ଅଥ ଚେଦ୍ବୁଦ୍ଧିଜଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରୂଯୁସ୍ତେ ତଦବୁଦ୍ଧିଜମ୍। ପାପାନ୍ସ୍ଵଲ୍ପେଽପି ତାନ୍ହନ୍ଯାଦପରାଧେ ତଥାଽନୃଜୂନ୍
କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଜାଣିସୁଣି ଭୁଲ କରି ଏହାକୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ହେଇଛି ବୋଲି କହନ୍ତି, ତେବେ ସାନା ଭୁଲକୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଅପରାଧ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସର୍ଵସ୍ଯୈକୋପରାଧସ୍ତେ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଃ ପ୍ରାଣିନୋ ଭଵେତ୍। ଦ୍ଵିତୀଯେ ସତି ଵଧ୍ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵଲ୍ପେଽପ୍ଯପକୃତେ ଭଵେତ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ହେଲେ, ସାନା ଭୁଲକୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଜାନତା ଭଵେତ୍କଶ୍ଚିଦପରାଧଃ କୃତୋ ଯଦି। କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମେଵ ତସ୍ଯାହୁଃ ସୁପରୀକ୍ଷ୍ଯ ପରୀକ୍ଷଯା
ଯଦି କେହି ଅଜାଣି ଅପରାଧ କରିଥାଏ, ସେଥିରେ ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ପରେ ମାନ୍ୟ ଲୋକେ କ୍ଷମା କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି।
ମୃଦୁନା ଦାରୁଣଂ ହନ୍ତି ମୃଦୁନା ହନ୍ତ୍ଯଦାରୁଣମ୍। ନାସାଧ୍ଯଂ ମୃଦୁନା କିଂଚିତ୍ତସ୍ମାତ୍ତୀଵ୍ରତରଂ ମୃଦୁ
ମୃଦୁତା ଦୁର୍ଦ୍ରୁତାକୁ ଜୟ କରେ, ଏବଂ ମୃଦୁତା ଅମୃଦୁ ଜିନିବାରେ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ। ମୃଦୁତା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ମୃଦୁତା ଦୁର୍ଦ୍ରୁତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଦେଶକାଲୌ ତୁ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ବଲାବଲମଥାତ୍ମନଃ। ଅନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯକାରଣଂ ଚୈଵ କାର୍ଯଂ ତେଜଃ କ୍ଷମାପି ଵା
ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହିଁବା, ସେଥିରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ, ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା, ଏବଂ କାରଣକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା କ୍ଷମା ଦେଖି କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ନାଦେଶକାଲେ କିଂଚିତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଦେଶକାଲୌ ପ୍ରତୀକ୍ଷତାମ୍। ତଥା ଲୋକଭଯାଚ୍ଚୈଵ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିତମ୍
ଅଯଥାସ୍ଥାନ ଓ ଅଯଥାସମୟରେ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଥାସ୍ଥାନ ଓ ଯଥାସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଲୋକମନ୍ୟତାର ଭୟରେ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ।
ଏତ ଏଵଂଵିଧାଃ କାଲାଃ କ୍ଷମାଯାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ। ଅତୋଽନ୍ଯଥାଽନୁଵର୍ତତ୍ସୁ ତେଜସଃ କାଲ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସମୟଗୁଡିକୁ କ୍ଷମା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି କହାଯାଇଛି; ଏହି ସମୟ ନ ଥିଲେ, ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଥାଏ।
ତଦହଂ ତେଜସଃ କାଲଂ ତଵ ମନ୍ଯେ ନରାଧିପ। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରେଷୁ ଲୁବ୍ଧେଷୁ ସତତଂ ଚାପକାରିଷୁ
ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଲୋଭୀ ଓ ସଦା ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଛି ବୋଲି ବିଚାର କରୁଛି, ରାଜା।
ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍କ୍ଷମାକାଲୋ ଵିଦ୍ଯତେଽଦ୍ଯ କୁରୂନ୍ପ୍ରତି। ତେଜସଶ୍ଚାଗତେ କାଲେ ତେଜ ଉତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି
କୁରୁମାନେ ପାଇଁ ଏବେ କ୍ଷମାର ସମୟ ନାହିଁ; ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଛି, ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ମୃଦୁର୍ଭଵତ୍ଯଵଜ୍ଞାତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଦୁଦ୍ଵିଜତେ ଜନଃ। କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦ୍ଵଯଂ ଚୈତଦ୍ଯୋ ଵେଦ ସ ମହୀପତିଃ
ମୃଦୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ଦୁର୍ଦ୍ରୁତ ଲୋକଙ୍କୁ ଲୋକ ଭୟ କରନ୍ତି; ଯେ ରାଜା ଯଥାସମୟରେ ମୃଦୁ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ରୁତ ହେବାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ନିଜେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ।
ଦ୍ରୌପଦ୍ଯା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣାକ୍ଷରପଦଂ ଶୁଭମ୍। ଉଵାଚ ଦ୍ରୌପଦୀଂ ରାଜା ସ୍ମଯମାନୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହସି ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କାରