ମମ ଜ୍ଞାତିଷୁ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଦାରକୌ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ତଥା। ଅଶ୍ଵାଂଶ୍ଚେମାନ୍ଯଥାକାମଂ ଵସ ଵାଽନ୍ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛଵା
ମୋର ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ଠାରେ ଦୁଇ ଶିଶୁ ଓ ରଥକୁ ରଖିଦିଅ। ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ରଖ, କିମ୍ବା ଚାହିଲେ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିକୁ ଯାଅ।
ଦମଯନ୍ତ୍ଯାସ୍ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵାର୍ଣ୍ଯେଯୋ ନଲସାରଥିଃ। ନ୍ଯଵେଦଯଦଶେଷେଣ ନଲାମାତ୍ଯେଷୁ ମୁଖ୍ଯଶଃ
ନଳଙ୍କ ସାରଥି ବାର୍ଷ୍ଣେୟ, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଳଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ତୈଃ ସମେତ୍ଯ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସୋଽନୁଜ୍ଞାତୋ ମହୀପତେ। ଯଯୌ ମିଥୁନମାରୋପ୍ଯ ଵିଦର୍ଭାଂସ୍ତେନ ଵାହିନା
ସେମାନେ ମିଶି ଆଲୋଚନା କରି, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନେଇ ସେହି ସେନା ସହିତ ବିଦର୍ଭ ଦେଶକୁ ଚଲିଗଲେ।
ହଯାଂସ୍ତତ୍ର ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସୂତୋ ରଥଵରଂ ଚ ତମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରସେନାଂ ଚ ତାଂ କନ୍ଯାମିନ୍ଦ୍ରସେନଂ ଚ ବାଲକମ୍
ସେଠାରେ ସାରଥି ଘୋଡ଼ା ଓ ସେ ଉତ୍ତମ ରଥ, ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ନାମକ ଝିଅ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରସେନ ନାମକ ପୁଅକୁ ରଖିଦେଲେ।
ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଭୀମଂ ରାଜାନମାର୍ତଃ ଶୋଚନ୍ନଲଂ ନୃପମ୍। କ୍ଵ ନୁ ଯାସ୍ଯାମି ମନସା ଚିନ୍ତଯାନୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ଅଟମାନସ୍ତତୋଽଯୋଧ୍ଯାଂ ଜଗାମ ନଗରୀଂ ତଦା
ଭୀମ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନଳଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ବାରମ୍ବାର ମନେ କରୁଥିଲେ, 'ମୁଁ ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବି?' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଆଯୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଗଲେ।
ଋତୁପର୍ଣଂ ସ ରାଜାନମୁପତସ୍ଥେ ସୁଦୁଃଖିତଃ। ଭୃତିଂ ଚ ସ ଦଦୌ ଚାସ୍ଯ ସାରଥ୍ଯେନ ନିଯୋଜିତଃ
ସେଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ସେ, ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସାରଥି କାମରେ ରଖିଲେ ଏବଂ ଜୀବିକା ଦେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଯାତେ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯେ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ଦୀଵ୍ଯତଃ। ପୁଷ୍କରେଣ ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚାପି ଵସୁ କିଂଚନ
ବାର୍ଷ୍ଣେୟ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ନଳ ଦାୟ ଖେଳୁଥିଲେ, ପୁଷ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଧନ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦଳିନେଲେ।
ହୃତରାଜ୍ଯଂ ନଲଂ ରାଜନ୍ପ୍ରହସନ୍ପୁଷ୍କରୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଦ୍ଯୂତଂ ପ୍ରଵର୍ତତାଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରତିପାଣୋଽସ୍ତି କସ୍ତଵ
ରାଜ୍ୟ ହାରିଥିବା ନଳଙ୍କୁ ପୁଷ୍କର ହସି କହିଲେ, 'ଦାୟ ଖେଳ ଚାଲୁ ରହୁ, ରାଜା, ଏବେ ତୁମ ସହ କିଏ ହାତ ଦେବ?'
ଶିଷ୍ଟା ତେ ଦମଯନ୍ତ୍ଯେକା ସର୍ଵମନ୍ଯଦ୍ଧୃତଂ ମଯା। ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପଣଃ ସାଧୁ ଵର୍ତତାଂ ଯଦି ମନ୍ଯସେ
ତୋ ନିକଟରେ ଏବେ କେବଳ ଦମୟନ୍ତୀ ଅଛନ୍ତି; ବାକି ସବୁ କିଛି ମୁଁ ନେଇଯାଇଛି। ଯଦି ତୁମେ ଚାହଁ, ଦମୟନ୍ତୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦାଉଁ ଭାବେ ରଖ।
ପୁଷ୍ରେଣୈଵମୁକ୍ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ମନ୍ଯୁନା। ଵ୍ଯଦୀର୍ଯତେଵ ହୃଦଯଂ ନ ଚୈନଂ କିଂଚିଦବ୍ରଵୀତ୍
ପୁଷ୍କର ଏପରି କହିବା ପରେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଳଙ୍କ ହୃଦୟ ରେଷରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଲାଗିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ ପୁଷ୍କରମାଲୋକ୍ଯ ନଲଃ ପରମମନ୍ଯୁମାନ୍। `ଉଵାଚ ଵିଦ୍ଯତେଽନ୍ଯଚ୍ଚ ଧନଂ ମମ ନରାଧମ
ତାପରେ, ପୁଷ୍କରକୁ ଦେଖି, ନଳ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ କହିଲେ, 'ମୋର ଅନ୍ୟ ଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଚ୍ଚ।'
ଷଣରୂପେଣ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକଃ ସୁଦୁର୍ମନାଃ। ଉତ୍ତରୀଯଂ ତଥା ଵସ୍ତ୍ରଂ ତସ୍ଯାଶ୍ଚାଭରଣାନି ଚ'। ଉନ୍ସୃଜ୍ଯ ସର୍ଵଗାତ୍ରଭ୍ଯୋ ଭୂଷଣାନି ସହାଯଶାଃ
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଳ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମା, ପରେ ଜମା ଓ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ଗହଣା ସବୁ ଦାଉଁ ଭାବେ ରଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଖୋଲିଦେଲେ।
ସୁକଵାସା ହ୍ଯସଂଵୀତଃ ସୁହୃଚ୍ଛୋକଵିଵର୍ଧନଃ। ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ତତୋରାଜା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୁଵିପୁଲାଂ ଶ୍ରିଯମ୍
ଏକ ମାତ୍ର ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଗହଣା ବିନା, ସ୍ନେହିତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଇ, ରାଜା ତାଙ୍କର ବିପୁଳ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଦମଯନ୍ତ୍ଯେକଵସ୍ତ୍ରାଽଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗାତ୍। ସ ତଯା ନଗରାଭ୍ଯାଶେ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ନୈପଧୋଽଵସତ୍
ଦମୟନ୍ତୀ ମଧ୍ୟ ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ; ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଏହି ଭଳି ନଗର ନିକଟରେ ତିନି ରାତି ଅନାବୃତ ରହିଲେ।
ପୁଷ୍କରସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଧୋଷଯାମାସ ଵୈ ପୁରେ। ନଲେ ଯଃ ସମ୍ଯଗାତିଷ୍ଠେତ୍ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵଧ୍ଯତାଂ ମମ
ପୁଷ୍କର ରାଜା, ନଗରରେ ଘୋଷଣା କଲେ: 'ଯେଉଁଠାରେ ନଳ ଥିବେ, ସେଠାରେ ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବ, ସେ ମୋର ଦଣ୍ଡ ପାଇବ।'
ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ତୁ ଵାକ୍ଯେନ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଵେଷଣେନ ଚ। ପୌରା ନ ତସ୍ଯ ସତ୍କାରଂ କୃତଵନ୍ତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ପୁଷ୍କରଙ୍କ କଥା ଓ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱେଷ ଦେଖି, ନଗରବାସୀମାନେ ନଳଙ୍କୁ କୌଣସି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ନାହିଁ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ସ ତଥା ନଗରାଭ୍ଯାଶେ ସତ୍କାରାର୍ହୋ ନ ସନ୍କୃତଃ। ତ୍ରିରତ୍ରମୁଷିତୋ ରାଜା ଜଲମାତ୍ରେଣ ଵର୍ତଯନ୍
ସେଭଳି ନଗର ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ ନାହିଁ; ତିନି ରାତି ମାତ୍ର ପାଣି ପିଇ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
[ପୀଡ୍ଯମାନଃ କ୍ଷୁଧା ତତ୍ର ଫଲମୃଲାନି କର୍ପଯନ୍। ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ତତୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀ ତମନ୍ଵଗାତ୍ ।।]
ଖାଦ୍ୟ ନାମିଳି ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଧରିଲେ; ତାପରେ ରାଜା ଚାଲିଗଲେ, ଦମୟନ୍ତୀ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡ୍ଯମାନମ୍ତୁ ନଲୋ ବହୁତିଥେଽହନି। ଅପଶ୍ଯଚ୍ଛକୁନାନ୍କାଂଶ୍ଚିଦ୍ଧିରଣ୍ଯସଦୃଶଚ୍ଛଦାନ୍
ବହୁ ଦିନ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ନଳ କିଛି ସୁନା ରଙ୍ଗର ପାଖ ଥିବା ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ।
ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ତଦା ନିଷଧାଧିପତିର୍ବଲୀ। ଅସ୍ତି ଭକ୍ଷ୍ଯୋ ମମାଦ୍ଯାପି ଵସୁ ଚେଦଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତେବେ ନିଷଧ ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଳ ଭାବିଲେ: 'ମୋ ପାଖରେ ଏଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି; ଏହାକୁ ଧରିପାରିଲେ ଏହି ମୋର ଧନ ହେବ।'
ତତସ୍ତାନନ୍ତରୀଯେଣ ଵାସସା ସ ସମାଵୃଣୋତ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵସ୍ତ୍ରମାଦାଯ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁର୍ଵିହାଯସା
ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମା ଦେଇ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଢାକିଲେ; ତାଙ୍କ ଜାମା ନେଇ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
ଉତ୍ପତନ୍ତଃ ଖଗା ଵାକ୍ଯମେତଦାହୁସ୍ତତୋ ନଲମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଗ୍ଵାସସଂ ଭୂମୌ ସ୍ଥିତଂ ଦୀନମଧୋମୁଖମ୍
ଉଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା, କେବଳ ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା ନଳଙ୍କୁ ଦେଖି ଏପରି କଥା କହିଲେ।
ଵଯମକ୍ଷାଃ ସୁଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ତଵଵାସୋ ଜିହୀର୍ଷଵଃ। ଆଗତା ନ ହି ନଃ ପ୍ରୀତିଃ ସଵାସସି ଗତେ ତ୍ଵଯି
'ଏ ମୂର୍ଖ, ଆମେ ହେଉଛୁ ଦାୟିଁ; ତୋ ଜାମା ନେବାକୁ ଆସିଛୁ। ତୁମେ ଜାମା ସହିତ ଚାଲିଯିବାରେ ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ।'
ନାନ୍ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଗତାନକ୍ଷାନାତ୍ମାନଂ ଚ ଵିଵାସସମ୍। ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ତଦା ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଗଲା ଦାୟିଁମାନେକୁ ଓ ନିଜେ ଜାମା ବିନା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ, ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯେଷାଂ ପ୍ରକୋପାଦୈଶ୍ଵର୍ଯାନ୍ପ୍ରଚ୍ଯୁତୋଽହମନିନ୍ଦିତେ। ପ୍ରାଣଯାତ୍ରାଂ ନ ଵିନ୍ଦେଯଂ ଦୁଃଖିତଃ କ୍ଷୁଧଯାଽନ୍ଵିତଃ
'ଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ରୋଷରେ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ଭୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୁଁ ଏବେ ଜୀବିକା ମିଳାଉନାହିଁ।'
ଯେଷାଂ କୃତେ ନ ସତ୍କାରମକୁର୍ଵନ୍ମଯି ନୈଷଧାଃ। ଇମେ ତେ ଶକୁନା ଭୂତ୍ଵା ଵାସଶ୍ଚାଷହରନ୍ତି ମେ
'ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷଧବାସୀମାନେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏବେ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ମୋର ଜାମା ନେଇଗଲେ।'
ଵୈଷମ୍ଯଂ ପରମଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୁଃଖିତୋ ଗତଚେତନଃ। ଭର୍ତା ତେଽହଂ ନିବୋଧେଦଂ ଵଚନଂ ହିତମାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ଏବେ ଅତି ଦୁଃଖରେ, ମନ ହାରାଇଛି, ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ହେବାରୁ, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ।
ଏତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵହଵଃ ପନ୍ଥାନୋ ଦିଣାପଥମ୍। ଅଵନ୍ତୀମୃକ୍ଷଵନ୍ତଂ ଚ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ପର୍ଵତମ୍
ଏଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନେକ ରାସ୍ତା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅବନ୍ତୀ ଓ ଋକ୍ଷ ପାହାଡ଼କୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଯିବାକୁ ମିଳେ।
ଏଷ ଵିନ୍ଧ୍ଯୋ ମହାଶୈଲଃ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଚ ସମୁଦ୍ରଗା। ଆଶ୍ରମାଶ୍ଚ ମହର୍ଷୀଣାଂ ବହୁମୂଲଫଲାନ୍ଵିତାଃ
ଏଠି ଅଛି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼, ଏଠି ଅଛି ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀ ଯାହା ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ, ଏଠି ଅଛି ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ ମୂଳ ଓ ଫଳ ମିଳେ।
ଏଷ ପନ୍ଥା ଵିଦର୍ଭାଣାମେଷ ଯାସ୍ଯତି କୋସଲାନ୍। ଅତଃପରଂ ଚ ଦେଶୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣୋ ଦକ୍ଷିଣାପଥଃ
ଏହି ହେଉଛି ବିଦର୍ଭକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା, ଏହି ରାସ୍ତା କୋଶଳକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହା ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ, ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।