ବୃହତ୍ସେନେ ପୁନର୍ଗଚ୍ଛ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଂ ନଲଶାସନାତ୍। ସୂତମାନଯ କଲ୍ଯାଣି ମହତ୍କାର୍ଯମୁପସ୍ଥିତମ୍
ବୃହତ୍ସେନେ, ତୁମେ ପୁନିଥରେ ଯାଅ, ନଳଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟଙ୍କୁ ନେଇ ଆଣ। ପ୍ରିୟା, ଏହି ମହାତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାମ ପାଇଁ ସାରଥିଙ୍କୁ ଆଣ।
ବୃହତ୍ସେନା ତୁ ସା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରଭାଷିତମ୍। ଵାର୍ଷ୍ଣେଯମାନଯାମାସ ପୁରୁଷୈରାପ୍ତକାରିଭିଃ
ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବୃହତ୍ସେନା ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଲୋକମାନେ ସହ ବାର୍ଷ୍ଣେୟଙ୍କୁ ନେଇ ଆଣିଲେ।
ଵାର୍ଷ୍ଣେଯଂ ତୁ ତତୋ ଭୈମୀ ସାନ୍ତ୍ଵଯଞ୍ଛ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଗିରା। ଉଵାଚ ଦେଶକାଲଜ୍ଞା ପ୍ରାପ୍ତକାଲମନିନ୍ଦିତା
ତାପରେ ଭୀମଙ୍କ କନ୍ୟା, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜଣା, ଦୋଷହୀନ ଓ ମୃଦୁ କଥାରେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଯଥାସମୟରେ କଥା କହିଲେ।
ଜାନଷେ ତ୍ଵଂ ଯଥା ରାଜା ସମ୍ଯଗ୍ଵୃତ୍ତଃ ସଦା ତ୍ଵଯି। ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଵିପମସ୍ଥସ୍ଯ ସାହାଯ୍ଯଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣ, ରାଜା ସଦା ତୁମ ପ୍ରତି ନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ସେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତୁମେ ସେଠାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଥାଯଥା ହି ନୃପତିଃ ପୁଷ୍କରେଣୈଵ ଜୀଯତେ। ତଥାତଥାଽସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଯୂତେ ରାଗୋ ଭୂଯୋଽଭିଵର୍ଧତେ
ରାଜା ଯେପରି ବାରମ୍ବାର ପୁଷ୍କରଙ୍କ ଠାରେ ଜୁଆରେ ହାରୁଛନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କର ଜୁଆ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବଢ଼ୁଛି।
ଯଥା ଚ ପୁଷ୍କରସ୍ଯାକ୍ଷାଃ ପତନ୍ତି ଵଶଵର୍ତିନଃ। ତଥା ଵିପର୍ଯଯଶ୍ଚାପି ନଲସ୍ଯାକ୍ଷେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ପୁଷ୍କରଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଦାୟ ଯେପରି ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପଡ଼େ, ତେଣୁ ନଳଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ତାହାର ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ।
ସୁହୃତ୍ସ୍ଵଜନଵାକ୍ଯାନି ଯଥାଽଯଂ ନ ଶୃଣୋତି ଚ। ମମାପି ଚ ତଥା ଵାକ୍ଯଂ ନାଭିନନ୍ଦତି ନୈଷଧ
ସେ ବନ୍ଧୁ-ପରିଜନଙ୍କ କଥା ଶୁଣୁନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ନିଷଧରାଜ ମୋର କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାନ୍ତି।
ଯଥା ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତାନାଂ ଭାଗ୍ଯାନାମଦ୍ଯ ସାରଥେ। ନୂନଂ ମନ୍ଯେ ନ ଶେଷୋସ୍ତି ନୈଷଧସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସାରଥି, ରାଜାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଯେପରି ଏବେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମହାତ୍ମା ନିଷଧଙ୍କ ପାଖରେ ଏବେ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ।
ଯତ୍ତୁ ମେ ଵଚନଂ ରାଜା ନାଭିନନ୍ଦତି ମୋହିତଃ। ଶରଣଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରପନ୍ନାଽସ୍ମି ସାରଥେ କୁରୁ ମଦ୍ଵଚଃ। ନ ହି ମେ ଶୁଧ୍ତେ ଭାଵୋ ଵିନାଶଂ ପ୍ରତି ସାରଥେ
ରାଜା ମୋର କଥା ମନେ ନ ରଖି, ମୋହରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ସାରଥି, ମୋ କଥା ମାନ। ମୋର ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ନାହିଁ, ସାରଥି।
ନଲସ୍ଯ ଦଯିତାନଶ୍ଵାନ୍ଯୋଜଯିତ୍ଵା ମନୋଜଵାନ୍। ରଥମାରୋପ୍ଯ ମିଥୁନଂ କୁଣ୍ଡିନଂ ଯାତୁର୍ମହସି
ନଳଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ରଥରେ ଯୋଡ଼ି, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନେଇ ମହାନ କୁଣ୍ଡିନା ପୁରକୁ ଯାଅ।
ମମ ଜ୍ଞାତିଷୁ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଦାରକୌ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ତଥା। ଅଶ୍ଵାଂଶ୍ଚେମାନ୍ଯଥାକାମଂ ଵସ ଵାଽନ୍ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛଵା
ମୋର ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ଠାରେ ଦୁଇ ଶିଶୁ ଓ ରଥକୁ ରଖିଦିଅ। ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ରଖ, କିମ୍ବା ଚାହିଲେ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିକୁ ଯାଅ।
ଦମଯନ୍ତ୍ଯାସ୍ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵାର୍ଣ୍ଯେଯୋ ନଲସାରଥିଃ। ନ୍ଯଵେଦଯଦଶେଷେଣ ନଲାମାତ୍ଯେଷୁ ମୁଖ୍ଯଶଃ
ନଳଙ୍କ ସାରଥି ବାର୍ଷ୍ଣେୟ, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଳଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ତୈଃ ସମେତ୍ଯ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସୋଽନୁଜ୍ଞାତୋ ମହୀପତେ। ଯଯୌ ମିଥୁନମାରୋପ୍ଯ ଵିଦର୍ଭାଂସ୍ତେନ ଵାହିନା
ସେମାନେ ମିଶି ଆଲୋଚନା କରି, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନେଇ ସେହି ସେନା ସହିତ ବିଦର୍ଭ ଦେଶକୁ ଚଲିଗଲେ।
ହଯାଂସ୍ତତ୍ର ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସୂତୋ ରଥଵରଂ ଚ ତମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରସେନାଂ ଚ ତାଂ କନ୍ଯାମିନ୍ଦ୍ରସେନଂ ଚ ବାଲକମ୍
ସେଠାରେ ସାରଥି ଘୋଡ଼ା ଓ ସେ ଉତ୍ତମ ରଥ, ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ନାମକ ଝିଅ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରସେନ ନାମକ ପୁଅକୁ ରଖିଦେଲେ।
ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଭୀମଂ ରାଜାନମାର୍ତଃ ଶୋଚନ୍ନଲଂ ନୃପମ୍। କ୍ଵ ନୁ ଯାସ୍ଯାମି ମନସା ଚିନ୍ତଯାନୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ଅଟମାନସ୍ତତୋଽଯୋଧ୍ଯାଂ ଜଗାମ ନଗରୀଂ ତଦା
ଭୀମ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନଳଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ବାରମ୍ବାର ମନେ କରୁଥିଲେ, 'ମୁଁ ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବି?' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଆଯୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଗଲେ।
ଋତୁପର୍ଣଂ ସ ରାଜାନମୁପତସ୍ଥେ ସୁଦୁଃଖିତଃ। ଭୃତିଂ ଚ ସ ଦଦୌ ଚାସ୍ଯ ସାରଥ୍ଯେନ ନିଯୋଜିତଃ
ସେଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ସେ, ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସାରଥି କାମରେ ରଖିଲେ ଏବଂ ଜୀବିକା ଦେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଯାତେ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯେ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ଦୀଵ୍ଯତଃ। ପୁଷ୍କରେଣ ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚାପି ଵସୁ କିଂଚନ
ବାର୍ଷ୍ଣେୟ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ନଳ ଦାୟ ଖେଳୁଥିଲେ, ପୁଷ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଧନ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦଳିନେଲେ।
ହୃତରାଜ୍ଯଂ ନଲଂ ରାଜନ୍ପ୍ରହସନ୍ପୁଷ୍କରୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଦ୍ଯୂତଂ ପ୍ରଵର୍ତତାଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରତିପାଣୋଽସ୍ତି କସ୍ତଵ
ରାଜ୍ୟ ହାରିଥିବା ନଳଙ୍କୁ ପୁଷ୍କର ହସି କହିଲେ, 'ଦାୟ ଖେଳ ଚାଲୁ ରହୁ, ରାଜା, ଏବେ ତୁମ ସହ କିଏ ହାତ ଦେବ?'
ଶିଷ୍ଟା ତେ ଦମଯନ୍ତ୍ଯେକା ସର୍ଵମନ୍ଯଦ୍ଧୃତଂ ମଯା। ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପଣଃ ସାଧୁ ଵର୍ତତାଂ ଯଦି ମନ୍ଯସେ
ତୋ ନିକଟରେ ଏବେ କେବଳ ଦମୟନ୍ତୀ ଅଛନ୍ତି; ବାକି ସବୁ କିଛି ମୁଁ ନେଇଯାଇଛି। ଯଦି ତୁମେ ଚାହଁ, ଦମୟନ୍ତୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦାଉଁ ଭାବେ ରଖ।
ପୁଷ୍ରେଣୈଵମୁକ୍ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ମନ୍ଯୁନା। ଵ୍ଯଦୀର୍ଯତେଵ ହୃଦଯଂ ନ ଚୈନଂ କିଂଚିଦବ୍ରଵୀତ୍
ପୁଷ୍କର ଏପରି କହିବା ପରେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଳଙ୍କ ହୃଦୟ ରେଷରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଲାଗିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ ପୁଷ୍କରମାଲୋକ୍ଯ ନଲଃ ପରମମନ୍ଯୁମାନ୍। `ଉଵାଚ ଵିଦ୍ଯତେଽନ୍ଯଚ୍ଚ ଧନଂ ମମ ନରାଧମ
ତାପରେ, ପୁଷ୍କରକୁ ଦେଖି, ନଳ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ କହିଲେ, 'ମୋର ଅନ୍ୟ ଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଚ୍ଚ।'
ଷଣରୂପେଣ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକଃ ସୁଦୁର୍ମନାଃ। ଉତ୍ତରୀଯଂ ତଥା ଵସ୍ତ୍ରଂ ତସ୍ଯାଶ୍ଚାଭରଣାନି ଚ'। ଉନ୍ସୃଜ୍ଯ ସର୍ଵଗାତ୍ରଭ୍ଯୋ ଭୂଷଣାନି ସହାଯଶାଃ
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଳ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମା, ପରେ ଜମା ଓ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ଗହଣା ସବୁ ଦାଉଁ ଭାବେ ରଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଖୋଲିଦେଲେ।
ସୁକଵାସା ହ୍ଯସଂଵୀତଃ ସୁହୃଚ୍ଛୋକଵିଵର୍ଧନଃ। ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ତତୋରାଜା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୁଵିପୁଲାଂ ଶ୍ରିଯମ୍
ଏକ ମାତ୍ର ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଗହଣା ବିନା, ସ୍ନେହିତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଇ, ରାଜା ତାଙ୍କର ବିପୁଳ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଦମଯନ୍ତ୍ଯେକଵସ୍ତ୍ରାଽଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗାତ୍। ସ ତଯା ନଗରାଭ୍ଯାଶେ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ନୈପଧୋଽଵସତ୍
ଦମୟନ୍ତୀ ମଧ୍ୟ ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ; ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଏହି ଭଳି ନଗର ନିକଟରେ ତିନି ରାତି ଅନାବୃତ ରହିଲେ।
ପୁଷ୍କରସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଧୋଷଯାମାସ ଵୈ ପୁରେ। ନଲେ ଯଃ ସମ୍ଯଗାତିଷ୍ଠେତ୍ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵଧ୍ଯତାଂ ମମ
ପୁଷ୍କର ରାଜା, ନଗରରେ ଘୋଷଣା କଲେ: 'ଯେଉଁଠାରେ ନଳ ଥିବେ, ସେଠାରେ ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବ, ସେ ମୋର ଦଣ୍ଡ ପାଇବ।'
ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ତୁ ଵାକ୍ଯେନ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଵେଷଣେନ ଚ। ପୌରା ନ ତସ୍ଯ ସତ୍କାରଂ କୃତଵନ୍ତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ପୁଷ୍କରଙ୍କ କଥା ଓ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱେଷ ଦେଖି, ନଗରବାସୀମାନେ ନଳଙ୍କୁ କୌଣସି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ନାହିଁ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ସ ତଥା ନଗରାଭ୍ଯାଶେ ସତ୍କାରାର୍ହୋ ନ ସନ୍କୃତଃ। ତ୍ରିରତ୍ରମୁଷିତୋ ରାଜା ଜଲମାତ୍ରେଣ ଵର୍ତଯନ୍
ସେଭଳି ନଗର ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ ନାହିଁ; ତିନି ରାତି ମାତ୍ର ପାଣି ପିଇ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
[ପୀଡ୍ଯମାନଃ କ୍ଷୁଧା ତତ୍ର ଫଲମୃଲାନି କର୍ପଯନ୍। ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ତତୋ ରାଜା ଦମଯନ୍ତୀ ତମନ୍ଵଗାତ୍ ।।]
ଖାଦ୍ୟ ନାମିଳି ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଧରିଲେ; ତାପରେ ରାଜା ଚାଲିଗଲେ, ଦମୟନ୍ତୀ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡ୍ଯମାନମ୍ତୁ ନଲୋ ବହୁତିଥେଽହନି। ଅପଶ୍ଯଚ୍ଛକୁନାନ୍କାଂଶ୍ଚିଦ୍ଧିରଣ୍ଯସଦୃଶଚ୍ଛଦାନ୍
ବହୁ ଦିନ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ନଳ କିଛି ସୁନା ରଙ୍ଗର ପାଖ ଥିବା ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ।
ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ତଦା ନିଷଧାଧିପତିର୍ବଲୀ। ଅସ୍ତି ଭକ୍ଷ୍ଯୋ ମମାଦ୍ଯାପି ଵସୁ ଚେଦଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତେବେ ନିଷଧ ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଳ ଭାବିଲେ: 'ମୋ ପାଖରେ ଏଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି; ଏହାକୁ ଧରିପାରିଲେ ଏହି ମୋର ଧନ ହେବ।'