ସର୍ଵଥା କାର୍ଯମେତନ୍ନଃ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁତିଷ୍ଠତାମ୍। କାଙ୍ଖତାଂ ଵିଷୁଲାଂ କୀର୍ତି ଵୈରଂ ପ୍ରତିଚିକୀର୍ଷତାମ୍
ସବୁ ଦିଗରୁ ଏହି କାମ ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ, ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା, ଅଦୃଷ୍ଟ କୀର୍ତ୍ତି ଚାହିଁବା ଓ ଶତ୍ରୁତା ପୂରଣ କରିବା।
ଆତ୍ମାର୍ଥଂ ଯୁଧ୍ଯମାନାନାଂ ଜୀଵିତେ କୃତ୍ଯଲକ୍ଷଣେ। ଅନ୍ଯୈରପି ହୃତେ ରାଜ୍ଯେ ପ୍ରଶଂସୈଵ ନ ଗର୍ହଣା
ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସା ଲଭନ୍ତି, ନିନ୍ଦା ନୁହେଁ।
କର୍ଶନାର୍ଥୋ ହି ଯୋ ଧର୍ମୋ ଵିପ୍ରାଣାମାତ୍ମନସ୍ତଥା। ଵ୍ଯସନଂ ନାମ ତଦ୍ରାଜନ୍ନ ଧର୍ମଃ ସ କୁଵର୍ତ୍ମତତ୍
ଯେ ଧର୍ମ ନିଜକୁ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋ କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ରାଜା, ସେ ନିଜେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏହା ଭ୍ରମିତ ପଥ, ଦୁଃଖର ନାମ।
ସର୍ଵଥା ଧର୍ମନିତ୍ଯଂ ତୁ ପୁରୁଷଂ ଧର୍ମଦୁର୍ବଲମ୍। ଜହତସ୍ତାତ ଧର୍ମାର୍ଥୌ ପ୍ରେତଂ ଦୁଃଖସୁଖେ ଯଥା
ଏହିପରି, ଓ ବାପା, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଦୁର୍ବଳ, ସେଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଧନ ଦୁହେଁ ଛାଡ଼ିଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ମୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଛାଡ଼ିଯାଆନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ଧର୍ମୋ ହି ଧର୍ମାର୍ଥଁ କ୍ଲେଶଭାଙ୍ଗ ସ ପଣ୍ଡିତଃ। ନ ସ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵେଦାର୍ଥଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯାନ୍ଧଃ ପ୍ରଭାମିଵ
ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମକୁ କେବଳ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ଭାବିବା, ସେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ନୁହେଁ; ସେ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ବୁଝିନଥିବା, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଖିପାରେନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ଚାର୍ଥାର୍ଥ ଏଵାର୍ଥଃ ସ ଚ ନାର୍ଥସ୍ଯ କୋଵିଦଃ। ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଭୃତକଃ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ତାଦୃଗେଵ ସଃ
ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଲାଭକୁ ଲାଭ ଭାବିବା, ସେ ଲାଭରେ ପାରଙ୍ଗତ ନୁହେଁ; ସେ ଏକ ଭଡ଼ା କାମକୁଳି ଭଳି, ଯିଏ କେବଳ ଦେୟ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଅତିଵେଲଂ ହି ଯୋଽର୍ଥାର୍ଥୀ ନେତରାଵନୁତିଷ୍ଠତି। ସ ଵଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମହେଵ ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଲାଭ ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଚାଲିନାହାନ୍ତି, ସେ ଏକାଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ ହୁଏ।
ସତତଂ ଯଶ୍ଚ କାମାର୍ଥୀ ନେତରାଵନୁତିଷ୍ଠତି। ମିତ୍ରାଣି ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଧର୍ମାର୍ଥାଭ୍ଯାଂ ଚ ହୀଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ସମାନ୍ତିନିୟତ କାମନାରେ ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଚାଲିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମିତ୍ରମାନେ ହରାଯାନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଧନ ଦୁଇଟିରେ କମିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥହୀନସ୍ଯ କାମାନ୍ତେ ନିଧନଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। କାମତୋ ରମମାଣସ୍ଯ ମୀନସ୍ଯେଵାମ୍ଭସଃ କ୍ଷଯେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଧର୍ମ ଓ ଧନରୁ ବଞ୍ଚିତ, ସେମାନଙ୍କର କାମନାର ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାଶ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ଶୁଉଯିବା ପରେ ମାଛ ମରିଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମାର୍ଥଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ନ ପ୍ରମାନ୍ଦ୍ଯନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାଃ। ପ୍ରକୃତିଃ ସା ହି କାମସ୍ଯ ପାଵକସ୍ଯାରଣିର୍ଯଥା
ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ଧର୍ମ ଓ ଧନକୁ ଅବହେଳା କରିନାହାନ୍ତି; କାମନାର ସ୍ୱଭାବ ଅଗ୍ନିର ଦାଣ୍ଡ ପରି, କାଠରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସର୍ଵଥା ଧର୍ମମୂଲୋଽର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାର୍ଥପରିଗ୍ରହଃ। ଇତରେତରଯୋର୍ନୀତୌ ଵିଦ୍ଧି ମେଘୋଦଧୀ ଯଥା
ସମସ୍ତ ଦିନ ଧନ ଧର୍ମର ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଧନର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି ଦୁଇଟିର ସମ୍ପର୍କ ମେଘ ଓ ସମୁଦ୍ରର ପରି।
ଦ୍ରଵ୍ଯାର୍ଥସ୍ପର୍ଶସଂଯୋଗେ ଯା ପ୍ରୀତିରୁପଜାଯତେ। ସ କାମଶ୍ଚିତ୍ତସଂକଲ୍ପଃ ଶରୀରଂ ନାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଧନ ଓ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସଂଯୋଗରୁ ଯେ ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି କାମନା, ମନର ଏକ ନିଶ୍ଚୟ; ଏହାର ଆକୃତି ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ପୁରୁଷୋ ରାଜନ୍ବୃହନ୍ତଂ ଧର୍ମମିଚ୍ଛତି। ଅର୍ଥମିଚ୍ଛତି କାମାର୍ଥୀନ କାମାଦନ୍ଯମିଚ୍ଛତି
ରାଜା, ଲାଭ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଅଧିକ ଧର୍ମ ଚାହେ, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ କାମନା ଚାହେ, ଏବଂ କାମନାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେ।
ନ ହି କାମେନ କାମୋଽନ୍ଯଃ ସିଧ୍ଯତେ ଫଲମେଵ ତତ୍। ଉଷଯୋଗାତ୍ଫଲସ୍ଯୈଵ କାଷ୍ଠାଦ୍ଭସ୍ମେଵ ପଣ୍ଡିତଃ
କାମନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି କାଠକୁ ଜଳାଇ ଖାଲି ଖାର ରଖିଯାଏ, ପଣ୍ଡିତ।
ଇମାଞ୍ଶକୁନକାନ୍ରାଜନ୍ହନ୍ତି ଵୈତଂସିକୋ ଯଥା। ଏତଦ୍ରୂପମଧର୍ମସ୍ଯ ଭୂତେଷୁ ଚ ଵିହିଂସନମ୍
ରାଜା, ଯେପରି ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ମାରେ, ଏହିପରି ଅଧର୍ମର ସ୍ୱଭାବ — ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ କ୍ଷତି କରିବା।
କାମାଲ୍ଲୋଭାଚ୍ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଯୋ ନ ପଶ୍ତି। ସ ଵଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହୈଚ ଦୁର୍ମତିଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ କାମନା ଓ ଲୋଭରୁ ଧର୍ମର ଗତିକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତେ ଵିଦିତୋ ରାଜନ୍ନର୍ଥୋ ଦ୍ରଵ୍ଯପରିଗ୍ରହଃ। ପ୍ରକୃତିଂ ଚାପି ଵେତ୍ଥାସ୍ଯ ଵିକୃତିଂ ଚାପି ଭୂଯସୀମ୍
ରାଜା, ତୁମେ ଧନର ଅର୍ଥ, ବସ୍ତୁ ଅଧିକାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣିଛ; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଏହାର ବିକୃତି ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଭାବରେ ଜାଣିଛ।
ତସ୍ଯ ନାଶଂ ଵିନାଶଂ ଵା ଜରଯା ମରଣେନ ଵା। ଅନର୍ଥ ଇତି ମନ୍ଯନ୍ତେ ସୋଯମସ୍ମାସୁ ଵର୍ତତେ
ଏହାର ନାଶ କିମ୍ବା ହାରାଇଯିବା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଅନର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଅନର୍ଥ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଛୁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ପଞ୍ଚାନାଂ ମନସୋ ହୃଦଯସ୍ଯ ଚ। ଵିପଯେ ଵର୍ତମାନାନାଂ ଯା ପ୍ରୀତିରୁପଜାଯତେ
ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ହୃଦୟ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେ ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—
ସ କାମ ଇତି ମେ ବୁଦ୍ଧିଃ କର୍ମଣାଂ ଫଲମୁତ୍ତମମ୍। ଏଵମେଵ ପୃଥଗ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧର୍ମାର୍ଥୌ କାମମେଵ ଚ
ମୋର ବୁଝିବାରେ, ଏହି କାମନା, କାର୍ଯ୍ୟର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ; ଏହିପରି ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମନାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖି—
ନ ଧର୍ମପର ଏଵ ସ୍ଯାନ୍ନ ଚାର୍ଥପରମୋ ନରଃ। ନ କାମପରମୋ ଵା ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵାନ୍ସେଵେତ ସର୍ଵଦା
କେହି ଧର୍ମରେ ଏକାଠି ଲିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଧନରେ ଏକାଠି ଲିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାମନାରେ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଲିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତକୁ ସଦା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଧର୍ମଂ ପୂର୍ଵେ ଧନଂ ମଧ୍ଯେ ଜଘନ୍ଯେ କାମମାଚରେତ୍। ଅହନ୍ଯନୁଚରେଦେଵମେଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତୋ ଵିଧିଃ
ପ୍ରଥମେ ଧର୍ମ, ମଧ୍ୟରେ ଧନ, ଶେଷରେ କାମନା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହିପରି ଦିନକୁ ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ।
କାମଂ ପୂର୍ଵେ ଧନଂ ମଧ୍ଯେ ଜଘନ୍ଯେ ଧର୍ମମାଚରେତ୍। ଵଯସ୍ଯନୁଚରେଦେଵମେଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତୋ ଵିଧିଃ
ପ୍ରଥମେ କାମନା, ମଧ୍ୟରେ ଧନ, ଶେଷରେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହିପରି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ।
ଧର୍ମଂ ଚାର୍ଥଂ ଚ କାମଂ ଚ ଯଥାଵଦ୍ଵଦତାଂଵର। ଵିଭଜ୍ଯ କାଲେ କାଲଜ୍ଞଃ ସର୍ଵାନ୍ସେଵେତ ପଣ୍ଡିତଃ
ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମୟ ଜାଣିଥିବା ପଣ୍ଡିତ ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମନାକୁ ଯଥାଯଥିକ ସମୟରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସମସ୍ତକୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମୋକ୍ଷୋ ଵା ପରମଂ ଶ୍ରେଯ ଏଷ ରାଜନ୍ସୁଖାର୍ଥିନାମ୍। ପ୍ରାପ୍ତିଂ ଵା ବୁଦ୍ଧିମାସ୍ଥାଯ ସୋପାଯାଂ କୁରୁନନ୍ଦନ
ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ମାନିଯାଏ; କୁରୁନନ୍ଦନ, ଚତୁର୍ୟ ଉପାୟ ଅନୁସରି ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ତଦ୍ଵାଽଽଶୁ କ୍ରିଯତାଂ ରାଜନ୍ପ୍ରାପ୍ତିର୍ଵାପ୍ଯଧିଗମ୍ଯତାମ୍। ଜୀଵିତଂ ହ୍ଯାତୁରସ୍ଯେଵ ଦୁଃଖମନ୍ତରଵର୍ତିନଃ
ତେଣୁ, ରାଜା, ଏହା ଶୀଘ୍ର କର; କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କର। କାରଣ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଏକ ରୋଗୀର ଜୀବନ ଭଳି ଦୁଃଖଦାୟକ।
ଵିଦିତଶ୍ଚୈଵ ମେ ଧର୍ମଃ ସତତଂ ଚରିତଶ୍ଚ ତେ। ଜାନନ୍ତସ୍ତ୍ଵଯି ଶଂସନ୍ତି ସୁହୃଦଃ କର୍ମଚୋଦନାମ୍
ମୁଁ ତୁମର ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ସଦା ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛ। ତୁମର ମିତ୍ରମାନେ ଏହି ଜାଣି, ତୁମକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଏଷ ନାର୍ଥଵିହୀନେନ ଶକ୍ଯୋ ରାଜନ୍ନିପେଵିତୁମ୍। ଅଖିଲାଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଗୁଣାଃ ସ୍ଯୁର୍ଯଦ୍ଯପୀନରେ
ରାଜା, ଯଦି କାହାରି ପାଖରେ ଧନ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଅଟୁଟ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଧର୍ମମୂଲଂ ଜଗଦ୍ରାଜନ୍ନାନ୍ଯଦ୍ଧର୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଧର୍ମଶ୍ଚାର୍ଥେନ ମହତା ଶକ୍ଯୋ ରାଜନ୍ନିଷେଵିତୁମ୍
ରାଜା, ଏହି ଜଗତ ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ; କିଛି ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ବଡ଼ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବ।
ନ ଚାର୍ଥୋ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଚର୍ଯେଣ ନାପି କ୍ଲୈବ୍ଯେନ କର୍ହିଚିତ୍। ଵେତ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯସ୍ତଥା ରାଜନ୍କେଵଲଂ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିନା
ଧନ କେବେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା କେବଳ ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମିଳିପାରିବେ ନାହିଁ, ରାଜା।