କର୍ତୃତ୍ଵାଦେଵ ପୁରୁଷଃ କର୍ମସିଦ୍ଧୌ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ଅସିଦ୍ଧୌ ନିନ୍ଦ୍ଯତେ ଚାପି କର୍ମନାଶଃ କଥଂ ତ୍ଵିହ
କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ; ବିଫଳତାରେ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏଠି କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବ?
ସର୍ଵମେଵ ହଠେନୈକେ ଦୈଵେନୈକେ ଵଦନ୍ତ୍ଯୁତ। ପୁଂସଃ ପ୍ରଯତ୍ନଜଂ କେଚିଦ୍ଦୈଵମେତଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ
କେହି କହନ୍ତି ସବୁ କିଛି ଜିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, କେହି କହନ୍ତି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; କେହି କହନ୍ତି ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କେହି ଭାଗ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।
ନ ଚୈଵୈତାଵତା କାର୍ଯଂ ମନ୍ଯନ୍ତ ଇତି ଚାପରେ। ଅସ୍ତି ସର୍ଵମଦୃଶ୍ଯଂ ତୁ ଦିଷ୍ଟଂ ଚୈଵ ତଥା ହଠଃ
ଅନ୍ୟେ କେହି କହନ୍ତି, ଏତେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ସବୁ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟାସ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ହି ହଠାଚ୍ଚୈଵ ଦିଷ୍ଟାଚ୍ଚାର୍ଥସ୍ଯ ସଂତତିଃ। କିଂଚିଦ୍ଦୈଵାଦ୍ଧଠାତ୍କିଂଚିତ୍କିଂଚିଦେଵ ସ୍ଵକର୍ମତଃ
ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ପ୍ରୟାସ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦୁଇଠାରୁ ଫଳର ଧାରା ଚାଲିଥାଏ; କିଛି କିଛି କାମ ଭାଗ୍ୟରୁ, କିଛି ପ୍ରୟାସରୁ, ଏବଂ କିଛି ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ହୁଏ।
ପୁରୁଷଃ ଫଲମାପ୍ନୋତି ଚତୁର୍ଥଂ ନାତ୍ର କାରଣମ୍। କୁଶଲାଃ ପ୍ରତିଜାନନ୍ତି ଯେ ଵୈ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦୋଜନାଃ
ମଣିଷ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ଫଳ ମଧ୍ୟ ପାଏ, ଯାହା ପାଇଁ ଏଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଯେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କଥା କହନ୍ତି।
ତଥୈଵ ଧାତା ଭୂତାନାମିଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦଃ। ଯଦି ନ ସ୍ଵାନନ ଭୂତାନାଂ କୃପଣୋ ନାମ କଶ୍ଚନ
ଏଭଳି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଚାହିତ ଓ ଅଚାହିତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯଦି ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଇନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ସେ କଞ୍ଜୁସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଂଯମର୍ଥମଭିପ୍ରେପ୍ସୁଃ କୁରୁତେ କର୍ମ ପୂରୁଷଃ। ତତ୍ତତ୍ସଫଲମେଵ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦି ନ ସ୍ଯାତ୍ପୁରା କୃତମ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁ କାମ କରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ଆଶା କରି, ସେହି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳେ, ଯଦି ଏହା ପୂର୍ବରୁ ହୋଇନଥାଏ।
ତ୍ରିଦ୍ଵାରାମର୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ତୁ ନାନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ଯେ ନରାଃ। ତଥୈଵାନର୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ଚ ଯଥା ଲୋକାସ୍ତଥୈଵ ତେ
ଯେମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ଫଳ ମିଳିବାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅନର୍ଥ ମିଳିବା ଉପାୟକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖନ୍ତି।
କର୍ତଵ୍ଯମେଵ କର୍ମେତି ମନୋରେଷ ଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ଏକାନ୍ତେନ ହ୍ଯନୀହୋଽଯଂ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ସଂପ୍ରତି
ମନର ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି, କାମ କରିବା ଦରକାର; କାରଣ, ଏବେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କାମ କରିବାର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଉଛି।
କୁର୍ଵତୋ ହି ଭଵତ୍ଯେଵ ପ୍ରାଯେଣେହ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଏକାନ୍ତଫଲସିଦ୍ଧିଂ ତୁ ନ ଵିନ୍ଦତ୍ଯଲସଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯେ କାମ କରେ, ସେଠାରେ ସାଧାରଣତଃ ଫଳ ମିଳେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର; କିନ୍ତୁ ଆଳସୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଉନାହାନ୍ତି।
ଅସଂଭଵେ ତ୍ଵସ୍ଯ ହେତୁଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ତୁ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ। କୃତେକର୍ମଣି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତଥାଽନୃଣ୍ଯମଵାପ୍ନୁତେ
ଯଦି କାମ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; ରାଜା, କାମ କରି ଶେଷରେ ମଣିଷ ଋଣମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଅଲକ୍ଷ୍ମୀରାଵିଶତ୍ଯେନଂ ଶଯାନମଲସଂ ନରମ୍। ନିଃସଂଶଯଂ ଫଲଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଦକ୍ଷୋ ଭୂତିମୁପାଶ୍ନୁତେ
ଯେ ମଣିଷ ଶୋଇ ରହେ ଓ ଆଳସୀ, ତାଙ୍କୁ ଅସୁଭାଗ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଇ ସମୃଦ୍ଧି ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଅନର୍ଥଂ ସଂଶଯାଵସ୍ଥଂ ଗୃଣନ୍ତ୍ଯାମୁକ୍ତସଶଂଯାଃ। ଧୀରା ନରାଃ କର୍ମରତା ନ ତୁ ନିଃସଂଶଯାଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯେମାନେ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନର୍ଥ ଓ ସନ୍ଦେହକୁ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ କାମରତ ଲୋକ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତତା ଛାଡ଼ନାହାନ୍ତି।
ଏକାନ୍ତେ ନହ୍ଯନର୍ଥୋଽଯଂ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ସାଂପ୍ରତମ୍। ସ ତୁ ନିଃସଂଶଯଂ ନ ସ୍ଯାତ୍ତ୍ଵଯି କର୍ମଣ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ଏବେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନର୍ଥ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ କାମରେ ଅନ୍ୟଥା ରହିଲେ, ନିଶ୍ଚିତତା ମିଳେ ନାହିଁ।
ଅଥଵାଽସିଦ୍ଧିରେଵ ସ୍ଯାନ୍ମହିମା ତୁ ତଦେଵ ତେ। ଵୃକୋଦରସ୍ଯ ବୀଭତ୍ସୋର୍ଭାତ୍ରୋଶ୍ଚ ଯମଯୋରପି
ନହିଁଲେ ଅସଫଳତା ହେବା ସମ୍ଭବ; ତଥାପି, ଏହି ତୁମର, ବୃକୋଦର, ବୀଭତ୍ସୁ ଓ ଯମ ଭାଇମାନଙ୍କର ମହିମା।
ପୃଥିଵୀଂ ଲାଙ୍ଗଲେନେହ କୃଷ୍ଟ୍ଵା ବୀଜଂ ଵପତ୍ଯୁତ। ଆସ୍ତେଽଥ କର୍ଷକସ୍ତୂଷ୍ଣୀଂ ପର୍ଜନ୍ଯସ୍ତତ୍ର କାରଣମ୍
ଏଠାରେ ଚାଷୀ ମାଟିକୁ ହାଳ ଚଲାଇ ବିଆଁ ବୁନେ, ତାପରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ; ସେଠାରେ ବର୍ଷା ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ।
ଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚେନ୍ନାନୁଗୃହ୍ଣୀଯାଦନେନାସ୍ତତ୍ର କର୍ଷକଃ। ଯଦନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ କୁର୍ଯାତ୍ତତ୍କୃତଂ ସଫଲଂ ମଯା
ଯଦି ବର୍ଷା ତାଙ୍କୁ ସହଯୋଗ ନକରେ, ଚାଷୀ ଫଳ ନାପାଇ ରହିଯାଏ; ଯେଉଁ କାମ ଅନ୍ୟ ଲୋକ କରନ୍ତି, ମୁଁ କରିଥିବା କାମ ଫଳ ଦେଉଛି।
ତଚ୍ଚେଦଂ ଫଲମସ୍ମାକମପରାଧୋ ନ ମେ କ୍ଵଚିତ୍। ଇତି ଧୀରୋଽନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯୈଵ ନାତ୍ମାନଂ ତତ୍ରଗର୍ହଯେତ୍
ଯଦି ଏହି ଫଳ ଆମର, ତେବେ ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ବିଚାର କରି, ସେଠାରେ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
କୁର୍ଵତୋ ନାର୍ଥସିଦ୍ଧିର୍ମେ ଭଵତୀତି ହ ଭାରତ। ନିର୍ଵେଦୋ ନାତ୍ର ଗନ୍ତଵ୍ଯୋ ଦ୍ଵାଵନ୍ତୌ ଯସ୍ଯ କର୍ମଣଃ
ମୁଁ କାମ କରୁଛି, ତଥାପି ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ, ହେ ଭାରତ, ଏହା ଦେଖି ନିରାଶ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ କାମର ଦୁଇଟି ଫଳ ଅଛି।
ସିଦ୍ଧିର୍ଵାଽପ୍ଯଥଵାଽସିଦ୍ଧିରପ୍ରଵୃତ୍ତିରତୋଽନ୍ଯଥା। ବହୂନାଂ ସମଵାଯେ ହି ଭାଵାନାଂ କର୍ମ ସିଧ୍ଯତି
ସଫଳତା କିମ୍ବା ବିଫଳତା, କିମ୍ବା କାମରେ ନ ଲାଗିବା; ଅନେକ କାରଣ ଏକାଠି ହେଲେ କାମ ସଫଳ ହୁଏ।
ଗୁଣାଭାଵେ ଫଲଂ ନ୍ଯୂନଂ ଭଵତ୍ଯଫଲମେଵ ଚ। ଅନାରମ୍ଭେ ହି ନ ଫଲଂ ନ ଗୁଣୋ ଦୃଶ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଗୁଣ ନଥିଲେ, ଫଳ କମ୍ ମିଳେ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ନକଲେ, କେଉଁଠିଏ ଫଳ କିମ୍ବା ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଦେଶକାଲାଵୁପାଯାଂଶ୍ଚ ମଙ୍ଗଲଂ ସ୍ଵସ୍ତିସିଦ୍ଧଯେ। ଯୁନକ୍ତି ମେଧଯା ଧୀରୋ ଯଥାଯୋଗଂ ଯଥାବଲମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏବଂ ଧୃଡ଼, ସେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦେଶ, ସମୟ, ଉପାୟ ଏବଂ ଶୁଭ ଦିଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରି ସଫଳତା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅପ୍ଯୁପାଯେନ ତତ୍କାର୍ଯମୁପଦେଷ୍ଟା ପରାକ୍ରମଃ। ଭୂଯିଷ୍ଠଂ କର୍ମଯୋଗେଷୁ ସର୍ଵ ଏଵ ପରାକ୍ରମଃ
ଯେପରି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉ ନାହିଁ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା ହେଉଛି ଚେଷ୍ଟା; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚେଷ୍ଟା ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ।
ଯତ୍ରଧୀମାନଵେକ୍ଷେତ ଶ୍ରେଯାସଂ ବହୁଭିର୍ଗୁଣୈଃ। ସାମ୍ନୈଵାର୍ଥଂ ତତୋ ଲିପ୍ସେତ୍କର୍ମ ଚାସ୍ମୈ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍
ଯେଉଁଠି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ବହୁ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଭଲ ଲାଭ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ସେଠି କାମ ଦେଇବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯସନଂ ନାଭିକାଙ୍କ୍ଷେତ୍ତ ଵିନାଶଂ ଵା ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଅପି ସିନ୍ଧୋର୍ଗିରେର୍ଵାଽପି କିଂ ପୁନର୍ମର୍ତ୍ଯଧର୍ମିଣଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କେବେ ବି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବିନାଶ ଚାହିଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ତେବେ ମଣିଷ ପାଇଁ କିଏ ଚାହିଁବ।
ଉତ୍ଥାନଯୁକ୍ତଃ ସତତଂ ପରେଷାମନ୍ତରୈଷଣେ। ଆନୃଣ୍ଯମାପ୍ନୋତି ନରଃ ପରସ୍ଯାତ୍ମନ ଏଵ ଚ
ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସୁଯୋଗ ଖୋଜି ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଓ ନିଜ ଉପରେ ଋଣ ରହିବାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ନ ତ୍ଵେଵାତ୍ମାଽଵମନ୍ତଵ୍ଯଃ ପୁରୁଷେଣ କଦାଚନ। ନ ହ୍ଯାତ୍ମପରିଭୂତସ୍ ଭୂତିର୍ଭଵତି ଶୋଭନା
କିନ୍ତୁ କେବେ ବି ନିଜକୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ନିଜକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେତେବେଳେ ସମୃଦ୍ଧି ଭଲ ଭାବେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସଂସ୍ଥିତିକା ସିଦ୍ଧିରିଯଂ ଲୋକସ୍ଯ ଭାରତ। ଚିତ୍ରା ସିଦ୍ଧିଗତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା କାଲାଵସ୍ଥାଵିଭାଗଶଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ, ହେ ଭାରତ, ଏହି ହେଉଛି ଜଗତରେ ସଫଳତାର ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ; ସଫଳତାର ପଥ ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ମେ ପିତା ପୂର୍ଵଂ ଵାସଯାମାସ ପଣ୍ଡିତମ୍। ସର୍ଵଂ ଚାର୍ଥମିମଂ ପ୍ରାହ ପିତ୍ରେ ମେ ଭରତର୍ଷଭ
ମୋର ବାପା ପୂର୍ବେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘରେ ରଖିଥିଲେ, ହେ ଭାରତର୍ଷଭ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ।
ନୀତିଂ ବୃହସ୍ପତିପ୍ରୋକ୍ତାଂ ଭ୍ରାତୃନ୍ମେଽଗ୍ରାହଯନ୍ପୁରା। ତେଷାଂ ସକାଶାଦଶ୍ରୌଷମହମେତାଂ ତଦା ଗୃହେ
ପୂର୍ବେ, ମୋ ଭାଇମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ କହିଥିବା ନୀତି ତାଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ଏହି କଥା ଘରେ ଶୁଣିଥିଲି।