ତତଃ ପୁଷ୍କରମାଲୋକ୍ଯ ନଲଃ ପରମମନ୍ଯୁମାନ୍। `ଉଵାଚ ଵିଦ୍ଯତେଽନ୍ଯଚ୍ଚ ଧନଂ ମମ ନରାଧମ
ତାପରେ, ପୁଷ୍କରକୁ ଦେଖି, ନଳ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ କହିଲେ, 'ମୋର ଅନ୍ୟ ଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଚ୍ଚ।'
ଷଣରୂପେଣ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକଃ ସୁଦୁର୍ମନାଃ। ଉତ୍ତରୀଯଂ ତଥା ଵସ୍ତ୍ରଂ ତସ୍ଯାଶ୍ଚାଭରଣାନି ଚ'। ଉନ୍ସୃଜ୍ଯ ସର୍ଵଗାତ୍ରଭ୍ଯୋ ଭୂଷଣାନି ସହାଯଶାଃ
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଳ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମା, ପରେ ଜମା ଓ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ଗହଣା ସବୁ ଦାଉଁ ଭାବେ ରଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଖୋଲିଦେଲେ।
ସୁକଵାସା ହ୍ଯସଂଵୀତଃ ସୁହୃଚ୍ଛୋକଵିଵର୍ଧନଃ। ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ତତୋରାଜା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୁଵିପୁଲାଂ ଶ୍ରିଯମ୍
ଏକ ମାତ୍ର ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଗହଣା ବିନା, ସ୍ନେହିତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଇ, ରାଜା ତାଙ୍କର ବିପୁଳ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଦମଯନ୍ତ୍ଯେକଵସ୍ତ୍ରାଽଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗାତ୍। ସ ତଯା ନଗରାଭ୍ଯାଶେ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ନୈପଧୋଽଵସତ୍
ଦମୟନ୍ତୀ ମଧ୍ୟ ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ; ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଏହି ଭଳି ନଗର ନିକଟରେ ତିନି ରାତି ଅନାବୃତ ରହିଲେ।
ପୁଷ୍କରସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଧୋଷଯାମାସ ଵୈ ପୁରେ। ନଲେ ଯଃ ସମ୍ଯଗାତିଷ୍ଠେତ୍ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵଧ୍ଯତାଂ ମମ
ପୁଷ୍କର ରାଜା, ନଗରରେ ଘୋଷଣା କଲେ: 'ଯେଉଁଠାରେ ନଳ ଥିବେ, ସେଠାରେ ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବ, ସେ ମୋର ଦଣ୍ଡ ପାଇବ।'
ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ତୁ ଵାକ୍ଯେନ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଵେଷଣେନ ଚ। ପୌରା ନ ତସ୍ଯ ସତ୍କାରଂ କୃତଵନ୍ତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ପୁଷ୍କରଙ୍କ କଥା ଓ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱେଷ ଦେଖି, ନଗରବାସୀମାନେ ନଳଙ୍କୁ କୌଣସି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ନାହିଁ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ସ ତଥା ନଗରାଭ୍ଯାଶେ ସତ୍କାରାର୍ହୋ ନ ସନ୍କୃତଃ। ତ୍ରିରତ୍ରମୁଷିତୋ ରାଜା ଜଲମାତ୍ରେଣ ଵର୍ତଯନ୍
ସେଭଳି ନଗର ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ ନାହିଁ; ତିନି ରାତି ମାତ୍ର ପାଣି ପିଇ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
[ପୀଡ୍ଯମାନଃ କ୍ଷୁଧା ତତ୍ର ଫଲମୃଲାନି କର୍ପଯନ୍। ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ତତୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀ ତମନ୍ଵଗାତ୍ ।।]
ଖାଦ୍ୟ ନାମିଳି ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଧରିଲେ; ତାପରେ ରାଜା ଚାଲିଗଲେ, ଦମୟନ୍ତୀ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡ୍ଯମାନମ୍ତୁ ନଲୋ ବହୁତିଥେଽହନି। ଅପଶ୍ଯଚ୍ଛକୁନାନ୍କାଂଶ୍ଚିଦ୍ଧିରଣ୍ଯସଦୃଶଚ୍ଛଦାନ୍
ବହୁ ଦିନ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ନଳ କିଛି ସୁନା ରଙ୍ଗର ପାଖ ଥିବା ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ।
ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ତଦା ନିଷଧାଧିପତିର୍ବଲୀ। ଅସ୍ତି ଭକ୍ଷ୍ଯୋ ମମାଦ୍ଯାପି ଵସୁ ଚେଦଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତେବେ ନିଷଧ ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଳ ଭାବିଲେ: 'ମୋ ପାଖରେ ଏଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି; ଏହାକୁ ଧରିପାରିଲେ ଏହି ମୋର ଧନ ହେବ।'
ତତସ୍ତାନନ୍ତରୀଯେଣ ଵାସସା ସ ସମାଵୃଣୋତ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵସ୍ତ୍ରମାଦାଯ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁର୍ଵିହାଯସା
ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମା ଦେଇ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଢାକିଲେ; ତାଙ୍କ ଜାମା ନେଇ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
ଉତ୍ପତନ୍ତଃ ଖଗା ଵାକ୍ଯମେତଦାହୁସ୍ତତୋ ନଲମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଗ୍ଵାସସଂ ଭୂମୌ ସ୍ଥିତଂ ଦୀନମଧୋମୁଖମ୍
ଉଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା, କେବଳ ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା ନଳଙ୍କୁ ଦେଖି ଏପରି କଥା କହିଲେ।
ଵଯମକ୍ଷାଃ ସୁଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ତଵଵାସୋ ଜିହୀର୍ଷଵଃ। ଆଗତା ନ ହି ନଃ ପ୍ରୀତିଃ ସଵାସସି ଗତେ ତ୍ଵଯି
'ଏ ମୂର୍ଖ, ଆମେ ହେଉଛୁ ଦାୟିଁ; ତୋ ଜାମା ନେବାକୁ ଆସିଛୁ। ତୁମେ ଜାମା ସହିତ ଚାଲିଯିବାରେ ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ।'
ନାନ୍ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଗତାନକ୍ଷାନାତ୍ମାନଂ ଚ ଵିଵାସସମ୍। ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ତଦା ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଗଲା ଦାୟିଁମାନେକୁ ଓ ନିଜେ ଜାମା ବିନା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ, ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯେଷାଂ ପ୍ରକୋପାଦୈଶ୍ଵର୍ଯାନ୍ପ୍ରଚ୍ଯୁତୋଽହମନିନ୍ଦିତେ। ପ୍ରାଣଯାତ୍ରାଂ ନ ଵିନ୍ଦେଯଂ ଦୁଃଖିତଃ କ୍ଷୁଧଯାଽନ୍ଵିତଃ
'ଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ରୋଷରେ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ଭୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୁଁ ଏବେ ଜୀବିକା ମିଳାଉନାହିଁ।'
ଯେଷାଂ କୃତେ ନ ସତ୍କାରମକୁର୍ଵନ୍ମଯି ନୈଷଧାଃ। ଇମେ ତେ ଶକୁନା ଭୂତ୍ଵା ଵାସଶ୍ଚାଷହରନ୍ତି ମେ
'ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷଧବାସୀମାନେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏବେ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ମୋର ଜାମା ନେଇଗଲେ।'
ଵୈଷମ୍ଯଂ ପରମଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୁଃଖିତୋ ଗତଚେତନଃ। ଭର୍ତା ତେଽହଂ ନିବୋଧେଦଂ ଵଚନଂ ହିତମାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ଏବେ ଅତି ଦୁଃଖରେ, ମନ ହାରାଇଛି, ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ହେବାରୁ, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ।
ଏତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵହଵଃ ପନ୍ଥାନୋ ଦିଣାପଥମ୍। ଅଵନ୍ତୀମୃକ୍ଷଵନ୍ତଂ ଚ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ପର୍ଵତମ୍
ଏଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନେକ ରାସ୍ତା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅବନ୍ତୀ ଓ ଋକ୍ଷ ପାହାଡ଼କୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଯିବାକୁ ମିଳେ।
ଏଷ ଵିନ୍ଧ୍ଯୋ ମହାଶୈଲଃ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଚ ସମୁଦ୍ରଗା। ଆଶ୍ରମାଶ୍ଚ ମହର୍ଷୀଣାଂ ବହୁମୂଲଫଲାନ୍ଵିତାଃ
ଏଠି ଅଛି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼, ଏଠି ଅଛି ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀ ଯାହା ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ, ଏଠି ଅଛି ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ ମୂଳ ଓ ଫଳ ମିଳେ।
ଏଷ ପନ୍ଥା ଵିଦର୍ଭାଣାମେଷ ଯାସ୍ଯତି କୋସଲାନ୍। ଅତଃପରଂ ଚ ଦେଶୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣୋ ଦକ୍ଷିଣାପଥଃ
ଏହି ହେଉଛି ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା, ଏହି ରାସ୍ତା କୋଶଳକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହା ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ, ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନଲୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀଂ ସମାହିତଃ। ଉଵାଚାସକୃଦାର୍ତୋ ହି ଭୈମୀମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭାରତ
ନଳ ରାଜା, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ଏହି କଥା ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, ଭୀମଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି।
ତତଃ ସା ଵାଷ୍ପକଲଯା ଵାଚା ଦୁଃଖେନ କର୍ଶିତା। ଉଵାଚ ଦମଯନ୍ତୀ ତଂ ନୈଷଧଂ କରୁଣଂ ଵଚଃ
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ, ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, କଣ୍ଣାରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ନିଷଧ ରାଜାଙ୍କୁ କରୁଣ କଥା କହିଲେ।
ଉଦ୍ଵେଷତେ ମେ ହୃଦଯଂ ସୀଦନ୍ତ୍ଯଙ୍ଗାନି ସର୍ଵଶଃ। ତଵ ପାର୍ଥିଵ ସଂକଲ୍ପଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ତୁମ ମନସ୍କାମନା ବିଚାର କରି, ମୋର ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି।
ହୃତରାଜ୍ଯଂ ହୃତଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵିଵସ୍ତ୍ରଂ କ୍ଷୁଚ୍ଛ୍ରମାନ୍ଵିତମ୍। କଥମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଗଚ୍ଛେଯମହଂ ତ୍ଵାଂ ନିର୍ଜନେ ଵନେ
ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ହାରାଇଛ, ତୁମେ ଅବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିପରି ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାକି ଯିବି?
ଶ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ତେ କ୍ଷୁଧାର୍ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ତତ୍ସୁଖମ୍। ଵନେ ଘୋରେ ମହାରାଜ ନାଶଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ କ୍ଲମମ୍
ମହାରାଜ, ତୁମେ ଥକିଯିବାବେଳେ, ଭୁଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ତିର ହେବାବେଳେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ତୁମର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିଦେବି।
ନ ଚ ଭାର୍ଯାସମଂ କିଂଚିନ୍ନରସ୍ଯାର୍ତସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍। ନିତ୍ଯଂ ହି ସର୍ଵଦୁଃଖେଷୁ ସତ୍ଯମେତଦ୍ଵ୍ରଵୀମି ତେ ।।*
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଷ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପରି ଭଲ ଔଷଧ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ସବୁ ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ନିଷ୍ଠାରେ କହୁଛି।
ଏଵମେତଦ୍ଯଥାଽଽନ୍ଥ ତ୍ଵଂ ଦମଯନ୍ତି ସୁମଧ୍ଯମେ। ନାସ୍ତି ବାର୍ଯାସମଂ ମିତ୍ରଂ ନରସ୍ଯାର୍ତସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍
ହଁ, ଦମୟନ୍ତୀ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଲ, ସେଠି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଷ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପରି ଭଲ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଔଷଧ ନାହିଁ।
ନ ଚାହଂ ତ୍ଯକ୍ତୁକାମସ୍ତ୍ଵାଂ କିମଲଂ ଭୀରୁ ଶଙ୍କସେ। ତ୍ଯଜେଯମହମାତ୍ମାନଂ ନ ଚୈଵ ତ୍ଵାମନିନ୍ଦିତେ
ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହେଁନି—ଭୟଭୀତ ହେଇ କାହିଁକି ଏତେ ଭୟ କରୁଛ? ମୁଁ ମୋ ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ କେବେ ନୁହେଁ, ନିର୍ମଳା।
ଯଦି ମାଂ ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ନ ଵିହାତୁମିହଚ୍ଛସି। ତତ୍କିମର୍ଥଂ ଵିଦର୍ଭାଣାଂ ପନ୍ଥାଃ ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ
ମହାରାଜ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ତେବେ ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା କାହିଁକି ଦେଖାଉଛ?
ଅଵୈମି ଚାହଂ ନୃପତେ ନ ତୁ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି। ଚେତସା ତ୍ଵପକୃଷ୍ଟେନ ମାଂ ତ୍ଯଜେଥା ମହୀପତେ
ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି, ରାଜା, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମନ ଦୂର କରି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇପାର।