ଵିଦ୍ଯାବଲଂ ପନ୍ନଗେନ୍ଦ୍ର ପଶ୍ଯ ମେଽଦ୍ଯ ଵନସ୍ପତୌ। ଅହଂ ସଂଜୀଵଯାମ୍ଯେନଂ ପଶ୍ଯତସ୍ତେ ଭୁଜଂଗମ
ପନ୍ନଗରାଜ, ଆଜି ମୋର ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଏହି ଗଛରେ ଦେଖ। ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେବି, ତୁମେ ଦେଖିବା।
ତତଃ ସ ଭଗଵାନ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍କାଶ୍ଯପୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ। ଭସ୍ମରାଶୀକୃତଂ ଵୃକ୍ଷଂ ଵିଦ୍ଯଯା ସମଜୀଵଯତ୍
ତାପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ବିଜ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ କାଶ୍ୟପ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନରେ ଭସ୍ମର ଢେର ହୋଇଥିବା ଗଛକୁ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେଲେ।
ଅଙ୍କୁରଂ କୃତଵାଂସ୍ତତ୍ର ତତଃ ପର୍ଣଦ୍ଵଯାନ୍ଵିତମ୍। ପଲାଶିନଂ ଶାଖିନଂ ଚ ତଥା ଵିଟପିନଂ ପୁନଃ
ସେଠାରେ ଏକ ଅଙ୍କୁର ଉପଜାଇଲେ, ତାପରେ ଦୁଇଟି ପତ୍ର ଥିବା ଅଙ୍କୁର, ପଛରେ ଏକ ଶାଖା, ପତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାଖା, ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଏକ ଫାଟିଥିବା ଗଛ ଉପଜାଇଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜୀଵିତଂ ଵୃକ୍ଷଂ କାଶ୍ଯପେନ ମହାତ୍ମନା। ଉଵାଚ ତକ୍ଷକୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୈତଦତ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ତ୍ଵଯି
ମହାତ୍ମା କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଛଟି ପୁନର୍ଜୀବନ ହେଇଥିବା ଦେଖି, ତକ୍ଷକ କହିଲେ, 'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଏକଦମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।'
ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ର ଯଦ୍ଵିଷଂ ହନ୍ଯା ମମ ଵା ମଦ୍ଵିଧସ୍ଯ ଵା। କଂ ତ୍ଵମର୍ଥମଭିପ୍ରେପ୍ସୁର୍ଯାସି ତତ୍ର ତପୋଧନ
ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋର ବା ମୋ ପରି ଜଣେର ବିଷକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିଲେ, ତେବେ ଆପଣ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେଠାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତପସ୍ଵୀ?
ଯତ୍ତେଽଭିଲଷିତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଫଲଂ ତସ୍ମାନ୍ନୃପୋତ୍ତମାତ୍। ଅହମେଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ତତ୍ତେ ଯଦ୍ଯପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଯେଉଁ ଫଳ ଆପଣ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହାକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇପାରିବି, ଯଦିଓ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଵିପ୍ରଶାପାଭିଭୂତେ ଚ କ୍ଷୀଣାଯୁଷି ନରାଧିପେ। ଘଟମାନସ୍ଯ ତେ ଵିପ୍ର ସିଦ୍ଧିଃ ସଂଶଯିତା ଭଵେତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡିତ ଏବଂ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଆପଣ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କର ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ତତୋ ଯଶଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତଂ ତେ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ନିରଂଶୁରିଵ ଘର୍ମାଂଶୁରନ୍ତର୍ଧାନମିତୋ ଵ୍ରଜେତ୍
ତାପରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆପଣଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୀର୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରି ଏଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯିବ।
ଧନାର୍ଥୀ ଯାମ୍ଯହଂ ତତ୍ର ତନ୍ମେ ଦେହି ଭୁଜଂଗମ। ତତୋଽହଂ ଵିନିଵର୍ତିଷ୍ଯେ ସ୍ଵାପତେଯଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵୈ
ମୁଁ ଧନ ପାଇବାକୁ ସେଠାକୁ ଯାଉଛି; ଏହା ମୋତେ ଦିଅ, ସାପ। ତାପରେ ମୁଁ ମୋର ଦେୟ ନେଇ ଫେରିଯିବି।
ଯାଵଦ୍ଧନଂ ପ୍ରାର୍ଥଯସେ ତସ୍ମାଦ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତତୋଽଧିକମ୍। ଅହମେଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ନିଵର୍ତସ୍ଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଆପଣ ଯେତେ ଧନ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇପାରିବି; ଫେରିଯିବେ, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତକ୍ଷକସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କାଶ୍ଯପୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ। ପ୍ରଦଧ୍ଯୌ ସୁମହାତେଜାରାଜାନଂ ପ୍ରତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ତକ୍ଷକଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ବିଜ କାଶ୍ୟପ, ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜା ବିଷୟରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଦିଵ୍ଯଜ୍ଞାନଃ ସ ତେଜସ୍ଵୀ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଂ ନୃପତିଂ ତଦା। କ୍ଷୀଣାଯୁଷଂ ପାଣ୍ଡଵେଯମପାଵର୍ତତ କାଶ୍ଯପଃ
ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ମୁନି ସେ ମହାରାଜାଙ୍କର ଜୀବନ ଅତି କମ୍ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, କାଶ୍ୟପ ଫେରିଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଲବ୍ଧ୍ଵା ଵିତ୍ତଂ ମୁନିଵରସ୍ତକ୍ଷକାଦ୍ଯାଵଦୀପ୍ସିତମ୍। ନିଵୃତ୍ତେ କାଶ୍ଯପେ ତସ୍ମିନ୍ସମଯେନ ମହାତ୍ମନି
ତକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଚାହିଥିବା ଧନ ପାଇ, ମହାତ୍ମା କାଶ୍ୟପ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଫେରିଯିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଜଗାମ ତକ୍ଷକସ୍ତୂର୍ଣଂ ନଗରଂ ନାଗସାହ୍ଵଯମ୍। ଅଥ ଶୁଶ୍ରାଵ ଗଚ୍ଛନ୍ସ ତକ୍ଷକୋ ଜଗତୀପତିମ୍
ତକ୍ଷକ ତୁରନ୍ତ ନାଗସାହ୍ୱୟ ନଗରକୁ ଗଲେ। ଯାଉଥିବାବେଳେ, ତକ୍ଷକ ଭୂମିର ମାଳିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଵିଷହରୈର୍ଦିଵ୍ଯୈ ରକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ସେ ଦିବ୍ୟ ବିଷନାଶକ ମନ୍ତ୍ରରେ ସାବଧାନ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ।
ମଯା ଵଞ୍ଚଯିତଵ୍ଯୋଽସୌ କ ଉପାଯୋ ଭଵେଦିତି। ତତସ୍ତାପସରୂପେଣ ପ୍ରାହିଣୋତ୍ସ ଭୁଜଂଗମାନ୍
'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବି—କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି?' ଏହା ଭାବି, ତକ୍ଷକ ତପସ୍ୱୀର ରୂପ ଧରି ସାପମାନେକୁ ପଠାଇଲେ।
ଗଚ୍ଛଧ୍ଵଂ ଯୂଯମଵ୍ଯଗ୍ରା ରାଜାନଂ କାର୍ଯଵତ୍ତଯା
ତମେଁମାନେ ଚିନ୍ତା ଛାଡି, ଦୟା କରି କାମରେ ଲଗି, ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତୁ ।
ତେ ତକ୍ଷକସମାଦିଷ୍ଟାସ୍ତଥା ଚକ୍ରୁର୍ଭୁଜଙ୍ଗମାଃ
ତକ୍ଷକଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେ ସାପମାନେ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ ।
ଉପନିନ୍ଯୁସ୍ତଥା ରାଜ୍ଞେ ଦର୍ଭାନମ୍ଭଃ ଫଲାନି ଚ। ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ସ ରାଜେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦର୍ଭା ଘାସ, ପାଣି ଓ ଫଳ ଦେଇଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ସେସବୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।
କୃତ୍ଵା ତେଷାଂ ଚ କାର୍ଯାଣି ଗମ୍ଯତାମିତ୍ଯୁଵାଚ ତାନ୍। ଗତେଷୁ ତେଷୁ ନାଗେଷୁ ତାପସଚ୍ଛଦ୍ମରୂପିଷୁ
ସେମାନେ ନିଜ କାମ ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ରାଜା କହିଲେ, 'ଏବେ ତମେଁ ଯାଇପାରିବେ'; ତାପସ ଭାବରେ ଆସିଥିବା ସାପମାନେ ଚାଲିଗଲେ ।
ଅମାତ୍ଯାନ୍ସୁହୃଦଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରୋଵାଚ ସ ନରାଧିପଃ। ଭକ୍ଷଯନ୍ତୁ ଭଵନ୍ତୋ ଵୈ ସ୍ଵାଦୂନୀମାନି ସର୍ଵଶଃ
ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ମିତ୍ରମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସେଠି ଥିବା ମିଠା ଫଳଗୁଡିକୁ ତମେଁମାନେ ଖାଇବେ ।'
ତାପସୈରୁପନୀତାନି ଫଲାନି ସହିତା ମଯା। ତତୋ ରାଜା ସସଚିଵଃ ଫଲାନ୍ଯାଦାତୁମୈଚ୍ଛତ
ତାପସମାନେ ଆଣିଥିବା ଫଳ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ତାପରେ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଫଳ ଖାଇବାକୁ ଚାହିଲେ ।
ଵିଧିନା ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ଵୈ ଋଷିଵାକ୍ଯେନ ତେନ ତୁ। ଯସ୍ମିନ୍ନେଵ ଫଲେ ନାଗସ୍ତମେଵାଭକ୍ଷଯତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଋଷିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜା ସେହି ଫଳ ଖାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସାପ ଥିଲା ।
ତତୋ ଭକ୍ଷଯତସ୍ତସ୍ଯ ଫଲାତ୍କୃମିରଭୂଦଣୁଃ। ହ୍ରସ୍ଵକଃ କୃଷ୍ଣନଯନସ୍ତାମ୍ରଵର୍ଣୋଽଥ ଶୌନକ
ଫଳ ଖାଇବା ସମୟରେ ଏକ ଛୋଟ କୀଟ ଦେଖାଦେଲା—ସେ ଛୋଟ, କଳା ଆଖି ଓ ତାମ୍ବା ରଙ୍ଗର ।
ସ ତଂ ଗୃହ୍ଯ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଅସ୍ତମଭ୍ଯେତି ସଵିତା ଵିଷାଦଦ୍ଯ ନ ମେ ଭଯମ୍
ସେ କୀଟଟିକୁ ଧରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଛି; ଆଜି ମୁଁ ବିଷର ଭୟ କରୁନି ।'
ସତ୍ଯଵାଗସ୍ତୁ ସ ମୁନିଃ କୃମିର୍ମାଂ ଦଶତାମଯମ୍। ତକ୍ଷକୋ ନାମ ଭୂତ୍ଵା ଵୈ ତଥା ପରିହୃତଂ ଭଵେତ୍
ଋଷି, ନିଜ ଉକ୍ତି ପ୍ରତି ସତ୍ୟ, କହିଲେ, 'ଏହି କୀଟ ମୋତେ କାମଡିବ; ଏହି କୀଟ ତକ୍ଷକ ନାମକୁ ନେଇବ, ଏହିଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ।'
ତେ ଚୈନମନ୍ଵଵର୍ତନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ କାଲଚୋଦିତାଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ସନ୍ନିଵେଶ୍ଯହ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମୟର ଉତ୍ତେଜନାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ଏଭଳି କହି, ରାଜା ସେ କୀଟଟିକୁ ଗଳାରେ ରଖିଲେ ।
କୃମିକଂ ପ୍ରାହସତ୍ତୂର୍ଣଂ ମୁମୂର୍ଷୁର୍ନଷ୍ଟଚେତନଃ। ପ୍ରହସନ୍ନେଵ ଭୋଗେନ ତକ୍ଷକେଣାଭିଵେଷ୍ଟିତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, ଚେତନା ହରାଇ, ରାଜା ହସି ତୁରନ୍ତ କୀଟଟିକୁ ଗଳାରେ ରଖିଲେ; ହସୁଥିବା ସମୟରେ ତକ୍ଷକ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀରରେ ଘେରି ନେଲା ।
ତସ୍ମାତ୍ଫଲାଦ୍ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ଯତ୍ତଦ୍ରାଜ୍ଞେ ନିଵେଦିତମ୍। ଵେଷ୍ଟଯିତ୍ଵା ଚ ଭୋଗେନ ଵିନଦ୍ଯ ଚ ମହାସ୍ଵନମ୍। ଅଦଶତ୍ପୃଥିଵୀପାଲଂ ତକ୍ଷକଃ ପନ୍ନଗେଶ୍ଵରଃ
ଫଳରୁ ବାହାରି, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଇଥିଲା, ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତକ୍ଷକ ତାଙ୍କୁ ଶରୀରରେ ଘେରି, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି, ଭୂମିର ଶାସକଙ୍କୁ କାମଡିଲା ।
ତଂ ତଥା ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୋଗେନ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍। ଵିଷଣ୍ଣଵଦନାଃ ସର୍ଵେ ରୁରୁଦୁର୍ଭୃଶଦୁଃଖିତାଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ସାପର ଶରୀରରେ ଘେରି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଅନ୍ଧାର କରି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ।