ସର୍ଵଥା ଧର୍ମମୂଲୋଽର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାର୍ଥପରିଗ୍ରହଃ। ଇତରେତରଯୋର୍ନୀତୌ ଵିଦ୍ଧି ମେଘୋଦଧୀ ଯଥା
ସମସ୍ତ ଦିନ ଧନ ଧର୍ମର ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଧନର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି ଦୁଇଟିର ସମ୍ପର୍କ ମେଘ ଓ ସମୁଦ୍ରର ପରି।
ଦ୍ରଵ୍ଯାର୍ଥସ୍ପର୍ଶସଂଯୋଗେ ଯା ପ୍ରୀତିରୁପଜାଯତେ। ସ କାମଶ୍ଚିତ୍ତସଂକଲ୍ପଃ ଶରୀରଂ ନାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଧନ ଓ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସଂଯୋଗରୁ ଯେ ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି କାମନା, ମନର ଏକ ନିଶ୍ଚୟ; ଏହାର ଆକୃତି ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ପୁରୁଷୋ ରାଜନ୍ବୃହନ୍ତଂ ଧର୍ମମିଚ୍ଛତି। ଅର୍ଥମିଚ୍ଛତି କାମାର୍ଥୀନ କାମାଦନ୍ଯମିଚ୍ଛତି
ରାଜା, ଲାଭ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଅଧିକ ଧର୍ମ ଚାହେ, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ କାମନା ଚାହେ, ଏବଂ କାମନାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେ।
ନ ହି କାମେନ କାମୋଽନ୍ଯଃ ସିଧ୍ଯତେ ଫଲମେଵ ତତ୍। ଉଷଯୋଗାତ୍ଫଲସ୍ଯୈଵ କାଷ୍ଠାଦ୍ଭସ୍ମେଵ ପଣ୍ଡିତଃ
କାମନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି କାଠକୁ ଜଳାଇ ଖାଲି ଖାର ରଖିଯାଏ, ପଣ୍ଡିତ।
ଇମାଞ୍ଶକୁନକାନ୍ରାଜନ୍ହନ୍ତି ଵୈତଂସିକୋ ଯଥା। ଏତଦ୍ରୂପମଧର୍ମସ୍ଯ ଭୂତେଷୁ ଚ ଵିହିଂସନମ୍
ରାଜା, ଯେପରି ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ମାରେ, ଏହିପରି ଅଧର୍ମର ସ୍ୱଭାବ — ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ କ୍ଷତି କରିବା।
କାମାଲ୍ଲୋଭାଚ୍ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଯୋ ନ ପଶ୍ତି। ସ ଵଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହୈଚ ଦୁର୍ମତିଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ କାମନା ଓ ଲୋଭରୁ ଧର୍ମର ଗତିକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତେ ଵିଦିତୋ ରାଜନ୍ନର୍ଥୋ ଦ୍ରଵ୍ଯପରିଗ୍ରହଃ। ପ୍ରକୃତିଂ ଚାପି ଵେତ୍ଥାସ୍ଯ ଵିକୃତିଂ ଚାପି ଭୂଯସୀମ୍
ରାଜା, ତୁମେ ଧନର ଅର୍ଥ, ବସ୍ତୁ ଅଧିକାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣିଛ; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଏହାର ବିକୃତି ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଭାବରେ ଜାଣିଛ।
ତସ୍ଯ ନାଶଂ ଵିନାଶଂ ଵା ଜରଯା ମରଣେନ ଵା। ଅନର୍ଥ ଇତି ମନ୍ଯନ୍ତେ ସୋଯମସ୍ମାସୁ ଵର୍ତତେ
ଏହାର ନାଶ କିମ୍ବା ହାରାଇଯିବା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଅନର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଅନର୍ଥ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଛୁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ପଞ୍ଚାନାଂ ମନସୋ ହୃଦଯସ୍ଯ ଚ। ଵିପଯେ ଵର୍ତମାନାନାଂ ଯା ପ୍ରୀତିରୁପଜାଯତେ
ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ହୃଦୟ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେ ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—
ସ କାମ ଇତି ମେ ବୁଦ୍ଧିଃ କର୍ମଣାଂ ଫଲମୁତ୍ତମମ୍। ଏଵମେଵ ପୃଥଗ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧର୍ମାର୍ଥୌ କାମମେଵ ଚ
ମୋର ବୁଝିବାରେ, ଏହି କାମନା, କାର୍ଯ୍ୟର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ; ଏହିପରି ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମନାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖି—
ନ ଧର୍ମପର ଏଵ ସ୍ଯାନ୍ନ ଚାର୍ଥପରମୋ ନରଃ। ନ କାମପରମୋ ଵା ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵାନ୍ସେଵେତ ସର୍ଵଦା
କେହି ଧର୍ମରେ ଏକାଠି ଲିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଧନରେ ଏକାଠି ଲିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାମନାରେ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଲିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତକୁ ସଦା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଧର୍ମଂ ପୂର୍ଵେ ଧନଂ ମଧ୍ଯେ ଜଘନ୍ଯେ କାମମାଚରେତ୍। ଅହନ୍ଯନୁଚରେଦେଵମେଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତୋ ଵିଧିଃ
ପ୍ରଥମେ ଧର୍ମ, ମଧ୍ୟରେ ଧନ, ଶେଷରେ କାମନା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହିପରି ଦିନକୁ ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ।
କାମଂ ପୂର୍ଵେ ଧନଂ ମଧ୍ଯେ ଜଘନ୍ଯେ ଧର୍ମମାଚରେତ୍। ଵଯସ୍ଯନୁଚରେଦେଵମେଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତୋ ଵିଧିଃ
ପ୍ରଥମେ କାମନା, ମଧ୍ୟରେ ଧନ, ଶେଷରେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହିପରି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ।
ଧର୍ମଂ ଚାର୍ଥଂ ଚ କାମଂ ଚ ଯଥାଵଦ୍ଵଦତାଂଵର। ଵିଭଜ୍ଯ କାଲେ କାଲଜ୍ଞଃ ସର୍ଵାନ୍ସେଵେତ ପଣ୍ଡିତଃ
ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମୟ ଜାଣିଥିବା ପଣ୍ଡିତ ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମନାକୁ ଯଥାଯଥିକ ସମୟରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସମସ୍ତକୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମୋକ୍ଷୋ ଵା ପରମଂ ଶ୍ରେଯ ଏଷ ରାଜନ୍ସୁଖାର୍ଥିନାମ୍। ପ୍ରାପ୍ତିଂ ଵା ବୁଦ୍ଧିମାସ୍ଥାଯ ସୋପାଯାଂ କୁରୁନନ୍ଦନ
ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ମାନିଯାଏ; କୁରୁନନ୍ଦନ, ଚତୁର୍ୟ ଉପାୟ ଅନୁସରି ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ତଦ୍ଵାଽଽଶୁ କ୍ରିଯତାଂ ରାଜନ୍ପ୍ରାପ୍ତିର୍ଵାପ୍ଯଧିଗମ୍ଯତାମ୍। ଜୀଵିତଂ ହ୍ଯାତୁରସ୍ଯେଵ ଦୁଃଖମନ୍ତରଵର୍ତିନଃ
ତେଣୁ, ରାଜା, ଏହା ଶୀଘ୍ର କର; କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କର। କାରଣ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଏକ ରୋଗୀର ଜୀବନ ଭଳି ଦୁଃଖଦାୟକ।
ଵିଦିତଶ୍ଚୈଵ ମେ ଧର୍ମଃ ସତତଂ ଚରିତଶ୍ଚ ତେ। ଜାନନ୍ତସ୍ତ୍ଵଯି ଶଂସନ୍ତି ସୁହୃଦଃ କର୍ମଚୋଦନାମ୍
ମୁଁ ତୁମର ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ସଦା ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛ। ତୁମର ମିତ୍ରମାନେ ଏହି ଜାଣି, ତୁମକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଏଷ ନାର୍ଥଵିହୀନେନ ଶକ୍ଯୋ ରାଜନ୍ନିପେଵିତୁମ୍। ଅଖିଲାଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଗୁଣାଃ ସ୍ଯୁର୍ଯଦ୍ଯପୀନରେ
ରାଜା, ଯଦି କାହାରି ପାଖରେ ଧନ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଅଟୁଟ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଧର୍ମମୂଲଂ ଜଗଦ୍ରାଜନ୍ନାନ୍ଯଦ୍ଧର୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଧର୍ମଶ୍ଚାର୍ଥେନ ମହତା ଶକ୍ଯୋ ରାଜନ୍ନିଷେଵିତୁମ୍
ରାଜା, ଏହି ଜଗତ ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ; କିଛି ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ବଡ଼ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବ।
ନ ଚାର୍ଥୋ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଚର୍ଯେଣ ନାପି କ୍ଲୈବ୍ଯେନ କର୍ହିଚିତ୍। ଵେତ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯସ୍ତଥା ରାଜନ୍କେଵଲଂ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିନା
ଧନ କେବେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା କେବଳ ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମିଳିପାରିବେ ନାହିଁ, ରାଜା।
ପ୍ରତିଷ୍ଦ୍ଧା ହି ତେ ଯାଚ୍ଞା ଯଯା ସିଧ୍ଯତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ। ତେଜସୈଵାର୍ଥଲିପ୍ସାଯାଂ ଯତସ୍ଵ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ତୁମ ପାଇଁ ନିଷେଧ; ଏହିପରି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧନ ଲାଗି ଉଦ୍ୟମ କର।
ଭୈକ୍ଷ୍ଯଚର୍ଯା ନ ଵିହିତା ନ ଚ ଵିଟ୍ଶୂଦ୍ରଜୀଵିକା। କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ ଵିଶେଷେଣ ଧର୍ମସ୍ତୁ ବଲମୌରସମ୍
ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ନିୟମିତ ନୁହେଁ, ନାହିଁ ବଣିକ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ଜୀବିକା; ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପାଇଁ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ହେଉଛି ନିଜ ଶକ୍ତି।
ସ୍ଵଧର୍ମଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ଜହି ଶତ୍ରୂନ୍ସମାଗତାନ୍। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଵନଂ ପାର୍ଥ ମଯା ପାର୍ଥେନ ନାଶଯ
ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଏକତ୍ରିତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦଳନ କର; ପାର୍ଥ, ମୋର ସହଯୋଗରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କର।
ଉଦାରମେଵ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଧର୍ମଂ ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ଉଦାରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ନାଵରେ ସ୍ଥାତୁମର୍ହସି
ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ଉଦାର ଆଚରଣକୁ ଧର୍ମ ମାନନ୍ତି; ଉଦାରତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ତୁମେ ନିମ୍ନ ଆଚରଣରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅନୁବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵେତ୍ଥ ଧର୍ମାନ୍ସନାତନାନ୍। କ୍ରୂରକର୍ମାଽଭିଜାତୋସି ଯସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଜତେ ଜନଃ
ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ସନାତନ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛ; ତୁମେ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତୁମକୁ ଭୟ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଜାପାଲନସଂଭୂତଂ ଫଲଂ ତଵ ନ ଗର୍ହିତମ୍। ଏଷ ତେ ଵିହିତୋ ରାଜନ୍ଧାତ୍ରା ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ
ପ୍ରଜାର ସୁରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ଫଳ ତୁମ ପାଇଁ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ; ଏହି ସନାତନ ଧର୍ମ ତୁମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵିଚଲିତଃ ପାର୍ଥ ଲୋକେ ହାସ୍ଯଂ ଗମିଷ୍ଯସି। ସ୍ଵଧର୍ମାଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚଲନଂ ନ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ତେଣୁ, ପାର୍ଥ, ଏହାରୁ ବିଚଳିତ ହେଲେ, ତୁମେ ଜଗତରେ ହାସ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେବ; କାରଣ, ନିଜ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦିତ।
ସ କ୍ଷାତ୍ରଂ ହୃଦଯଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେଦଂ ଶିଥିଲଂ ମନଃ। ଵୀର୍ଯମାସ୍ଥାଯ କୌରଵ୍ଯ ଧୁରମୁଦ୍ଵହ ଧୁର୍ଯଵତ୍
କ୍ଷତ୍ରିୟର ହୃଦୟ ନେଇ, ଏହି ଦୁର୍ବଳ ମନକୁ ଛାଡି, ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ଧର, କୌରବ, ଏବଂ ଏକ ନେତା ପରି ଦାୟିତ୍ୱ ଉଠା।
ନ ହି କେଵଲଧର୍ମାତ୍ମା ପୃଥିଵୀଂ ଜାତୁ କଶ୍ଚନ। ପାର୍ଥିଵୋ ଵ୍ଯଜଯଦ୍ରାଜନ୍ନ ଭୂତିଂ ନ ପୁନଃ ଶ୍ରିଯମ୍
କେବଳ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ କୌଣସି ରାଜା ଜମି ଜୟ କରିପାରିନାହିଁ, ନାହିଁ ଧନ କିମ୍ବା ଶ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତି, ରାଜା।
ଜିହ୍ଵାଂ ଦତ୍ତା ବହୂନାଂ ହି କ୍ଷୁଦ୍ରାଣାଂ ଲୁବ୍ଧଚେତସାମ୍। ନିକୃତ୍ଯା ଲଭତେ ରାଜ୍ଯମାହାରମିଵ ଶଲ୍ଯକଃ
ଅନେକ ନିମ୍ନ ଓ ଲୋଭୀ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଜିହ୍ୱା ଦିଆଯାଇଛି; ଚତୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଶଳ୍ୟକ ପାଖରେ ଖାଦ୍ୟ ଆସେ।