କ୍ଵ ସା ପୁଣ୍ଯଜଲା ରମ୍ଯା ନଦୀ ଦ୍ଵିଜନିଷେଵିତା। କ୍ଵନୁ ତେ ହ ନଗା ହୃଦ୍ଯାଃ ଫଲପୁଷ୍ପୋପଶୋଭିତାଃ
"ସେ ପବିତ୍ର ଜଳର ମନୋହର ନଦୀ, ଯାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, କେଉଁଠି ଅଛି? ଏବଂ ସେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ମନୋହର ଗଛମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?"
ଇତ୍ଯେଵଂ ନରଶାର୍ଦୂଲ ଵିସ୍ମିତା କମଲେକ୍ଷଣା।' ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚିରଂ ଭୀମସୁତା ଦମଯନ୍ତୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ଭର୍ତୃଶୋକପରା ଦୀନାଵିଵର୍ଣଵଦନାଽଭଵତ୍
ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କମଳ ଚକ୍ଷୁ ଦମୟନ୍ତୀ ଏପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ହେଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଭୀମଙ୍କର ପୁତ୍ରୀ, ଶୁଭ ହସ ଥିବା ଦମୟନ୍ତୀ, ପତିର ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଦୁଃଖିତ ଓ ମলିନ ମୁହଁ ହେଇଗଲେ।
ସା ଗତ୍ଵାଽଥାପରାଂ ଭୂମିଂ ବାଷ୍ପସଂଦିଗ୍ଧଯା ଗିରା। ଵିଲଲାପାଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଶୋକତରୁଂ ତତଃ
ତାପରେ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ; ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ, ସେ ଅଶୋକ ଗଛକୁ ଦେଖି ବିଲାପ କଲେ।
ଉପଗମ୍ଯ ତରୁଶ୍ରେଷ୍ଠମଶୋକଂ ପୁଷ୍ପିତଂ ଵନେ। ପଲ୍ଲଵାପୀଡିତଂ ହୃଦ୍ଯଂ ଵିହଙ୍ଗୈରନୁନାଦିତମ୍
ବନରେ ଫୁଲିଥିବା, ପ୍ରଶସ୍ତ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୋକ ଗଛ, ନୂତନ ପତ୍ରରେ ଢାକା, ମନୋହର ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗାଇଥିବା ଗଛକୁ ସେ ନିକଟରେ ଗଲେ।
ଅହୋ ବତାଯମଗମଃ ଶ୍ରୀମାନସ୍ମିନ୍ଵନାନ୍ତରେ। ଆପୀଡୈର୍ବହୁଭିର୍ଭାତି ଶ୍ରୀମାନ୍ପର୍ଵତରାଡିଵ
"ଅହୋ, ଏହି ଗଛ ବନର ମଧ୍ୟରେ କେତେ ମହିମାମୟ! ଅନେକ ପତ୍ରର ଗୁଛରେ ଭରି, ଏହି ଗଛ ମାନ୍ୟର ରାଜା ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଏ।"
ଵିଶୋକାଂ କୁରୁ ମାଂ କ୍ଷିପ୍ରମଶୋକ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନ। ଵୀତଶୋକଭଯାବାଧଂ କଚ୍ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ନୃପମ୍
"ମନୋହର ଅଶୋକ, ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଶୋକମୁକ୍ତ କର! ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ତୁମେ କି ମୋର ପତି, ରାଜାକୁ ଦେଖିଛ?"
ନଲଂ ନାମାରିଦମନଂ ନମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯଂ ପତିମ୍। ନିମଧାନାମଧିପତିଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନସି ମେ ପ୍ରିଯମ୍
"ନଳ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦମନ କରିଥିବା, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପତି, ନିଷଧର ଅଧିପତି, ମୋର ପ୍ରିୟଜନ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ?"
ଏକଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧସଂଵୀତଂ ସୁକୁମାରତନୁତ୍ଵଚମ୍। ଵ୍ଯସନେନାର୍ଦିତଂ ଵୀରମରଣ୍ଯମିଦମାଗତମ୍
"ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅଧା ଶରୀର ଢାକା, ସୁକୁମାର ଦେହ, ବିପଦରେ ଭୋଗିଥିବା, ସେ ବୀର ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛି, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ?"
ଯଥା ଵିଶୋକା ଗଚ୍ଛେଯମଶୋକନଗ ତତ୍କୁରୁ। ସତ୍ଯନାମା ଭଵାଶୋକ ମମ ଶୋକଵିନାଶନାତ୍
"ଅଶୋକ ଗଛ, ତୁମର ନାମ ପରି, ମୋତେ ଶୋକମୁକ୍ତ କର; ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରି, ତୁମର ନାମ ସତ୍ୟ ହେଉ।"
ଏଵଂସାଽଶୋକଵୃତ୍ତଂ ତମାର୍ତା ଵୈ ପରିଗମ୍ଯ ହ। ଜଗାମ ଦାରୁଣତରଂ ଦେଶଂ ଭୈମୀ ଵରାଙ୍ଗନା
ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଶୋକ ଗଛକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭାଇମୀ, ଶୋକରେ ଭରି, ଏଉଁଠିଠୁ ଅଧିକ ଜନ୍ୟ ଦୁଃଖଦ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସା ଦଦର୍ଶ ନଗାନ୍ନୈକାନ୍ନୈକାଶ୍ଚ ସରିତସ୍ତଥା। ନୈକାଂଶ୍ଚ ପର୍ଵତାନ୍ରମ୍ଯାନ୍ନୈକାଂଶ୍ଚ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ
ସେ ଅନେକ ଗଛ, ଅନେକ ନଦୀ, ଅନେକ ମନୋହର ପର୍ବତ, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ।
କନ୍ଦରାଂଶ୍ଚ ନିତମ୍ବାଂଶ୍ଚ ନଦୀଶ୍ଚାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନାଃ। ଦଦର୍ଶ ତାନ୍ଭୀମସୁତା ପତିମନ୍ଵେଷତୀ ତଦା
ସେ ଗୁହା, ପର୍ବତର ଢାଳ, ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନଦୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଭୀମଙ୍କର ପୁତ୍ରୀ ସେତେବେଳେ ପତିକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ।
ଗତ୍ଵା ପ୍ରକୃଷ୍ଟମଧ୍ଵାନଂ ଦମଯନ୍ତୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ଦଦର୍ଶାଥ ମହାସାର୍ଥଂ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସଂକୁଲମ୍
ଦମୟନ୍ତୀ, ଶୁଭ ହସ ଥିବା, ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାଇ, ଏକ ବଡ଼ ସାର୍ଥ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିଲା।
ଉତ୍ତରନ୍ତଂ ନଦୀଂ ରମ୍ଯାଂ ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲାଂ ଶୁଭାମ୍। ସୁଶୀତତୋଯାଂ ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ହ୍ରଦିନୀଂ ଵେତସୈର୍ଵୃତାମ୍
ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏକ ମନୋହର ନଦୀ ଦେଖିଲେ, ଶୁଭ ଓ ପରିସ୍କାର ଜଳ, ଶୀତଳ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଗଭୀର, ଭେଟସ ଗଛରେ ଘିରା।
ପ୍ରୋଦ୍ଧୁଷ୍ଟାଂ କ୍ରୌଞ୍ଚକୁରରୈଶ୍ଚକ୍ରବାକୋପକୂଜିତାମ୍। କୂର୍ମଗ୍ରାହଝଵାକୀର୍ଣାଂ ଵିପୁଲଦ୍ଵୀପଶୋଭିତାମ୍
କୁଞ୍ଚ, କୁରର, ଚକ୍ରବାକ, ବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, କୁମିର, କାଉ, ମାଛ ଭରିଥିବା, ବଡ଼ ଦ୍ବୀପରେ ଶୋଭିତ ଏହି ବିଶାଳ ଜଳରାଶିଟି ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ମହାସାର୍ଥଂ ନଲପତ୍ନୀ ଯଶସ୍ଵିନୀ। ଉପସର୍ପ୍ଯ ଵରାରୋହା ଜନମଧ୍ଯଂ ଵିଵେଶ ହ
ନଳଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଯଶସ୍ବିନୀ ଦମୟନ୍ତୀ, ବଡ଼ ସାର୍ଥକୁ ଦେଖି, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଠି ଚାଲିଗଲେ।
ଉନ୍ମତ୍ତରୂପା ଶୋକାର୍ତା ତଥା ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧସଂଵୃତା। କୃଶା ଵିଵର୍ଣା ମଲିନା ପାଂସୁଧ୍ଵସ୍ତଶିରୋରୁହା
ସେ ଅପସ୍ଥିତ ଭାବରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ, ଅଧା ଭାଗ ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶରୀର ଶୁଷ୍କ, ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଇଥିବା, ମେଳା, ଚୁଲ ଧୂଳିରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ରମନୁଜାଃ କେଚିଦ୍ଭୀତାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ। କେଚିଚ୍ଚିନ୍ତାପରାସ୍ତସ୍ଥୁଃ କେଚିତ୍ତତ୍ରଵିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ସେଉଁଠି ଦମୟନ୍ତୀକୁ ଦେଖି, କିଛି ଲୋକ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, କିଛି ଚିନ୍ତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ, ଆଉ କିଛି ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ।
ପ୍ରହସନ୍ତି ସ୍ମ ତାଂ କେଚିଦଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ଚାପରେ। କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଂଦଯାଂକେଚିତ୍ପପ୍ରଚ୍ଛୁଶ୍ଚାପି ଭାରତ
କିଛି ଲୋକ ହସିଲେ, କିଛି ନିନ୍ଦା କଲେ, କିଛି ଦୟା ଦେଖାଇଲେ, ଆଉ କିଛି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ହେ ଭାରତ।
କାଽସି କସ୍ଯାସି କଲ୍ଯାଣି କିଂ ଵା ମୃଗଯସେ ଵନେ। ତ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯଥିତାଃ ସ୍ମେହ କଚ୍ଚିତ୍ତ୍ଵମସିଂ ମାନୁଷୀ
‘ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ କଣ ଖୋଜୁଛ? ତୁମକୁ ଦେଖି ଆମେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛୁ—ତୁମେ କି ଏକ ମାନବୀ?’
ଵଦ ସତ୍ଯଂ ଵନସ୍ଯାସ୍ଯ ପର୍ଵତସ୍ଯାଥଵା ଦିଶଃ। ଦେଵତା ତ୍ଵଂ ହି କଲ୍ଯାଣି ତ୍ଵାଂ ଵଯଂ ଶରଣଂ ଗତାଃ
‘ସତ୍ୟ କହ—ତୁମେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲର, ପାହାଡ଼ର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଶାର? ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ତୁମେ ଦେବୀ କି? ଆମେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛୁ।’
ଯକ୍ଷୀ ଵା ରାକ୍ଷସୀ ଵା ତ୍ଵମୁତାହୋସି ସୁରାଙ୍ଗନା। ସର୍ଵଥାକୁରୁ ନଃ ସ୍ଵସ୍ତି ରକ୍ଷ ଚାସ୍ମାନନିନ୍ଦିତେ
‘ତୁମେ ଯକ୍ଷୀ, ରାକ୍ଷସୀ, କିମ୍ବା ଦେବଙ୍ଗନା? ଯେହେତୁ ହେଉ, ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ନିନ୍ଦାହୀନ।’
ଯଥାଽଯଂସର୍ଵଥା ସାର୍ଥଃ କ୍ଷେମୀ ଶୀଘ୍ରମିତୋ ଵ୍ରଜେତ୍। ତଥା ଵିଧତ୍ସ୍ଵ କଲ୍ଯାଣି ଯଥା ଶ୍ରେଯୋ ହି ନୋ ଭଵେତ୍
‘ଏହି ସାର୍ଥ ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଯାଇପାରିବ, ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁପରି ଉପାୟ ଭଲ, ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ତୁମେ ଏହା କର।’
ତଥୋକ୍ତା ତେନ ସାର୍ଥେନ ଦମଯନ୍ତୀ ନୃପାତ୍ମଜା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତଃ ସାଧ୍ଵୀ ଭର୍ତୃଵ୍ଯସନପୀଡିତା
ଏପରି ଉପସ୍ଥିତ ସାର୍ଥର ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ଦମୟନ୍ତୀ, ଭାର୍ତ୍ତ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ, ନୀତିରେ ଅଟୁଟ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସାର୍ତଵାହଂ ଚ ସାର୍ଥଂ ଚ ଜନା ଯେ ଚାତ୍ର କେଚନ। ଯୁଵସ୍ଥଵିରବାଲାଶ୍ ସାର୍ଥସ୍ଯ ଚ ପୁରୋଗମାଃ
‘ସାର୍ଥ ନେତା, ସାର୍ଥ ଏବଂ ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ—ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ସାର୍ଥର ଆଗୁଆ ଲୋକମାନେ—’
ମାନୁଷୀଂ ମାଂ ଵିଜାନୀତ ମନୁଜାଧିପତେଃ ସୁତାମ୍। ନୃପସ୍ନୁଷାଂ ରାଜଭାର୍ଯାଂ ଭର୍ତୃଦର୍ଶନଲାଲସାମ୍
‘ମୁଁ ଏକ ମାନବୀ, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ରାଜାଙ୍କ ଜାଇ, ରାଜପତ୍ନୀ, ମୋ ଭାର୍ତ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଥିବି।’
ଵିଦର୍ଭରାଣ୍ମମ ପିତା ଭର୍ତା ରାଜା ଚ ନୈଷଧଃ। ନଲୋନାମ ମହାଭାଗସ୍ତଂ ମାର୍ଗାମ୍ଯପରାଜିତମ୍
‘ମୋ ପିତା ବିଦର୍ଭ ରାଜା, ମୋ ଭାର୍ତ୍ତ୍ର ନିଷଧ ରାଜା, ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନଳ ନାମର, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛି, ଅଜୟ।’
ଯଦି ଜାନୀତ ନୃପତିଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶଂସତ ମେ ପ୍ରିଯମ୍। ନଲଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲମମିତ୍ରଗଣସୂଦନମ୍
‘ଯଦି ତୁମେ ରାଜାକୁ ଜାଣୁଛ, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କହ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଅତି ପ୍ରିୟ ମନେ କରେ—ନଳ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶକ।’
ତାମୁଵାଚାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀଂ ସାର୍ଥସ୍ଯ ମହତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ସାର୍ଥଵାହଃ ଶୁଚିର୍ନାମ ଶୃଣୁ କଲ୍ଯାଣି ମଦ୍ଵଚଃ
ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗର ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ, ବଡ଼ ସାର୍ଥର ନେତା, ସାର୍ଥବାହ ଶୁଚି ନାମର, କହିଲେ—‘ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।’
ଅହଂ ସାର୍ଥସ୍ଯ ନେତା ଵୈ ସାର୍ଥଵାହଃ ଶୁଚିସ୍ମିତେ। ମନୁଷ୍ଯଂ ନଲନାମାନଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଯଶସ୍ଵିନି
‘ମୁଁ ସାର୍ଥର ନେତା, ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତା, ଏଠାରେ ନଳ ନାମର କୌଣସି ମାନବକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ହେ ଯଶସ୍ବିନୀ।’