ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନଲୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀଂ ସମାହିତଃ। ଉଵାଚାସକୃଦାର୍ତୋ ହି ଭୈମୀମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭାରତ
ନଳ ରାଜା, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ଏହି କଥା ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, ଭୀମଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି।
ତତଃ ସା ଵାଷ୍ପକଲଯା ଵାଚା ଦୁଃଖେନ କର୍ଶିତା। ଉଵାଚ ଦମଯନ୍ତୀ ତଂ ନୈଷଧଂ କରୁଣଂ ଵଚଃ
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ, ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, କଣ୍ଣାରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ନିଷଧ ରାଜାଙ୍କୁ କରୁଣ କଥା କହିଲେ।
ଉଦ୍ଵେଷତେ ମେ ହୃଦଯଂ ସୀଦନ୍ତ୍ଯଙ୍ଗାନି ସର୍ଵଶଃ। ତଵ ପାର୍ଥିଵ ସଂକଲ୍ପଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ତୁମ ମନସ୍କାମନା ବିଚାର କରି, ମୋର ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି।
ହୃତରାଜ୍ଯଂ ହୃତଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵିଵସ୍ତ୍ରଂ କ୍ଷୁଚ୍ଛ୍ରମାନ୍ଵିତମ୍। କଥମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଗଚ୍ଛେଯମହଂ ତ୍ଵାଂ ନିର୍ଜନେ ଵନେ
ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ହାରାଇଛ, ତୁମେ ଅବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିପରି ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାକି ଯିବି?
ଶ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ତେ କ୍ଷୁଧାର୍ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ତତ୍ସୁଖମ୍। ଵନେ ଘୋରେ ମହାରାଜ ନାଶଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ କ୍ଲମମ୍
ମହାରାଜ, ତୁମେ ଥକିଯିବାବେଳେ, ଭୁଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ତିର ହେବାବେଳେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ତୁମର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିଦେବି।
ନ ଚ ଭାର୍ଯାସମଂ କିଂଚିନ୍ନରସ୍ଯାର୍ତସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍। ନିତ୍ଯଂ ହି ସର୍ଵଦୁଃଖେଷୁ ସତ୍ଯମେତଦ୍ଵ୍ରଵୀମି ତେ ।।*
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଷ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପରି ଭଲ ଔଷଧ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ସବୁ ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ନିଷ୍ଠାରେ କହୁଛି।
ଏଵମେତଦ୍ଯଥାଽଽନ୍ଥ ତ୍ଵଂ ଦମଯନ୍ତି ସୁମଧ୍ଯମେ। ନାସ୍ତି ବାର୍ଯାସମଂ ମିତ୍ରଂ ନରସ୍ଯାର୍ତସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍
ହଁ, ଦମୟନ୍ତୀ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଲ, ସେଠି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଷ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପରି ଭଲ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଔଷଧ ନାହିଁ।
ନ ଚାହଂ ତ୍ଯକ୍ତୁକାମସ୍ତ୍ଵାଂ କିମଲଂ ଭୀରୁ ଶଙ୍କସେ। ତ୍ଯଜେଯମହମାତ୍ମାନଂ ନ ଚୈଵ ତ୍ଵାମନିନ୍ଦିତେ
ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହେଁନି—ଭୟଭୀତ ହେଇ କାହିଁକି ଏତେ ଭୟ କରୁଛ? ମୁଁ ମୋ ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ କେବେ ନୁହେଁ, ନିର୍ମଳା।
ଯଦି ମାଂ ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ନ ଵିହାତୁମିହଚ୍ଛସି। ତତ୍କିମର୍ଥଂ ଵିଦର୍ଭାଣାଂ ପନ୍ଥାଃ ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ
ମହାରାଜ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ତେବେ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା କାହିଁକି ଦେଖାଉଛ?
ଅଵୈମି ଚାହଂ ନୃପତେ ନ ତୁ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି। ଚେତସା ତ୍ଵପକୃଷ୍ଟେନ ମାଂ ତ୍ଯଜେଥା ମହୀପତେ
ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି, ରାଜା, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମନ ଦୂର କରି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇପାର।
ପନ୍ଥାନଂ ହି ମମାଭୀକ୍ଷ୍ଣମାଖ୍ଯାସି ଚ ନରୋତ୍ତମ। ଅତୋ ନିମିତ୍ତଂ ଶୋକଂ ମେ ଵର୍ଧଯସ୍ଯମରୋପମ
ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ମୋତେ ଏହି ରାସ୍ତା ବିଷୟରେ କହୁଛ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହି କଥା ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରୁଛ।
ଯଦି ଚାଯମଭିପ୍ରାଯସ୍ତଵ ରାଜନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି। ସହିତାଵେଵ ଗଚ୍ଛାଵୋ ଵିଦର୍ଭାନ୍ଯଦି ମନ୍ଯସେ
ଯଦି ଏହି ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ମହାରାଜ, ତେବେ ଆମେ ଦୁହେଁ ଏକାସାଥି ଯିବା ଦରକାର, ଯଦି ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ବିଦର୍ଭକୁ ଚଲିବା।
ଵିଦର୍ଭରାଜସ୍ତତ୍ର ତ୍ଵାଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯତି ମାନଦ। ତେନ ତ୍ଵଂ ପୂଜିତୋ ରାଜନ୍ସୁଖଂ ଵତ୍ସ୍ଯସି ନୋ ଗୃହେ
ସେଠାରେ ବିଦର୍ଭର ରାଜା ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବେ; ସେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ମହାରାଜ, ତୁମେ ଆମ ଘରେ ସୁଖରେ ରହିପାରିବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ତଦା ଦେଵ୍ଯା ନଲୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍।' ଯଥା ରାଜ୍ଯଂତଵ ପିତୁସ୍ତଥା ମମ ନସଂଶଯଃ। ନ ତୁ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମି ଵିଷମସ୍ଥଃ କଥଂଚନ
ଏଭଳି ରାଣୀ କହିଲେ ପରେ, ନଳ କହିଲେ: 'ତୁମ ପିତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ, ସେପରି ମୋର ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କେବେ ତାଁଠାରେ ଯିବିନାହିଁ।'
କଥଂ ସମୃଦ୍ଧୋ ଗତ୍ଵାଽହଂ ତଵ ହର୍ଷଵିଵର୍ଧନଃ। ପରିଦ୍ଯୂନୋ ଗମିଷ୍ଯାମି ତଵ ଶୋକଵିଵର୍ଧନଃ
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲି, ସେତେବେଳେ ତୁମ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ ଯିବି, ତୁମ ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଇଦେବି।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ନଲୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀଂ ପୁନଃ ପୁନଃ। ସାନ୍ଖଯାମାସ କଲ୍ଯାଣୀଂ ଵାସସୋର୍ଧେନ ସଂଵୃତାମ୍
ଏଭଳି କହିକି, ରାଜା ନଳ ପୁନିପୁନି ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହୁଥିଲେ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ ଜଣେ ଗା ଢାକିଥିବା ସେଇ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗନାଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତାଵେକଵସ୍ତ୍ରସଂଵୀତାଵଟମାନାଵିତସ୍ତତଃ। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରିଶ୍ରାନ୍ତୌ ସଭାଂ କାଂଚିଦୁପେଯତୁଃ
ଏକମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କମ୍ପିଥିବା ଏବଂ ଦେଖିଦେଖି ଚାଲୁଥିବା, ଭୋକ ଓ ତିଆସରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଏକ ସଭାକୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ।
ତାଂ ସଭାମୁପସଂପ୍ରାପ୍ଯ ତଦା ସ ନିଷଧାଧିପଃ। ଵୈଦର୍ଭ୍ଯା ସହିତୋ ରାଜା ନିଷସାଦ ମହୀତଲେ
ସେ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଷଧର ରାଜା ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହିତ ମାଟି ଉପରେ ବସିଗଲେ।
ସ ଵୈ ଵିଵସ୍ତ୍ରୋ ମଲିନୋ ଵିଵର୍ଣଃ ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତଃ। ଦମଯନ୍ତ୍ଯା ସହ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ସୁଷ୍ଵାପ ଧରଣୀତଲେ
ସେ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ହରାଇଥିଲେ, ମେଳା ଓ ମଲିନ ଦେହ, ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିବା, ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ସ୍ଵଵସନସ୍ଯାନ୍ତଂ ଦମଯନ୍ତୀ ଵିଶାଂପତେ। ଭୂମାଵାସ୍ତୀର୍ଯ ସୁଷ୍ଵାପ ପତିମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଶୋଭନା
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ ନିଜ ବସ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଭାଗ ଭୂମି ଉପରେ ପିଛାଇ, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼େ ଧରି ଶୋଇଗଲେ।
ଦମଯନତ୍ଯପି କଲ୍ଯାଣୀ ନିଦ୍ରଯାଽପହୃତା ତତଃ। ସହସା ଦୁଃଖମାସାଦ୍ଯ ସୁକୁମାରୀ ତପସ୍ଵିନୀ
ସେଇ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗନା ଦମୟନ୍ତୀ ତାପରେ ଘୁମରେ ଭାସିଗଲେ; ଏହି ନରମ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ଅଚାନକ ଦୁଃଖର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ସୁପ୍ତାଯାଂ ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଂ ତୁ ନଲୋ ରାଜା ଵିଶାଂପତେ। ଶୋକୋନ୍ମଥିତଚିତ୍ତଃ ସନ୍ନ ସ୍ମ ଶେତେ ଯଥା ପୁରା
ଦମୟନ୍ତୀ ଘୁମାଉଥିବାବେଳେ, ରାଜା ନଳ ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାରି ହୋଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ଶୋଇ ରହିଲେ।
ସ ତଦ୍ରାଜ୍ଯାପହରଣଂ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଵନେ ଚ ତଂ ପରିଧ୍ଵଂସଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚିନ୍ତାମୁପେଯିଵାନ୍
ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ହରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଯିବା ଏବଂ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବନରେ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଭାବି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
କିଂ ନୁ ମେ ସ୍ଯାଦିଦଂ କୃତ୍ଵା କିଂନୁ ମେ ସ୍ଯାଦକୁର୍ଵତଃ। କିଂନୁ ମେ ମରଣଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରିତ୍ଯାଗୋ ଜନସ୍ଯ ଵା
ମୁଁ ଏହା କଲେ କଣ ହେବ? ନ କଲେ କଣ ହେବ? ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ କି, ନା ଲୋକମାନେଠାରୁ ଦୂରେଇଯିବା?
ମାମିଯଂ ହ୍ଯନୁରକ୍ତୈଵଂ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି ମତ୍କୃତେ। ମଦ୍ଵିହୀନା ତ୍ଵିଯଂ ଗଚ୍ଛେତ୍କଦାଚିତ୍ସ୍ଵଜନଂ ପ୍ରତି
ଏଇ ଜଣେ ମହିଳା, ଏତେ ଭଲପାଉଥିବା, ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ଯଦି ମୁଁ ନ ରହିଲି, ସେ କେବେ ନ କେବେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିପାରିବେ।
ମଯା ନିଃସଂଶଯଂ ଦୁଖମିଯଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତ୍ଯନୁଵ୍ରତା। ଉତ୍ସର୍ଗେସଂଶଯଃ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଵିନ୍ଦେତାପି ସୁଖଂ କ୍ଵଚିତ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏଇ ଭକ୍ତିଶୀଳା ମହିଳା ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ମୁଁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ସେ କେଉଁଠି ନ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳିପାରିବେ।
ସ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ବହୁଧା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃପୁନଃ। ଉତ୍ସର୍ଗେଽମନ୍ଯତ ଶ୍ରେଯୋ ଦମଯନ୍ତ୍ଯା ନରାଧିପ
ଏଭଳି ବହୁପରି ଭାବି ଏବଂ ପୁନିପୁନି ବିଚାର କରି, ରାଜା ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ଭଲ ମନେ କଲେ।
ନ ଚୈଷା ତେଜସା ଶକ୍ଯା କୈଶ୍ଚିଦ୍ଧର୍ଷଯିତୁଂ ପଥି। ଯଶସ୍ଵିନୀ ମହାଭାଗା ମଦ୍ଭକ୍ତେଯଂ ପତିଵ୍ରତା
ପଥରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅପମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଯଶସ୍ୱିନୀ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳା ପତିବ୍ରତା।
ଏଵଂ ତସ୍ ତଦା ବୁଦ୍ଧିର୍ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଂ ନ୍ଯଵର୍ତତ। କଲିନା ଦୁଷ୍ଟଭାଵେନ ଦମଯନ୍ତ୍ଯା ଵିସର୍ଜନେ
ଏଭଳି ସେ ସମୟରେ, କଳିଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କର ମନ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ପାଇଁ ଝୁକିଗଲା।
ସୋଽଵସ୍ତ୍ରତାମାତ୍ମନଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଶ୍ଚାପ୍ଯେକଵସ୍ତ୍ରତାମ୍। ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵାଽଧ୍ଯଗାଦ୍ରାଜା ଵସ୍ତ୍ରାର୍ଧସ୍ଯାଵକର୍ତନମ୍
ନିଜର ଅବସ୍ତ୍ର ଅବସ୍ଥା ଓ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଭାବି, ରାଜା ଅର୍ଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର କାଟିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।