ଧର୍ମାର୍ଥମେଵ ତେ ରାଜ୍ଯଂ ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଜୀଵିତଂ ଚ ତେ। ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗୁରଵଶ୍ଚୈଵ ଜାନନ୍ତ୍ଯପି ଚ ଦେଵତାଃ
ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ, ତୁମର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି।
ଭୀମସେନାର୍ଜୁନୌ ଚୋଭୌ ମାଦ୍ରେଯୌ ଚ ମଯା ସହ। ତ୍ଯଜେସ୍ତ୍ଵମିତି ମେ ବୁଦ୍ଧିର୍ନ ତୁ ଧର୍ମଂ ପରିତ୍ଯଜେଃ
ଭୀମସେନ, ଅର୍ଜୁନ, ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଏବଂ ମୁଁ—ମୋର ମନେ ହୁଏ ତୁମେ ଆମକୁ ଛାଡିପାର, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମକୁ କେବେ ଛାଡିବ ନାହଁ।
ରାଜାନଂ ଧର୍ମଗୋପ୍ତାରଂ ଧର୍ମୋ ରକ୍ଷତି ରକ୍ଷିତଃ। ଇତି ମେ ଶ୍ରୁତମାର୍ଯାଣାଂ ତ୍ଵାଂ ତୁ ମନ୍ଯେ ନ ରକ୍ଷତି
ରାଜା ଯେଉଁଠି ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଠି ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ—ଏହି କଥା ମୁଁ ମହାନ୍ଭାବମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଭାବେ ତୁମକୁ ଏହା ରକ୍ଷା କରୁନାହିଁ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽନ୍ଯାନ୍ହି ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ନିତ୍ଯଦା ଧର୍ମ ଏଵ ତେ। ବୁଦ୍ଧିଃ ସତତମନ୍ଵେତି ଛାଯେଵଂ ପୁରୁଷଂ ନିଜା
ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଛାଡି ତୁମର ମନ ସବୁବେଳେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରେ, ଯେପରି ଛାୟା ନିଜ ମାଲିକଙ୍କୁ ଅନୁସରେ।
ନାଵମଂସ୍ଥା ହି ସଦୃଶାନ୍ନାଵରାଞ୍ଶ୍ରେଯସଃ କୁତଃ। ଅଵାପ୍ଯ ପୃଥିଵୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ନ ତେ ଶୃଙ୍ଗମଵର୍ଧତ
ତୁମେ କେବେ ତୁମ ସମାନ କିମ୍ବା ତୁମଠାରୁ କମ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିନାହଁ। ତେଣୁ, ଅଧିକ ମେହନତ କରିବାର କଥା କେମିତି ଆସିପାରିବ? ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ମିଳିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ଗର୍ବ କେବେ ବଢିନାହଁ।
ସ୍ଵାହାକାରୈଃ ସ୍ଵଧାଭିଶ୍ଚ ପୂଜାଭିରପି ଚ ଦ୍ଵିଜାନ୍। ଦେଵତାଶ୍ଚ ପିତୄଂଶ୍ଚୈଵ ସତତଂ ପାର୍ଥ ସେଵସେ
ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧା ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା, ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ସଦା ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵକାମୈସ୍ତେ ସତତଂ ପାର୍ଥ ତର୍ପିତାଃ। ଯତଯୋ ମୋକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ଗୃହସ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ଭାରତ
ହେ ପାର୍ଥ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ ଓ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଭାରତ, ସଦା ତୁମଠାରୁ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଭୁଞ୍ଜତେ ରୁକ୍ମପାତ୍ରୀଭିର୍ଯତ୍ରାହଂ ପରିଚାରିକା। ଆରଣ୍ଯକେଭ୍ଯୋ ଵନ୍ଯାନି ଭୋଜନାନି ପ୍ରଯଚ୍ଛସି। ନାଦେଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତେ ଗୃହେ କିଂଚନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେମାନେ ସୁନା ଥାଳରେ ଖାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ସେବାକାରୀ। ତୁମେ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଛ। ତୁମ ଘରେ, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦେବାକୁ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଦେବାଯୋଗ୍ୟ।
ଯଦିଦଂ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାନ୍ତେ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରଦୀଯତେ। ତଦ୍ଦତ୍ତ୍ଵାଽତିଥିଭୃତ୍ଯେଭ୍ଯୋରାଜଞ୍ଶିଷ୍ଟେନଜୀଵସି
ବୈଶ୍ୱଦେବ ପୂଜାର ଶେଷରେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଅନ୍ନ ଅତିଥି ଓ କର୍ମଚାରୀମାନେଙ୍କୁ ବଣ୍ଟି ଦେଉଛ, ରାଜା, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଉପରେ ତୁମେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛ।
ଇଷ୍ଟଯଃ ପଶୁବନ୍ଧାଶ୍ଚ କାମ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାଶ୍ଚ ଯେ। ଵର୍ତନ୍ତେ ପାକଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସଦା ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ତେଽନଘ
ଇଷ୍ଟି, ପଶୁବନ୍ଧ, ଇଚ୍ଛା ଓ ବିଶେଷ କାରଣରେ କରାଯାଉଥିବା ଯଜ୍ଞ, ପାକଯଜ୍ଞ ଓ ସଦା ଯଜ୍ଞ, ହେ ନିର୍ମଳ, ସବୁ ତୁମେ ସଦା ଚାଲୁ ରଖିଛ।
ଅସ୍ମିନ୍ନପି ମହାରଣ୍ଯେ ଵିଜନେ ଦସ୍ଯୁସେଵିତେ। ରାଷ୍ଟ୍ରାଦପେତ୍ଯ ଵସତୋ ଧର୍ମସ୍ତେ ନାଵସୀଦତି
ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଜନଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଚୋରମାନେ ଘୋରାଇଥିବା ଏଠି, ରାଜ୍ୟରୁ ଦୂରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ଧର୍ମ କେବେ ଅବନତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଶ୍ଵମେଧୋ ରାଜସୂଯଃ ପୌଣ୍ଡରୀକୋଽଥ ଗୋସଵଃ। ଇଷ୍ଟାସ୍ତ୍ଵଯା ମହାଯଜ୍ଞାବହଵୋଽନ୍ଯେ ସଦକ୍ଷିଣାଃ
ଅଶ୍ୱମେଧ, ରାଜସୂୟ, ପୌଣ୍ଡରୀକ ଓ ଗୋସବ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ଅନେକ ମହାୟଜ୍ଞ ଭୁରି ଦାନ ସହିତ, ତୁମେ କରିଛ।
ରାଜନ୍ପରୀତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଷମେଽକ୍ଷପରାଜଯେ। ପାର୍ଥ ମିତ୍ରାଣି ଚାସ୍ମାଂଶ୍ଚ ଵସୂନି ଚ ପରାଜିତଃ
ରାଜା, ଦୁର୍ନୀତି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୟୁତରେ ହାରିବା ସମୟରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ତୁମ ମିତ୍ର, ଆମେ ଓ ତୁମ ଧନ ହରାଇଛ।
ଋଜୋର୍ମୃଦୋର୍ବଦାନ୍ଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ। କଥମକ୍ଷଵ୍ଯସନଜା ବୁଦ୍ଧିରାପତିତା ତଵ
ସିଧାସଳଖ, ମୃଦୁ, ଦୟାଳୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ତୁମେ, ଦ୍ୟୁତର ଦୁଃଖରୁ ଏପରି ଭାବ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା?
ଅତୀଵ ମୋହ ଆଯାତି ମନଶ୍ ପରିଦୂଯତେ। ନିଶାମ୍ଯ ଵ୍ଯସନଂ ପାର୍ଥ ତଵେଦମତିଦୁଃସହମ୍
ଏପରି ଦୁଃଖ ଶୁଣି, ହେ ପାର୍ଥ, ମୋ ମନ ଭଲ ଭାବରେ ବିକଳ ହୁଏ, ଏହା ଅତି ଦୁଃସହ।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍। ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ଵଶେ ଲୋକସ୍ତିଷ୍ଠତେ ନାତ୍ମନୋ ଯଥା
ଏଠି ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଉଦାହରଣ ଦେଇଥିଲେ: ଏହି ଜଗତ ସ୍ୱୟଂ ନୁହେଁ, ଏହା ଭଗବାନଙ୍କ ଅଧିନରେ ଅଛି।
ଧାତୈଵ ଖଲୁ ଭୂତାନାଂ ସୁଖଦୁଃଖେ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ। ଦଦାତି ସର୍ଵମୀଶାନଃ ପୁରସ୍ତାଚ୍ଛୁକ୍ରମୁଚ୍ଚରନ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ଦେବାରେ କେବଳ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ଭଗବାନ ଆରମ୍ଭରେ ଶୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସବୁ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯଥା ଦାରୁମଯୀଂ ଯୋଷାଂ ନରୋ ଧୀରଃ ସମାହିତଃ। ଇଙ୍ଗ୍ଯତ୍ଯଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ତଥା ରାଜନ୍ନିମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ଯେପରି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସଚେତନ ଲୋକ ଦାରୁର ଗୁଡିକୁ ଚଳାଇଥାଏ, ସେପରି, ରାଜା, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଧିନରେ ଚଳାଯାନ୍ତି।
ଆକାଶ ଇଵ ଭୂତାନି ଵ୍ଯାପ୍ଯ ସର୍ଵାଣି ଭାରତ। ଈଶ୍ଵରୋ ଵିଦଧାତୀହ କଲ୍ଯାଣଂ ଯଚ୍ଚ ପାପକମ୍
ଏପରି ଆକାଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ, ହେ ଭାରତ, ଭଗବାନ ଏଠି ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି।
ଶକୁନିସ୍ତନ୍ତୁବଦ୍ଧୋ ଵା ନୀଯତେଽଯମନୀଶ୍ଵରଃ। ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ଵଶେ ତିଷ୍ଠନ୍ନାନ୍ଯେଷାମାତ୍ମନଃ ପ୍ରଭୁଃ
