ତଯୋରଦୃଷ୍ଟଃ କାମୋଽଭୂଚ୍ଛୃଣ୍ଵତୋଃ ସତତଂ ଗୁଣାନ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପ୍ରତିକୌନ୍ତେଯ ସ ଵ୍ଵର୍ଧତ ହୃଚ୍ଛଯଃ
ଏମିତି ଦୁଇଜଣେ ଏକାପରକୁ ଦେଖିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସଦା ପରସ୍ପରଙ୍କ ଗୁଣ ଶୁଣି ମନରେ ପ୍ରେମ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ଦୁହେଁର ହୃଦୟରେ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଗଲା।
ଅଶକ୍ନଵନ୍ନଲଃ କାମଂ ତଦା ଧାରଯିତୁଂ ହୃଦା। ଅନ୍ତଃପୁରସମୀପସ୍ଥେ ଵନ ଆସ୍ତେ ରହୋଗତଃ
ନଳ ତାଙ୍କର ମନରେ ଥିବା ପ୍ରେମକୁ ଅଟକାଇପାରୁନଥିଲେ; ଅନ୍ତଃପୁର ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକାଏକି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ବସୁଥିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶୈ ତତୋ ହଂସାଞ୍ଜାତରୂପପରିଚ୍ଦାନ୍। ଵନେ ଵିଚରତାଂ ତେଷାମେକଂ ଜଗ୍ରାହ ପକ୍ଷିଣମ୍
ତାପରେ ସେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପାଖିଲା ହଂସମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷୀକୁ ଧରିଲେ।
ତତୋ।ଡନ୍ତରିକ୍ଷଗୋ ଵାଚଂ ଵ୍ଯାଜହାର ନଲଂ ତଦା। ହନ୍ତଵ୍ଯୋସ୍ମି ନ ତେରାଜନ୍କରିଷ୍ଯାମି ତଵପ୍ରିଯମ୍
ସେତିବେଳେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀଟି ଆକାଶରୁ ନଳଙ୍କୁ କହିଲା, "ମୁଁ ମରିବି, ତଥାପି ତୁମ ପସନ୍ଦର କାମ କରିବି।"
ଦମଯନ୍ତୀସକାଶେ ତ୍ଵାଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ନୈଷଧ। ଯଥା ତ୍ଵଦନ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ନ ସା ମଂସ୍ଯତି କର୍ହିଚିତ୍
"ମୁଁ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ପାଖରେ ତୁମ କଥା କହିଦେବି, ନଳ, ଯେଉଁପରି ସେ କେବେ ତୁମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷକୁ ଭାବିବେ ନାହିଁ।"
ତଵ ଚୈଵ ଯଥା ଭାର୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି ତଥାଽନଘ। ଵିଧାସ୍ଯାମି ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ସୋଽନୁଜାନାତୁ ମାଂ ଭଵାନ୍
"ଏବଂ ମୁଁ ଏହିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେବି ଯେ, ସେ ତୁମର ଘରବାଳି ହେବେ; ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।"
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ହଂସମୁତ୍ସସର୍ଜ ମହୀପତିଃ। ତେ ତୁ ହଂସାଃ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ଵିଦର୍ଭାନଗମଂସ୍ତତଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ସେହି ହଂସଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଏବଂ ହଂସମାନେ ଉଡ଼ି ଯାଇ ବିଦର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଵିଦର୍ଭନଗରୀଂ ଗତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତ୍ଯାସ୍ତଦାନ୍ତିକେ। ନିପେତୁସ୍ତେ ଗରୁତ୍ମନ୍ତଃ ସା ଦଦର୍ଶାଥ ତାନ୍ଖଗାନ୍
ବିଦର୍ଭ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେହି ହଂସମାନେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଆସିଲେ; ସେ ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ସା ତାନଦ୍ଭୁତରୂପାନ୍ଵୈ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଖିଗଣାଵୃତା। ହୃଷ୍ଟା ଗ୍ରହୀତୁଂ ଖଗମାଂସ୍ତ୍ଵରମାଣୋପଚକ୍ରମେ
ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଆକୃତିର ହଂସମାନେକୁ ଦେଖି, ସହେଳୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାହାମାନେକୁ ଧରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଅଥ ହଂସା ଵିସସୃପୁଃ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରମଦାଵନେ। ଏକୈକଶସ୍ତଦା କନ୍ଯାସ୍ତାନ୍ହଂସାନ୍ସମୁପାଦ୍ରଵନ୍
