ତତସ୍ତାନନ୍ତରୀଯେଣ ଵାସସା ସ ସମାଵୃଣୋତ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵସ୍ତ୍ରମାଦାଯ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁର୍ଵିହାଯସା
ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମା ଦେଇ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଢାକିଲେ; ତାଙ୍କ ଜାମା ନେଇ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
ଉତ୍ପତନ୍ତଃ ଖଗା ଵାକ୍ଯମେତଦାହୁସ୍ତତୋ ନଲମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଗ୍ଵାସସଂ ଭୂମୌ ସ୍ଥିତଂ ଦୀନମଧୋମୁଖମ୍
ଉଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା, କେବଳ ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା ନଳଙ୍କୁ ଦେଖି ଏପରି କଥା କହିଲେ।
ଵଯମକ୍ଷାଃ ସୁଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ତଵଵାସୋ ଜିହୀର୍ଷଵଃ। ଆଗତା ନ ହି ନଃ ପ୍ରୀତିଃ ସଵାସସି ଗତେ ତ୍ଵଯି
'ଏ ମୂର୍ଖ, ଆମେ ହେଉଛୁ ଦାୟିଁ; ତୋ ଜାମା ନେବାକୁ ଆସିଛୁ। ତୁମେ ଜାମା ସହିତ ଚାଲିଯିବାରେ ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ।'
ନାନ୍ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଗତାନକ୍ଷାନାତ୍ମାନଂ ଚ ଵିଵାସସମ୍। ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ତଦା ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଗଲା ଦାୟିଁମାନେକୁ ଓ ନିଜେ ଜାମା ବିନା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ, ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯେଷାଂ ପ୍ରକୋପାଦୈଶ୍ଵର୍ଯାନ୍ପ୍ରଚ୍ଯୁତୋଽହମନିନ୍ଦିତେ। ପ୍ରାଣଯାତ୍ରାଂ ନ ଵିନ୍ଦେଯଂ ଦୁଃଖିତଃ କ୍ଷୁଧଯାଽନ୍ଵିତଃ
'ଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ରୋଷରେ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ଭୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୁଁ ଏବେ ଜୀବିକା ମିଳାଉନାହିଁ।'
ଯେଷାଂ କୃତେ ନ ସତ୍କାରମକୁର୍ଵନ୍ମଯି ନୈଷଧାଃ। ଇମେ ତେ ଶକୁନା ଭୂତ୍ଵା ଵାସଶ୍ଚାଷହରନ୍ତି ମେ
'ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷଧବାସୀମାନେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏବେ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ମୋର ଜାମା ନେଇଗଲେ।'
ଵୈଷମ୍ଯଂ ପରମଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୁଃଖିତୋ ଗତଚେତନଃ। ଭର୍ତା ତେଽହଂ ନିବୋଧେଦଂ ଵଚନଂ ହିତମାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ଏବେ ଅତି ଦୁଃଖରେ, ମନ ହାରାଇଛି, ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ହେବାରୁ, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ।
ଏତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵହଵଃ ପନ୍ଥାନୋ ଦିଣାପଥମ୍। ଅଵନ୍ତୀମୃକ୍ଷଵନ୍ତଂ ଚ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ପର୍ଵତମ୍
ଏଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନେକ ରାସ୍ତା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅବନ୍ତୀ ଓ ଋକ୍ଷ ପାହାଡ଼କୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଯିବାକୁ ମିଳେ।
ଏଷ ଵିନ୍ଧ୍ଯୋ ମହାଶୈଲଃ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଚ ସମୁଦ୍ରଗା। ଆଶ୍ରମାଶ୍ଚ ମହର୍ଷୀଣାଂ ବହୁମୂଲଫଲାନ୍ଵିତାଃ
ଏଠି ଅଛି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼, ଏଠି ଅଛି ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀ ଯାହା ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ, ଏଠି ଅଛି ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ ମୂଳ ଓ ଫଳ ମିଳେ।
ଏଷ ପନ୍ଥା ଵିଦର୍ଭାଣାମେଷ ଯାସ୍ଯତି କୋସଲାନ୍। ଅତଃପରଂ ଚ ଦେଶୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣୋ ଦକ୍ଷିଣାପଥଃ