ଏକ ତାଗ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି, ଏହି ଅଶକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚଳାଯାଏ; ଭଗବାନଙ୍କ ଅଧିନରେ ରହି, ସେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନାହିଁ।
ମଣିଃ ସୂତ୍ର ଇଵ ପ୍ରୋତୋ ନସ୍ଯୋତ ଇଵ ଗୋଵୃଷଃ। ଧାତୁରାଦେଶମନ୍ଵେତି ତନ୍ମଯୋ ହି ତଦର୍ପଣଃ
ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଗଠିଥିବା ମଣି, କିମ୍ବା ଜୁଆରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ଗୋରୁ ପରି, ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅନୁସରେ; ସେ ଏହିଠାରୁ ତିଆରି ଓ ଏହିଠାରେ ଅର୍ପିତ।
ନାତ୍ମାଥୀନୋ ମନୁଷ୍ଯୋଽଯଂ କାଲଂ ଭଜତିଂ କଂଚନ। ସ୍ରୋତସୋ ମଧ୍ଯମାପନ୍ନଃ କୂଲଵୃକ୍ଷ ଇଵ ଚ୍ଯୁତଃ
ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କୌଣସି ସମୟ ମିଳାଇପାରେନାହିଁ; ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଗଛ ପରି, ସେ ପ୍ରବାହରେ ଭାସିଯାଏ।
ଅଜ୍ଞୋ ଜନ୍ତୁରନୀଶୋଽଯମାତ୍ମନଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ। ଈଶ୍ଵରପ୍ରେରିତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ନରକମେଵ ଚ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖରେ ସ୍ୱୟଂ ଅଶକ୍ତ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ।
ଯଥା ଵାଯୋସ୍ତୃଣାଗ୍ରାଣି ଵଶଂ ଯାନ୍ତି ବଲୀଯସଃ। ଧାତୁରେଵଂ ଵଶଂ ଯାନ୍ତି ସର୍ଵଭୂତାନି ଭାରତ
ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପବନ ଘାସର ତିନିକୁ ନେଇଯାଏ, ସେପରି, ଭାରତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତ୍ରିଣାଗ୍ରାଣି ଧାତୁର ଅଧିନରେ ଯାଏ।
ଆର୍ଯେ କର୍ମଣି ଯୁଞ୍ଜାନଃ ପାପେ ଵା ପୁନରୀଶ୍ଵଃ। ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଭୂତାନି ଚରତେ ନ ଚାଯମିତି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଚଳିଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାବେ ଚିହ୍ନିବା ଯାଏନାହିଁ।
ହେତୁମାତ୍ରମିଦଂ ଧାତୁଃ ଶରୀରଂ କ୍ଷେତ୍ରସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଯେନ କାରଯତେ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭଫଲଂ ଵିଭୁଃ
ଏହି ଶରୀର, ଯାହାକୁ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ, ଧାତୁର କାରଣ ମାତ୍ର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ପଶ୍ଯ ମାଯାପ୍ରଭାଵୋଽଯମୀଶ୍ଵରେଣ ଯଥା କୃତଃ। ଯୋ ହନ୍ତି ଭୂତୈର୍ଭୂତାନି ମୋହଯିତ୍ଵାଽଽତ୍ମମାଯଯା
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ, ଯେଉଁ ଭଳି ସେ ନିଜ ମାୟାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯଥା ପରିଦୃଷ୍ଟାନି ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ। ଅନ୍ଯଥା ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ଵେଗା ଇଵ ନଭସ୍ଵତଃ
ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନିମାନେ ଯେପରି ଦେଖନ୍ତି, ଜଗତ ତାହା ପରି ନୁହେଁ; ପବନର ଗତି ପରି ଏହା ଅନ୍ୟ ଭଳି ଘଟେ।
ଅନ୍ଯଥୈଵ ହି ଵର୍ତନ୍ତେ ପୁରୁଷାସ୍ତାନି ତାନି ଚ। ଅନ୍ଯଥୈଵ ପ୍ରଭୁସ୍ତାନି କରୋତି ଵିକରୋତି ଚ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏକ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାହା ଅନ୍ୟ ଭଳି ଘଟେ; ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭଳି ତିଆରି କରନ୍ତି ଓ ବଦଳାନ୍ତି।
ଯଥା କାଷ୍ଠେନ ଵା କାଷ୍ଠମଶ୍ମାନଂ ଚାଶ୍ମନା ପୁନଃ। ଅଯସା ଚାପ୍ଯଯଶ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାନ୍ନିର୍ଵିଚେଷ୍ଟମଚେତନମ୍
ଯେପରି ଏକ କାଠ ଅନ୍ୟ କାଠକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ, ପଥର ପଥରକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ, ଲୋହା ଲୋହାକୁ କାଟିପାରେ—ଏମିତି ଏଗୁଡିକ ନିର୍ଜୀବ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ।