ୍ମ ତାଂ କେଚିଦଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ଚାପରେ। କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଂଦଯାଂକେଚିତ୍ପପ୍ରଚ୍ଛୁଶ୍ଚାପି ଭାରତ
କିଛି ଲୋକ ହସିଲେ, କିଛି ନିନ୍ଦା କଲେ, କିଛି ଦୟା ଦେଖାଇଲେ, ଆଉ କିଛି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ହେ ଭାରତ।
କାଽସି କସ୍ଯାସି କଲ୍ଯାଣି କିଂ ଵା ମୃଗଯସେ ଵନେ। ତ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯଥିତାଃ ସ୍ମେହ କଚ୍ଚିତ୍ତ୍ଵମସିଂ ମାନୁଷୀ
‘ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ କଣ ଖୋଜୁଛ? ତୁମକୁ ଦେଖି ଆମେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛୁ—ତୁମେ କି ଏକ ମାନବୀ?’
ଵଦ ସତ୍ଯଂ ଵନସ୍ଯାସ୍ଯ ପର୍ଵତସ୍ଯାଥଵା ଦିଶଃ। ଦେଵତା ତ୍ଵଂ ହି କଲ୍ଯାଣି ତ୍ଵାଂ ଵଯଂ ଶରଣଂ ଗତାଃ
‘ସତ୍ୟ କହ—ତୁମେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲର, ପାହାଡ଼ର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଶାର? ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ତୁମେ ଦେବୀ କି? ଆମେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛୁ।’
ଯକ୍ଷୀ ଵା ରାକ୍ଷସୀ ଵା ତ୍ଵମୁତାହୋସି ସୁରାଙ୍ଗନା। ସର୍ଵଥାକୁରୁ ନଃ ସ୍ଵସ୍ତି ରକ୍ଷ ଚାସ୍ମାନନିନ୍ଦିତେ
‘ତୁମେ ଯକ୍ଷୀ, ରାକ୍ଷସୀ, କିମ୍ବା ଦେବଙ୍ଗନା? ଯେହେତୁ ହେଉ, ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ନିନ୍ଦାହୀନ।’
ଯଥାଽଯଂସର୍ଵଥା ସାର୍ଥଃ କ୍ଷେମୀ ଶୀଘ୍ରମିତୋ ଵ୍ରଜେତ୍। ତଥା ଵିଧତ୍ସ୍ଵ କଲ୍ଯାଣି ଯଥା ଶ୍ରେଯୋ ହି ନୋ ଭଵେତ୍
‘ଏହି ସାର୍ଥ ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଯାଇପାରିବ, ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁପରି ଉପାୟ ଭଲ, ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ତୁମେ ଏହା କର।’
ତଥୋକ୍ତା ତେନ ସାର୍ଥେନ ଦମଯନ୍ତୀ ନୃପାତ୍ମଜା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତଃ ସାଧ୍ଵୀ ଭର୍ତୃଵ୍ଯସନପୀଡିତା
ଏପରି ଉପସ୍ଥିତ ସାର୍ଥର ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ଦମୟନ୍ତୀ, ଭାର୍ତ୍ତ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ, ନୀତିରେ ଅଟୁଟ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସାର୍ତଵାହଂ ଚ ସାର୍ଥଂ ଚ ଜନା ଯେ ଚାତ୍ର କେଚନ। ଯୁଵସ୍ଥଵିରବାଲାଶ୍ ସାର୍ଥସ୍ଯ ଚ ପୁରୋଗମାଃ
‘ସାର୍ଥ ନେତା, ସାର୍ଥ ଏବଂ ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ—ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ସାର୍ଥର ଆଗୁଆ ଲୋକମାନେ—’
ମାନୁଷୀଂ ମାଂ ଵିଜାନୀତ ମନୁଜାଧିପତେଃ ସୁତାମ୍। ନୃପସ୍ନୁଷାଂ ରାଜଭାର୍ଯାଂ ଭର୍ତୃଦର୍ଶନଲାଲସାମ୍
‘ମୁଁ ଏକ ମାନବୀ, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ରାଜାଙ୍କ ଜାଇ, ରାଜପତ୍ନୀ, ମୋ ଭାର୍ତ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଥିବି।’
ଵିଦର୍ଭରାଣ୍ମମ ପିତା ଭର୍ତା ରାଜା ଚ ନୈଷଧଃ। ନଲୋନାମ ମହାଭାଗସ୍ତଂ ମାର୍ଗାମ୍ଯପରାଜିତମ୍
‘ମୋ ପିତା ବିଦର୍ଭ ରାଜା, ମୋ ଭାର୍ତ୍ତ୍ର ନିଷଧ ରାଜା, ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନଳ ନାମର, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛି, ଅଜୟ।’
ଯଦି ଜାନୀତ ନୃପତିଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶଂସତ ମେ ପ୍ରିଯମ୍। ନଲଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲମମିତ୍ରଗଣସୂଦନମ୍
‘ଯଦି ତୁମେ ରାଜାକୁ ଜାଣୁଛ, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କହ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଅତି ପ୍ରିୟ ମନେ କରେ—ନଳ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶକ।’
ତାମୁଵାଚାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀଂ ସାର୍ଥସ୍ଯ ମହତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ସାର୍ଥଵାହଃ ଶୁଚିର୍ନାମ ଶୃଣୁ କଲ୍ଯାଣି ମଦ୍ଵଚଃ
ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗର ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ, ବଡ଼ ସାର୍ଥର ନେତା, ସାର୍ଥବାହ ଶୁଚି ନାମର, କହିଲେ—‘ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।’
ଅହଂ ସାର୍ଥସ୍ଯ ନେତା ଵୈ ସାର୍ଥଵାହଃ ଶୁଚିସ୍ମିତେ। ମନୁଷ୍ଯଂ ନଲନାମାନଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଯଶସ୍ଵିନି
‘ମୁଁ ସାର୍ଥର ନେତା, ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତା, ଏଠାରେ ନଳ ନାମର କୌଣସି ମାନବକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ହେ ଯଶସ୍ବିନୀ।’
କୁଞ୍ଜରଦ୍ଵୀପିମହିଷଶାର୍ଦୂଲର୍କ୍ଷମୃଗାନପି। ପଶ୍ଯାମ୍ଯସ୍ମିନ୍ଵନେ କୃତ୍ସ୍ନେ ହ୍ଯମନୁଷ୍ଯନିଷେଵିତେ
‘ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁଠି ମାନବ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ, ମୁଁ ହାତୀ, ଦ୍ବୀପ, ମହିଷ, ବାଘ, ଭାଲୁ, ମୃଗ ଦେଖୁଛି।’
ଋତେ ତ୍ଵାଂ ମାନୁଷୀଂ ମର୍ତ୍ଯଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ମହାଵନେ। ତଥା ନୋ ଯକ୍ଷରାଡଦ୍ଯ ମଣିଭଦ୍ରଃ ପ୍ରସୀଦତୁ
‘ତୁମେ ଛଡ଼ା, ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ କୌଣସି ମାନବକୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଆଜି ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମହାରାଜ ମଣିଭଦ୍ର ଆମେ ଉପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ।’
ସାଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵଣିଜଃ ସର୍ଵାନ୍ସାର୍ଥଵାହଂ ଚ ତଂ ତତଃ। କ୍ଵନୁ ଯାସ୍ଯତି ସାର୍ଥୋଽଯମେତଦାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ନେତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ବ୍ୟାପାରୀ ଦଳ କେଉଁଠି ଯାଉଛି? ମୋତେ ଏହା କହିଦିଅ।"
ସାର୍ଥୋଽଯଂ ଚେଦିରାଜସ୍ଯ ସୁବାହୋଃ ସତ୍ଯଦର୍ଶିନଃ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ଜନପଦଂ ଗନ୍ତା ଲାଭାଯ ମନୁଜାତ୍ମଜେ
ଏହି ବ୍ୟାପାରୀ ଦଳ ଚେଦିର ରାଜା ସୁବାହୁଙ୍କର, ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ। ହେ ମଣିଷର କନ୍ୟା, ଏହି ଦଳ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ଦିଗକୁ ଯିବ।
ସା ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାଽନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀ ସାର୍ଥଵାହଵଚସ୍ତଦା। ଜଗାମ ସହ ତେନୈଵ ସାର୍ଥେନ ପତିଲାଲସା
ସେ ନିର୍ମଳ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ନାରୀ, ବ୍ୟାପାରୀ ଦଳପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପତି ପ୍ରତି ଆଶା କରି, ସେଇ ବ୍ୟାପାରୀ ଦଳ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଅଥ କାଲେ ବହୁତିଥେ ଵନେ ମହତି ଦାରୁଣେ। ତଟାକଂ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରଂ ପଦ୍ମସୌଗନ୍ଧିକାଯୁତମ୍
ଅନେକ ଦିନ ପରେ, ସେମାନେ ବଡ଼ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ, ସବୁ ଦିଗରୁ ଶୁଭ ଏବଂ ପଦ୍ମ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଜଳଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଝିଅଁ ପାଉଥିଲେ।
ଦଦୃଶୁର୍ଵଣିଜୋ ରମ୍ଯଂ ପ୍ରଭୂତଯଵସେନ୍ଧନମ୍। ବହୁମୂଲଫଲୋପେତଂ ନାନାପକ୍ଷିନିଷେଵିତମ୍
ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଘାସ ଓ କାଠ ଅଧିକ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୃଷ୍ଟସଲିଲଂ ମନୋହାରି ସୁଶୀତଲମ୍। ସୁପରିଶ୍ରାନ୍ତଵାହାସ୍ତେ ନିଵେଶାଯ ମନୋ ଦଧୁଃ
ସେଇ ମନୋହର, ଢଣ୍ଡା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ତୁମାନେ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଶିବିର କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ସଂମତେ ସାର୍ଥଵାହସ୍ଯ ଵିଵିଶୁର୍ଵନମୁତ୍ତମମ୍। ଉଵାସ ସାର୍ଥଃ ସୁମହାନ୍ନିଶାମାସାଦ୍ଯ ପଦ୍ମିନୀମ୍
ବ୍ୟାପାରୀ ଦଳପତିଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ, ସେମାନେ ସେ ଉତ୍ତମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବଡ଼ ବ୍ୟାପାରୀ ଦଳ ଏହି ପଦ୍ମ ଝିଅଁ ପାଖରେ ରାତି ରହିଲେ।
ଅଥାର୍ଧରାତ୍ରସମଯେ ନିଃଶବ୍ଦେ ତିମିରେ ତଦା। ସୁପ୍ତେ ସାର୍ଥେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତେ ହସ୍ତିଯୂଥମୁପାଗମତ୍। ପାନୀଯାର୍ଥଂ ଗିରିତଟାନ୍ମଦପ୍ରସ୍ରଵଣାଵିଲମ୍
ତାପରେ ଅଧରାତ୍ରରେ, ଗଭୀର ନିରବତା ଓ ଅନ୍ଧାରରେ, ବ୍ୟାପାରୀ ଦଳ ଦୁଃଖରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ପାହାଡ଼ ଢାଳରୁ ମଦ ଝରୁଥିବା ଏକ ହାତୀ ଦଳ ପାନୀୟ ଜଳ ଖୋଜି ଆସିଲା।