ଏହି ହେଉଛି ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା, ଏହି ରାସ୍ତା କୋଶଳକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହା ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ, ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନଲୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀଂ ସମାହିତଃ। ଉଵାଚାସକୃଦାର୍ତୋ ହି ଭୈମୀମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭାରତ
ନଳ ରାଜା, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ଏହି କଥା ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, ଭୀମଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି।
ତତଃ ସା ଵାଷ୍ପକଲଯା ଵାଚା ଦୁଃଖେନ କର୍ଶିତା। ଉଵାଚ ଦମଯନ୍ତୀ ତଂ ନୈଷଧଂ କରୁଣଂ ଵଚଃ
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ, ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, କଣ୍ଣାରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ନିଷଧ ରାଜାଙ୍କୁ କରୁଣ କଥା କହିଲେ।
ଉଦ୍ଵେଷତେ ମେ ହୃଦଯଂ ସୀଦନ୍ତ୍ଯଙ୍ଗାନି ସର୍ଵଶଃ। ତଵ ପାର୍ଥିଵ ସଂକଲ୍ପଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ତୁମ ମନସ୍କାମନା ବିଚାର କରି, ମୋର ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି।
ହୃତରାଜ୍ଯଂ ହୃତଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵିଵସ୍ତ୍ରଂ କ୍ଷୁଚ୍ଛ୍ରମାନ୍ଵିତମ୍। କଥମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଗଚ୍ଛେଯମହଂ ତ୍ଵାଂ ନିର୍ଜନେ ଵନେ
ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ହାରାଇଛ, ତୁମେ ଅବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିପରି ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାକି ଯିବି?
ଶ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ତେ କ୍ଷୁଧାର୍ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ତତ୍ସୁଖମ୍। ଵନେ ଘୋରେ ମହାରାଜ ନାଶଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ କ୍ଲମମ୍
ମହାରାଜ, ତୁମେ ଥକିଯିବାବେଳେ, ଭୁଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ତିର ହେବାବେଳେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ତୁମର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିଦେବି।
ନ ଚ ଭାର୍ଯାସମଂ କିଂଚିନ୍ନରସ୍ଯାର୍ତସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍। ନିତ୍ଯଂ ହି ସର୍ଵଦୁଃଖେଷୁ ସତ୍ଯମେତଦ୍ଵ୍ରଵୀମି ତେ ।।*
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଷ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପରି ଭଲ ଔଷଧ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ସବୁ ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ନିଷ୍ଠାରେ କହୁଛି।
ଏଵମେତଦ୍ଯଥାଽଽନ୍ଥ ତ୍ଵଂ ଦମଯନ୍ତି ସୁମଧ୍ଯମେ। ନାସ୍ତି ବାର୍ଯାସମଂ ମିତ୍ରଂ ନରସ୍ଯାର୍ତସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍
ହଁ, ଦମୟନ୍ତୀ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଲ, ସେଠି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଷ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପରି ଭଲ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଔଷଧ ନାହିଁ।
ନ ଚାହଂ ତ୍ଯକ୍ତୁକାମସ୍ତ୍ଵାଂ କିମଲଂ ଭୀରୁ ଶଙ୍କସେ। ତ୍ଯଜେଯମହମାତ୍ମାନଂ ନ ଚୈଵ ତ୍ଵାମନିନ୍ଦିତେ
ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହେଁନି—ଭୟଭୀତ ହେଇ କାହିଁକି ଏତେ ଭୟ କରୁଛ? ମୁଁ ମୋ ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ କେବେ ନୁହେଁ, ନିର୍ମଳା।
ଯଦି ମାଂ ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ନ ଵିହାତୁମିହଚ୍ଛସି। ତତ୍କିମର୍ଥଂ ଵିଦର୍ଭାଣାଂ ପନ୍ଥାଃ ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ
ମହାରାଜ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ତେବେ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା କାହିଁକି ଦେଖାଉଛ?
ଅଵୈମି ଚାହଂ ନୃପତେ ନ ତୁ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି। ଚେତସା ତ୍ଵପକୃଷ୍ଟେନ ମାଂ ତ୍ଯଜେଥା ମହୀପତେ
ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି, ରାଜା, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମନ ଦୂର କରି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇପାର।
ପନ୍ଥାନଂ ହି ମମାଭୀକ୍ଷ୍ଣମାଖ୍ଯାସି ଚ ନରୋତ୍ତମ। ଅତୋ ନିମିତ୍ତଂ ଶୋକଂ ମେ ଵର୍ଧଯସ୍ଯମରୋପମ
ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ମୋତେ ଏହି ରାସ୍ତା ବିଷୟରେ କହୁଛ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହି କଥା ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରୁଛ।
ଯଦି ଚାଯମଭିପ୍ରାଯସ୍ତଵ ରାଜନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି। ସହିତାଵେଵ ଗଚ୍ଛାଵୋ ଵିଦର୍ଭାନ୍ଯଦି ମନ୍ଯସେ
ଯଦି ଏହି ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ମହାରାଜ, ତେବେ ଆମେ ଦୁହେଁ ଏକାସାଥି ଯିବା ଦରକାର, ଯଦି ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ବିଦର୍ଭକୁ ଚଲିବା।
ଵିଦର୍ଭରାଜସ୍ତତ୍ର ତ୍ଵାଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯତି ମାନଦ। ତେନ ତ୍ଵଂ ପୂଜିତୋ ରାଜନ୍ସୁଖଂ ଵତ୍ସ୍ଯସି ନୋ ଗୃହେ
ସେଠାରେ ବିଦର୍ଭର ରାଜା ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବେ; ସେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ମହାରାଜ, ତୁମେ ଆମ ଘରେ ସୁଖରେ ରହିପାରିବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ତଦା ଦେଵ୍ଯା ନଲୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍।' ଯଥା ରାଜ୍ଯଂତଵ ପିତୁସ୍ତଥା ମମ ନସଂଶଯଃ। ନ ତୁ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମି ଵିଷମସ୍ଥଃ କଥଂଚନ
ଏଭଳି ରାଣୀ କହିଲେ ପରେ, ନଳ କହିଲେ: 'ତୁମ ପିତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ, ସେପରି ମୋର ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କେବେ ତାଁଠାରେ ଯିବିନାହିଁ।'
କଥଂ ସମୃଦ୍ଧୋ ଗତ୍ଵାଽହଂ ତଵ ହର୍ଷଵିଵର୍ଧନଃ। ପରିଦ୍ଯୂନୋ ଗମିଷ୍ଯାମି ତଵ ଶୋକଵିଵର୍ଧନଃ
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲି, ସେତେବେଳେ ତୁମ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ ଯିବି, ତୁମ ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଇଦେବି।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ନଲୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀଂ ପୁନଃ ପୁନଃ। ସାନ୍ଖଯାମାସ କଲ୍ଯାଣୀଂ ଵାସସୋର୍ଧେନ ସଂଵୃତାମ୍
ଏଭଳି କହିକି, ରାଜା ନଳ ପୁନିପୁନି ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହୁଥିଲେ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ ଜଣେ ଗା ଢାକିଥିବା ସେଇ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗନାଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତାଵେକଵସ୍ତ୍ରସଂଵୀତାଵଟମାନାଵିତସ୍ତତଃ। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରିଶ୍ରାନ୍ତୌ ସଭାଂ କାଂଚିଦୁପେଯତୁଃ
ଏକମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କମ୍ପିଥିବା ଏବଂ ଦେଖିଦେଖି ଚାଲୁଥିବା, ଭୋକ ଓ ତିଆସରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଏକ ସଭାକୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ।
ତାଂ ସଭାମୁପସଂପ୍ରାପ୍ଯ ତଦା ସ ନିଷଧାଧିପଃ। ଵୈଦର୍ଭ୍ଯା ସହିତୋ ରାଜା ନିଷସାଦ ମହୀତଲେ
ସେ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଷଧର ରାଜା ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହିତ ମାଟି ଉପରେ ବସିଗଲେ।
ସ ଵୈ ଵିଵସ୍ତ୍ରୋ ମଲିନୋ ଵିଵର୍ଣଃ ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତଃ। ଦମଯନ୍ତ୍ଯା ସହ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ସୁଷ୍ଵାପ ଧରଣୀତଲେ
ସେ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ହରାଇଥିଲେ, ମେଳା ଓ ମଲିନ ଦେହ, ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିବା, ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ସ୍ଵଵସନସ୍ଯାନ୍ତଂ ଦମଯନ୍ତୀ ଵିଶାଂପତେ। ଭୂମାଵାସ୍ତୀର୍ଯ ସୁଷ୍ଵାପ ପତିମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଶୋଭନା
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ ନିଜ ବସ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଭାଗ ଭୂମି ଉପରେ ପିଛାଇ, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼େ ଧରି ଶୋଇଗଲେ।