କର୍ଶଯାମଃ ସ୍ଵମିତ୍ରାଣି ନନ୍ଦଯାମଶ୍ଚ ଶାତ୍ରଵାନ୍। ଆତ୍ମାନଂ ଭଵତଃ ଶାସ୍ତ୍ରୈର୍ନିଯମ୍ଯ ଭରତର୍ଷଭ
ଆମେ ନିଜ ମିତ୍ରମାନୋ କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛୁ, ଶତ୍ରୁମାନୋ କୁ ଖୁସି କରୁଛୁ, ତୁମ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଆମକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛୁ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯଦ୍ଵଯଂ ନ ତଦୈଵୈତାନ୍ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ନିହନ୍ମ ହି। ଭଵତଃ ଶାସ୍ତ୍ରମାଦାଯ ତନ୍ନସ୍ତପତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍
ତୁମ ଶାସ୍ତ୍ର ଧରି ଆମେ ସେଇ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନୋ କୁ ସେଇବେଳେ ମାରିନଥିଲୁ, ଏହି କଥା ଆମକୁ ଅପରାଧ ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।
ଅଥୈନାମନ୍ଵଵେକ୍ଷସ୍ଵ ମୃଗଚର୍ଯାମିଵାତ୍ମନଃ। ଅଵୀରାଚରିତାଂ ରାଜନ୍ନବଲସ୍ଥୈର୍ନିଷେଵିତାମ୍
ଏବେ ଏହି ଜୀବନକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ, ରାଜା, ଏହା ପଶୁମାନେ ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରନ୍ତି, ସେପରି ଅଶକ୍ତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଚର୍ଯ୍ୟା ଅନୁଚିତ, ସାହସୀମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯାଂ ନ କୃଷ୍ଣୋ ନ ବୀଭତ୍ସୁର୍ନାଭିମନ୍ଯୁର୍ନ ସୃଞ୍ଜଯାଃ। ନ ଚାହମଭିନନ୍ଦାମି ନ ଚ ମାଦ୍ରୀସୁତାଵୁଭୌ
ଏହି ପଥକୁ କୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ, ଅଭିମନ୍ୟୁ, ଶୃଞ୍ଜୟମାନେ, ମୁଁ କିମ୍ବା ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କେହି ମନୋପ୍ରାଣ କରୁନାହାନ୍ତି।
ଭଵାନ୍ଧର୍ମୋ ଧର୍ମ ଇତି ସତତଂ ଵ୍ରତକର୍ଶିତଃ। କଚ୍ଚିଦ୍ରାଜନ୍ନ ନିର୍ଵେଦାଦାପନ୍ନଃ କ୍ଲୀବଜୀଵିକାମ୍
ତୁମେ ସଦା ବ୍ରତ ରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଧର୍ମ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ରାଜା, ନିରାଶାରୁ କି ଏପରି ଦୁର୍ବଳ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରିଛ? ଏହା କି ଯଥାଯଥି ନୁହେଁ?
ଦୁର୍ମନୁଷ୍ଯା ହି ନିର୍ଵେଦମଫଲଂ ସର୍ଵଘାତକମ୍। ଅଶକ୍ତାଃ ଶ୍ରିଯମାହର୍ତୁମାତ୍ମନଃ କୁର୍ଵତେ ପ୍ରିଯମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମନରୁ ଦୁର୍ବଳ, ସେମାନେ ପାଇଁ ନିରାଶା କେବେଁ ଫଳଦାୟକ ନୁହେଁ, ସବୁ କିଛି ନଷ୍ଟ କରିଦେଉଛି; ନିଜ ପାଇଁ ସମ୍ପଦ ଲୁଟିପାରିନଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରନ୍ତି।
ସ ଭଵାନ୍ଦୃଷ୍ଟିମାଞ୍ଶକ୍ତଃ ପଶ୍ଯନ୍ନସ୍ମାସୁ ପୌରୁଷମ୍। ଆନୃଶଂସ୍ଯପରୋ ରାଜନ୍ନାତ୍ମାର୍ଥମଵବୁଧ୍ଯସେ
ତୁମେ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ଆମର ପୌରୁଷ୍ୟ ଦେଖିପାରୁଛ, ରାଜା, କିନ୍ତୁ ଦୟାରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଭାବିନାହାଁ।
ଅସ୍ମାନମୀ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଃ କ୍ଷମମାଣାନହିଂସତଃ। ଅଶକ୍ତାନେଵ ମନ୍ଯନ୍ତେ ତଦ୍ଦୁଃଖଂ ନାହଵେ ଵଧଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଆମକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅହିଂସା ଦେଖି ଅଶକ୍ତ ଭାବିଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଃଖ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ବଡ଼।
ତତ୍ରଚେଦ୍ଯୁଧ୍ଯମାନାନାମଜିହ୍ମମନିଵର୍ତିନାମ୍। ସର୍ଵଶୋ ହି ଵଧଃ ଶ୍ରେଯାନ୍ପ୍ରେତ୍ଯ ଲୋକାଂଲ୍ଲଭେମହି
ଯଦି ଆମେ ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଫେରିନ ଆସିବା ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ମରିଯିବା, ତେବେ ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ତମ, କାରଣ ଆମେ ପରଲୋକ ପାଇବୁ।
ଅଧଵା ଵଯମେଵୈତାନ୍ନିହତ୍ଯ ଭରତର୍ଷଭ। ଆଦଦୀମହି ଗାଂ ସର୍ଵାଂ ତଥାପି ଶ୍ରେଯ ଏଵ ନଃ
କିମ୍ବା ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଆମେ ସେମାନୋ କୁ ମାରି ସମସ୍ତ ଭୂମି ଦଳିଆ ନେଉ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।
ସର୍ଵଥା କାର୍ଯମେତନ୍ନଃ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁତିଷ୍ଠତାମ୍। କାଙ୍ଖତାଂ ଵିଷୁଲାଂ କୀର୍ତି ଵୈରଂ ପ୍ରତିଚିକୀର୍ଷତାମ୍
ସବୁ ଦିଗରୁ ଏହି କାମ ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ, ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା, ଅଦୃଷ୍ଟ କୀର୍ତ୍ତି ଚାହିଁବା ଓ ଶତ୍ରୁତା ପୂରଣ କରିବା।
ଆତ୍ମାର୍ଥଂ ଯୁଧ୍ଯମାନାନାଂ ଜୀଵିତେ କୃତ୍ଯଲକ୍ଷଣେ। ଅନ୍ଯୈରପି ହୃତେ ରାଜ୍ଯେ ପ୍ରଶଂସୈଵ ନ ଗର୍ହଣା
ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସା ଲଭନ୍ତି, ନିନ୍ଦା ନୁହେଁ।
କର୍ଶନାର୍ଥୋ ହି ଯୋ ଧର୍ମୋ ଵିପ୍ରାଣାମାତ୍ମନସ୍ତଥା। ଵ୍ଯସନଂ ନାମ ତଦ୍ରାଜନ୍ନ ଧର୍ମଃ ସ କୁଵର୍ତ୍ମତତ୍
ଯେ ଧର୍ମ ନିଜକୁ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋ କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ରାଜା, ସେ ନିଜେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏହା ଭ୍ରମିତ ପଥ, ଦୁଃଖର ନାମ।
ସର୍ଵଥା ଧର୍ମନିତ୍ଯଂ ତୁ ପୁରୁଷଂ ଧର୍ମଦୁର୍ବଲମ୍। ଜହତସ୍ତାତ ଧର୍ମାର୍ଥୌ ପ୍ରେତଂ ଦୁଃଖସୁଖେ ଯଥା
ଏହିପରି, ଓ ବାପା, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଦୁର୍ବଳ, ସେଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଧନ ଦୁହେଁ ଛାଡ଼ିଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ମୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଛାଡ଼ିଯାଆନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ଧର୍ମୋ ହି ଧର୍ମାର୍ଥଁ କ୍ଲେଶଭାଙ୍ଗ ସ ପଣ୍ଡିତଃ। ନ ସ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵେଦାର୍ଥଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯାନ୍ଧଃ ପ୍ରଭାମିଵ
ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମକୁ କେବଳ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ଭାବିବା, ସେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ନୁହେଁ; ସେ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ବୁଝିନଥିବା, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଖିପାରେନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ଚାର୍ଥାର୍ଥ ଏଵାର୍ଥଃ ସ ଚ ନାର୍ଥସ୍ଯ କୋଵିଦଃ। ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଭୃତକଃ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ତାଦୃଗେଵ ସଃ
ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଲାଭକୁ ଲାଭ ଭାବିବା, ସେ ଲାଭରେ ପାରଙ୍ଗତ ନୁହେଁ; ସେ ଏକ ଭଡ଼ା କାମକୁଳି ଭଳି, ଯିଏ କେବଳ ଦେୟ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଅତିଵେଲଂ ହି ଯୋଽର୍ଥାର୍ଥୀ ନେତରାଵନୁତିଷ୍ଠତି। ସ ଵଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମହେଵ ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଲାଭ ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଚାଲିନାହାନ୍ତି, ସେ ଏକାଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ ହୁଏ।
ସତତଂ ଯଶ୍ଚ କାମାର୍ଥୀ ନେତରାଵନୁତିଷ୍ଠତି। ମିତ୍ରାଣି ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଧର୍ମାର୍ଥାଭ୍ଯାଂ ଚ ହୀଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ସମାନ୍ତିନିୟତ କାମନାରେ ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଚାଲିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମିତ୍ରମାନେ ହରାଯାନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଧନ ଦୁଇଟିରେ କମିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥହୀନସ୍ଯ କାମାନ୍ତେ ନିଧନଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। କାମତୋ ରମମାଣସ୍ଯ ମୀନସ୍ଯେଵାମ୍ଭସଃ କ୍ଷଯେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଧର୍ମ ଓ ଧନରୁ ବଞ୍ଚିତ, ସେମାନଙ୍କର କାମନାର ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାଶ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ଶୁଉଯିବା ପରେ ମାଛ ମରିଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମାର୍ଥଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ନ ପ୍ରମାନ୍ଦ୍ଯନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାଃ। ପ୍ରକୃତିଃ ସା ହି କାମସ୍ଯ ପାଵକସ୍ଯାରଣିର୍ଯଥା
ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ଧର୍ମ ଓ ଧନକୁ ଅବହେଳା କରିନାହାନ୍ତି; କାମନାର ସ୍ୱଭାବ ଅଗ୍ନିର ଦାଣ୍ଡ ପରି, କାଠରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସର୍ଵଥା ଧର୍ମମୂଲୋଽର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାର୍ଥପରିଗ୍ରହଃ। ଇତରେତରଯୋର୍ନୀତୌ ଵିଦ୍ଧି ମେଘୋଦଧୀ ଯଥା
ସମସ୍ତ ଦିନ ଧନ ଧର୍ମର ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଧନର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି ଦୁଇଟିର ସମ୍ପର୍କ ମେଘ ଓ ସମୁଦ୍ରର ପରି।
ଦ୍ରଵ୍ଯାର୍ଥସ୍ପର୍ଶସଂଯୋଗେ ଯା ପ୍ରୀତିରୁପଜାଯତେ। ସ କାମଶ୍ଚିତ୍ତସଂକଲ୍ପଃ ଶରୀରଂ ନାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଧନ ଓ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସଂଯୋଗରୁ ଯେ ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି କାମନା, ମନର ଏକ ନିଶ୍ଚୟ; ଏହାର ଆକୃତି ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ପୁରୁଷୋ ରାଜନ୍ବୃହନ୍ତଂ ଧର୍ମମିଚ୍ଛତି। ଅର୍ଥମିଚ୍ଛତି କାମାର୍ଥୀନ କାମାଦନ୍ଯମିଚ୍ଛତି
ରାଜା, ଲାଭ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଅଧିକ ଧର୍ମ ଚାହେ, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ କାମନା ଚାହେ, ଏବଂ କାମନାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେ।
ନ ହି କାମେନ କାମୋଽନ୍ଯଃ ସିଧ୍ଯତେ ଫଲମେଵ ତତ୍। ଉଷଯୋଗାତ୍ଫଲସ୍ଯୈଵ କାଷ୍ଠାଦ୍ଭସ୍ମେଵ ପଣ୍ଡିତଃ
କାମନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି କାଠକୁ ଜଳାଇ ଖାଲି ଖାର ରଖିଯାଏ, ପଣ୍ଡିତ।
ଇମାଞ୍ଶକୁନକାନ୍ରାଜନ୍ହନ୍ତି ଵୈତଂସିକୋ ଯଥା। ଏତଦ୍ରୂପମଧର୍ମସ୍ଯ ଭୂତେଷୁ ଚ ଵିହିଂସନମ୍
ରାଜା, ଯେପରି ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ମାରେ, ଏହିପରି ଅଧର୍ମର ସ୍ୱଭାବ — ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ କ୍ଷତି କରିବା।
କାମାଲ୍ଲୋଭାଚ୍ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଯୋ ନ ପଶ୍ତି। ସ ଵଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହୈଚ ଦୁର୍ମତିଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ କାମନା ଓ ଲୋଭରୁ ଧର୍ମର ଗତିକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତେ ଵିଦିତୋ ରାଜନ୍ନର୍ଥୋ ଦ୍ରଵ୍ଯପରିଗ୍ରହଃ। ପ୍ରକୃତିଂ ଚାପି ଵେତ୍ଥାସ୍ଯ ଵିକୃତିଂ ଚାପି ଭୂଯସୀମ୍
ରାଜା, ତୁମେ ଧନର ଅର୍ଥ, ବସ୍ତୁ ଅଧିକାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣିଛ; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଏହାର ବିକୃତି ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଭାବରେ ଜାଣିଛ।
ତସ୍ଯ ନାଶଂ ଵିନାଶଂ ଵା ଜରଯା ମରଣେନ ଵା। ଅନର୍ଥ ଇତି ମନ୍ଯନ୍ତେ ସୋଯମସ୍ମାସୁ ଵର୍ତତେ
ଏହାର ନାଶ କିମ୍ବା ହାରାଇଯିବା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଅନର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଅନର୍ଥ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଛୁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ପଞ୍ଚାନାଂ ମନସୋ ହୃଦଯସ୍ଯ ଚ। ଵିପଯେ ଵର୍ତମାନାନାଂ ଯା ପ୍ରୀତିରୁପଜାଯତେ
ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ହୃଦୟ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେ ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—
ସ କାମ ଇତି ମେ ବୁଦ୍ଧିଃ କର୍ମଣାଂ ଫଲମୁତ୍ତମମ୍। ଏଵମେଵ ପୃଥଗ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧର୍ମାର୍ଥୌ କାମମେଵ ଚ
ମୋର ବୁଝିବାରେ, ଏହି କାମନା, କାର୍ଯ୍ୟର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ; ଏହିପରି ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମନାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖି—