ଉତ୍ସୀଦେରନ୍ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ନ କୁର୍ଯୁଃ କର୍ମ ଚେଦ୍ଯଦି। [ତଥା ହ୍ଯେତା ନ ଵର୍ଧେରନ୍କର୍ମ ଚେଦଫଲଂ ଭଵେତ୍ ।।]
ଯଦି ଲୋକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତିନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବେ; ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନ ଥାଏ, ତେବେ ଏମାନେ ବଢ଼ିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽପିଚ ଫଲଂ କର୍ମ ପଶ୍ଯାମଃ କୁର୍ଵତୋ ଜନାନ୍। ନାନ୍ଯଥା ହ୍ଯପି ଜାନନ୍ତି ଵୃତ୍ତିଂ ଲୋକାଃ କଥଂଚନ
କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଖି, ଆମେ ଲୋକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖୁ; ନହେଲେ, ଲୋକମାନେ କିପରି ଜୀବିକା ମିଳେ ତାହା ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯଶ୍ଚ ଦିଷ୍ଟପରୋ ଲୋକେ ଯଶ୍ଚାପି ହଠଵାଦକଃ। ଉଭାଵପି ଶଠାଵେତୌ କର୍ମବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ଯିଏ ଭାଗ୍ୟରେ ଭରସା କରେ ଓ ଯିଏ ଜିଦ୍ଧି କଥା କହେ—ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଚତୁର; କାର୍ଯ୍ୟ ଭିତ୍ତିକ ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବଦା ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ଯୋ ହି ଦିଷ୍ଟମୁପାସୀତ ନିର୍ଵିଚେଷ୍ଟଃ ସୁଖଂ ସ୍ଵପନ୍। ଅଵସୀଦେତ୍ସୁଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିରାମୋ ଘଟ ଇଵୋଦକେ
ଯିଏ ଭାଗ୍ୟକୁ ମାନି ଅକ୍ରିୟ ଓ ସୁଖରେ ଶୋଇ ରହେ, ସେ ଅବିବେକୀ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇ ଜଳରେ ଘଡ଼ା ପରି ତଳକୁ ଡୁବିଯାଏ।
ତଥୈଵ ହଠବୁଦ୍ଧିର୍ଯଃ ଶକ୍ତଃ କର୍ମଣ୍ଯକର୍ମକୃତ୍। ଆସୀତ ନ ଚିରଂ ଜୀଵେଦନାଥ ଇଵ ଦୁର୍ବଲଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମଣିଷ ଜିଦ୍ଧି ଓ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା ରଖି, କାମ କରିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ରହେ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ଭଳି।
ଅକସ୍ମାଦିହ ଯଃ କଶ୍ଚିଦର୍ଥଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପୂରୁଷଃ। ତଂ ହଠେନେତି ମନ୍ଯନ୍ତେ ସ ହି ଯତ୍ନୋ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏଠାରେ ଯଦି କେହି ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବା ବେଳେ କିଛି ଉପଲବ୍ଧି କରିଥାଏ, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଏହା ଜିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହେଲା; କାରଣ, ଏପରି ଫଳ ପାଇଁ କାହାର ଚେଷ୍ଟା ନାହିଁ।
ଵଶ୍ଚାପି କଶ୍ରିତ୍ପୁରୁଷୋ ଦିଷ୍ଟଂ ନାମ ଭଜତ୍ଯୁତ। ଦୈଵେନ ଵିଧିନା ପାର୍ଥ ତଦ୍ଦୈଵମିତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଯଦି କେହି ନିଜ ଭାଗ୍ୟରେ ଯାହା ଲିଖାଯାଇଛି ତାହା ପାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ହେ ପାର୍ଥ, ଦେବତାଙ୍କ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଘଟେ।
ଯତ୍ତାଵସ୍କର୍ମଣା କିଂଚିତ୍ଫଲମାପ୍ନୋତି ପୂରୁଷଃ। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ପୌରୁଷମିତି ଶ୍ରୁତମ୍
ଏଠି ମଣିଷ ଯେଉଁଠି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଫଳ ପାଏ, ଯାହା ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିପାରିବା, ସେଠାରେ ଏହାକୁ ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯର୍ଥଂ ନ କାରଣାତ୍। ତତ୍ସ୍ଵଭାଵାତ୍ପ୍ରକଂ ଵିଦ୍ଧି ଫଲଂ ପୁରୁଷସତ୍ତମ
ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରି, କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ କାରଣ ଛଡ଼ା ଫଳ ପାଏ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହି ଫଳ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ବୋଲି ଜାଣ।
ଏଵଂ ହଠାଚ୍ଚ ଦୈଵାଚ୍ଚ ସ୍ଵଭାଵାତ୍କର୍ମଣସ୍ତଥା। ଯାନି ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପୁରୁଷସ୍ତତ୍ଫଲଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ଏଭଳି ଜିଦ୍ଧି, ଭାଗ୍ୟ, ସ୍ୱଭାବ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ମଣିଷ କିଛି ପାଏ, ସେଠାରେ ସେଠି ସବୁ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ ମିଳେ।
ଧାତାପି ହି ସ୍ଵକର୍ମୈଵ ତୈସ୍ତୈର୍ହେତୁଭିରୀଶ୍ଵରଃ। ଵିଦଧାତି ଵିଭଜ୍ଯେହ ଫଲଂ ପୂର୍ଵକତଂ ନୃଣାମ୍
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ନିଜେ ଅନେକ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଲୋକମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି।
ଯଦ୍ଧି ଯଃ ପୁରୁଷଃ କିଂଚିତ୍କୁରୁତେ ଵୈ ଶୁଭାଶୁଭମ୍। ତଦ୍ଧାତୃଵିହିତଂ ଵିଦ୍ଧି ପୂର୍ଵକର୍ମଫଲୋଦଯମ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁଠି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କରେ, ଏହା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ ଭାବରେ ଉଦୟ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ।
କାରଣଂ ତସ୍ଯ ଦେହୋଽଯଂ ଧାତୁଃ କର୍ମଣି କର୍ମଣି। ସ ଯଥା ପ୍ରେରଯତ୍ଯେନଂ ତଥାଽଯଂ କୁରୁତେଽଵଶଃ
ଏହି ଦେହ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପକରଣ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହାକୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି; ସେ ଯେପରି ଚାଲାନ୍ତି, ଏହି ଦେହ ସେପରି କରେ, ନିଜେ ଅସହାୟ।
ତେଷୁତେଷୁ ହି କୃତ୍ଯେଷୁ ଵିନିଯୋକ୍ତା ମହେଶ୍ଵରଃ। ସର୍ଵଭୂତାନି କୌନ୍ତେଯ କାରଯତ୍ଯଵଶାନ୍ଯପି
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି; ହେ କୌନ୍ତେୟ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ ମଧ୍ୟ କାମ କରାନ୍ତି।
ମନସାଽର୍ଥାନ୍ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି କର୍ମଣା। ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵଯଂ ଵୀର ପୁରୁଷସ୍ତତ୍ର କାରଣମ୍
ମନରେ ବିଚାର କରି ଯେଉଁଠି କିଛି ଉପଲବ୍ଧି କରାଯାଏ, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପାଯାଯାଏ; ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧି ଆସେ, ହେ ବୀର, ଏଠି ମଣିଷ ନିଜେ କାରଣ ଅଟୁଟ।
ସଂଖ୍ଯାତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ଯାନି କର୍ମାଣି ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଅଗାରନଗରାଣାଂ ହି ସିଦ୍ଧିଃ ପୁରୁଷହୈତୁକୀ
କେତେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି ତାହା ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଘର ଓ ନଗରର ସଫଳତା ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ତିଲେ ତୈଲଂ ଗଵି କ୍ଷୀରଂ କାଷ୍ଠେ ପାଵକମନ୍ତତଃ। ଏଵଂ ଧୀରୋ ଵିଜାନୀଯାଦୁପାଯଂ ଚାସ୍ଯ ସିଦ୍ଧଯେ
ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ, ଗାଈରେ ଦୁଧ, ଲକଡ଼ିରେ ଅଗ୍ନି ଥାଏ, ସେପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଉପାୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ପଶ୍ଚାତ୍କାରଣେଷ୍ଵସ୍ଵ ସିଦ୍ଧଯେ। ତାଂ ସିଦ୍ଧିମୁପଜୀଵନ୍ତି କର୍ମଣାମିହ ଜନ୍ତଵଃ
ତାପରେ ନିଜ ସଫଳତା ପାଇଁ ଯେଉଁ କାରଣ ଅଛି, ସେଉଠି ଲୋକେ କାମ କରନ୍ତି; ଏଠି ପ୍ରାଣୀମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସଫଳତା ପାଆନ୍ତି।
କୁଶଲେନ କୃତଂ କର୍ମ କର୍ତ୍ରା ସାଧୁ ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତମ୍। ଇଦଂ ତ୍ଵକୁଶଲେନେତି ଵିଶେଷାଦୁପଲଭ୍ଯତେ
କୌଶଳରେ କରାଯାଇଥିବା କାମ, କର୍ତ୍ତା ଭଲ ଭାବେ କରିଥିଲେ, ସେଠି ଏହାକୁ ଭଲ କାମ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ; ଯଦି ଅକୌଶଳରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନାଯାଏ।
ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତ୍ତଫଲଂ ନ ସ୍ଯାନ୍ନ ଶିଷ୍ଯୋ ନ ଗୁରୁର୍ଭଵେତ୍। ପୁରୁଷଃ କର୍ମସାଧ୍ଯେଷୁ ସ୍ଵାଚ୍ଚେଦଯମକାରଣମ୍
ଯଦି ମଣିଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ କାରଣ ନ ହେଉଥାନ୍ତି, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନର ଫଳ ନ ହେବ, ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ନ ଥାନ୍ତେ।
କର୍ତୃତ୍ଵାଦେଵ ପୁରୁଷଃ କର୍ମସିଦ୍ଧୌ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ଅସିଦ୍ଧୌ ନିନ୍ଦ୍ଯତେ ଚାପି କର୍ମନାଶଃ କଥଂ ତ୍ଵିହ
କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ; ବିଫଳତାରେ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏଠି କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବ?
ସର୍ଵମେଵ ହଠେନୈକେ ଦୈଵେନୈକେ ଵଦନ୍ତ୍ଯୁତ। ପୁଂସଃ ପ୍ରଯତ୍ନଜଂ କେଚିଦ୍ଦୈଵମେତଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ
କେହି କହନ୍ତି ସବୁ କିଛି ଜିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, କେହି କହନ୍ତି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; କେହି କହନ୍ତି ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କେହି ଭାଗ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।
ନ ଚୈଵୈତାଵତା କାର୍ଯଂ ମନ୍ଯନ୍ତ ଇତି ଚାପରେ। ଅସ୍ତି ସର୍ଵମଦୃଶ୍ଯଂ ତୁ ଦିଷ୍ଟଂ ଚୈଵ ତଥା ହଠଃ
ଅନ୍ୟେ କେହି କହନ୍ତି, ଏତେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ସବୁ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟାସ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ହି ହଠାଚ୍ଚୈଵ ଦିଷ୍ଟାଚ୍ଚାର୍ଥସ୍ଯ ସଂତତିଃ। କିଂଚିଦ୍ଦୈଵାଦ୍ଧଠାତ୍କିଂଚିତ୍କିଂଚିଦେଵ ସ୍ଵକର୍ମତଃ
ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ପ୍ରୟାସ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦୁଇଠାରୁ ଫଳର ଧାରା ଚାଲିଥାଏ; କିଛି କିଛି କାମ ଭାଗ୍ୟରୁ, କିଛି ପ୍ରୟାସରୁ, ଏବଂ କିଛି ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ହୁଏ।
ପୁରୁଷଃ ଫଲମାପ୍ନୋତି ଚତୁର୍ଥଂ ନାତ୍ର କାରଣମ୍। କୁଶଲାଃ ପ୍ରତିଜାନନ୍ତି ଯେ ଵୈ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦୋଜନାଃ
ମଣିଷ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ଫଳ ମଧ୍ୟ ପାଏ, ଯାହା ପାଇଁ ଏଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଯେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କଥା କହନ୍ତି।
ତଥୈଵ ଧାତା ଭୂତାନାମିଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦଃ। ଯଦି ନ ସ୍ଵାନନ ଭୂତାନାଂ କୃପଣୋ ନାମ କଶ୍ଚନ
ଏଭଳି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଚାହିତ ଓ ଅଚାହିତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯଦି ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଇନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ସେ କଞ୍ଜୁସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଂଯମର୍ଥମଭିପ୍ରେପ୍ସୁଃ କୁରୁତେ କର୍ମ ପୂରୁଷଃ। ତତ୍ତତ୍ସଫଲମେଵ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦି ନ ସ୍ଯାତ୍ପୁରା କୃତମ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁ କାମ କରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ଆଶା କରି, ସେହି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳେ, ଯଦି ଏହା ପୂର୍ବରୁ ହୋଇନଥାଏ।
ତ୍ରିଦ୍ଵାରାମର୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ତୁ ନାନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ଯେ ନରାଃ। ତଥୈଵାନର୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ଚ ଯଥା ଲୋକାସ୍ତଥୈଵ ତେ
ଯେମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ଫଳ ମିଳିବାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅନର୍ଥ ମିଳିବା ଉପାୟକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖନ୍ତି।
କର୍ତଵ୍ଯମେଵ କର୍ମେତି ମନୋରେଷ ଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ଏକାନ୍ତେନ ହ୍ଯନୀହୋଽଯଂ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ସଂପ୍ରତି
ମନର ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି, କାମ କରିବା ଦରକାର; କାରଣ, ଏବେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କାମ କରିବାର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଉଛି।
କୁର୍ଵତୋ ହି ଭଵତ୍ଯେଵ ପ୍ରାଯେଣେହ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଏକାନ୍ତଫଲସିଦ୍ଧିଂ ତୁ ନ ଵିନ୍ଦତ୍ଯଲସଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯେ କାମ କରେ, ସେଠାରେ ସାଧାରଣତଃ ଫଳ ମିଳେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର; କିନ୍ତୁ ଆଳସୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଉନାହାନ୍ତି।