ତାପରେ ହଂସମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୋଦବନରେ ଛିଟିଯାଇଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କନ୍ୟା ଏକ ହଂସ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଦମଯନ୍ତୀ ତୁ ଯଂ ହଂସଂ ସମୁପାଧାଵଦନ୍ତିକେ। ସ ମାନୁଷୀଂ ଗିରଂ କୃତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତୀମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଦମୟନ୍ତୀ ଯେଉଁ ହଂସଟି ସବୁଠାରୁ ନିକଟରେ ଥିଲା, ସେଠାକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ସେହି ହଂସଟି ମାନବୀୟ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲା।
ଦମଯନ୍ତି ନଲୋ ନାମ ନିଷଧେଷୁ ମହୀପତିଃ। ଅଶ୍ଵିନୋଃ ସଦୃଶୋ ରୂପେ ନ ସମାସ୍ତସ୍ଯ ମାନୁଷାଃ
"ଦମୟନ୍ତୀ, ନିଷଧ ଦେଶରେ ନଳ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି; ରୂପରେ ସେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ପରି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମାନ କୌଣସି ମଣିଷ ନାହିଁ।"
[କନ୍ଦର୍ପ ଇଵ ରୂପେଣ ମୂର୍ତିମାନଭଵତ୍ସ୍ଵଯମ୍।] ତସ୍ଯ ଵୈ ଯଦିଭାର୍ଯା ତ୍ଵଂ ଭଵେଥା ଵରଵର୍ଣିନି। ସଫଲଂତେ ଭଵେଜ୍ଜନ୍ମ ରୂପଂ ଚେଦଂ ସୁମଧ୍ଯମେ
"କାମଦେବଙ୍କ ପରି ସେ ରୂପର ମୂର୍ତ୍ତି; ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କର ଘରବାଳି ହେବ, ତେବେ ତୁମ ଜନ୍ମ ଏବଂ ଏହି ରୂପ ଫଳବତ୍ତା ହେବ।"
ଵଯଂ ହି ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵମନୁଷ୍ଯୋରଗରାକ୍ଷସାନ୍। ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତୋ ନ ଚାସ୍ମାଭିର୍ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵସ୍ତଥାଵିଧଃ
"ଆମେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମଣିଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଦେଖିଛୁ, କିନ୍ତୁ ଏପରି ଜଣେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ।"
ତ୍ଵଂ ଚାପି ରତ୍ନଂ ନାରୀଣାଂ ନରେଷୁ ଚ ନଲୋ ଵରଃ। ଵିଶିଷ୍ଟାଯା ଵିଶିଷ୍ଟେନ ସଂଗମୋ ଗୁଣଵାନ୍ଭଵେତ୍
"ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜନନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ, ଏବଂ ନଳ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ମିଳନ ନିଶ୍ଚୟ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।"
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ହଂସେନ ଦମଯନ୍ତୀ ଵିଶାଂପତେ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ତତ୍ର ତଂ ହଂସଂ ତ୍ଵମପ୍ଯେଵଂ ନଲଂ ଵଦ
ହଂସଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦମୟନ୍ତୀ କହିଲେ, "ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବରେ ମୋ କଥା ନଳଙ୍କୁ କହିଦିଅ।"
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଽଣ୍ଡଜଃ କନ୍ଯାଂ ଵିଦର୍ଭସ୍ଯ ଵିଶାଂପତେ। ପୁନରାଗମ୍ଯ ନିଷଧାନ୍ନଲେ ସର୍ଵଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ହଂସଟି "ଏମିତି ହେବ" ବୋଲି କହି, ବିଦର୍ଭରୁ ଫେରି ନିଷଧରେ ଯାଇ, ସମସ୍ତ କଥା ନଳଙ୍କୁ ଜଣାଇଲା।
ଦମଯନ୍ତୀ ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ହଂସସ୍ଯ ଭାରତ। ତଦା ପ୍ରଭୃତି ନ ସ୍ଵସ୍ଥା ନଲଂ ପ୍ରତି ବଭୂଵ ସା
ହଂସଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦମୟନ୍ତୀ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ନଳଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆତ୍ମସ୍ଥ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତତଶ୍ଚିନ୍ତାପରା ଦୀନା ଵିଵର୍ଣଵଦନା କୃଶା। ବଭୂଵଦମଯନ୍ତୀ ତୁ ନିଃଶ୍ଵାସପରମା ତଦା
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ, ଦୁଃଖିତ, ମୁହଁ ଫିକା ଓ ଦେହ ଶୁକା, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ଊର୍ଧ୍ଵଦୃଷ୍ଟିର୍ଧ୍ଯାନପରା ବଭୂଵୋନ୍ମତ୍ତଦର୍ଶନା। ପାଣ୍ଡୁଵର୍ଣା କ୍ଷଣେନାଥ ହୃଚ୍ଛଯାଵିଷ୍ଟଚେତନା
ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଉପରକୁ ଥିଲା, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ଚେହେରା ଫିକା ହେଇଗଲା, ପ୍ରେମରେ ମନ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।
ନ ଶଯ୍ଯାସନଭୋଗେଷୁ ରତିଂ ଵିନ୍ଦତି କର୍ହିଚିତ୍। ନ ନକ୍ତଂ ନ ଦିଵା ଶେତେ ହାହେତି ରୁଦତୀ ମୁହୁଃ
ସେ କେବେ ଶୋଇବା, ବସିବା କିମ୍ବା ଆରାମ ଭୋଗ କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେନାହାନ୍ତି; ରାତି କିମ୍ବା ଦିନେ କେବେ ଶୁଏ ନାହିଁ, ବାରମ୍ବାର 'ହା' ବୋଲି କାନ୍ଦନ୍ତି।
ତାମସ୍ଵସ୍ଥାଂ ତଦାକାରାଂ ସଖ୍ଯସ୍ତା ଜଜ୍ଞିରିଙ୍ଗିତୈଃ
ତାଙ୍କର ମନୋଦଶା ଓ ଦେହଭାଷା ଦେଖି, ସହେଳୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ।
ତତୋ ଵିଦର୍ଭପତଯେ ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ସଖୀଜନଃ। ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ତାମସ୍ଵସ୍ଥାଂ ଦମଯନ୍ତୀଂ ନରେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହେଳୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବିଦର୍ଭ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନୃପତିର୍ଭୀମୋ ଦମଯନ୍ତୀସଖୀଗଣାତ୍। କିମର୍ଥଂ ଦୁହିତା ମେଽଦ୍ଯନାତିସ୍ଵସ୍ଥେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହେଳୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଭୀମ ପଚାରିଲେ, 'ମୋ ଝିଅ ଆଜି କାହିଁକି ଏତେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଦେଖାଯାଉଛି?'
ସ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମହୀପାଲଃ ସ୍ଵାଂ ସୁତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନାମ୍। ଅପଶ୍ଯଦାତ୍ମନା କାର୍ଯଂ ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଯଂଵରମ୍
ଯୁବତୀ ହୋଇଥିବା ନିଜ ଝିଅକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଭୀମ ଭାବିଲେ ଯେ, ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କର ସ୍ୱୟଂବର କରିବା ଦରକାର।
ସ ସନ୍ନିପାତଯାମାସ ମହୀପାଲାନ୍ଵିଶାଂପତିଃ। ଏଷୋଽନୁଭୂଯତାଂ ଚୀରାଃ ସ୍ଵଯଂଵର ଇତି ପ୍ରଭୋ
ପରେ ରାଜା ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଏହା ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କର ସ୍ୱୟଂବର ହେଉ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ପାର୍ଥିଵାଃ ସର୍ଵେ ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଯଂଵରମ୍। ଅଭିଜଗ୍ମୁସ୍ତତୋ ଵୀରା ରାଜାନୋ ଭୀମଶାସନାତ୍
ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବର ଶୁଣି, ଭୀମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଏଠାକୁ ଆସିଲେ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥଘୋଷେଣ ନାଦଯନ୍ତୋ ଵସୁଂଧରାମ୍। ଵିଚିତ୍ରମାଲ୍ଯାଭରଣୈର୍ବଲୈର୍ଦୃଶ୍ଯୈଃ ସ୍ଵଲଂକୃତୈଃ
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଶବ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା; ସେମାନେ ବିଚିତ୍ର ମାଳା, ଗହଣା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ସହିତ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଆସିଲେ।
ତେଷାଂ ଭୀମୋ ମହାବାହୁଃ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ଯଥାର୍ହମକରୋତ୍ପୂଜାଂ ତେଽଵସଂସ୍ତତ୍ର ପୂଜିତାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ ସେଇ ସମସ୍ତ ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ କଲେ; ସେମାନେ ସେଠାରେ ଗରିମାରେ ବସିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ସୁରାଣାମୃଷିସତ୍ତମୌ। ଅଟମାନୌ ମହାତ୍ମାନାଵିନ୍ଦ୍ରଲୋକମିତୋ ଗତୌ
ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ ମହାନ ଋଷି ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରୁ ଚାଲିଗଲେ।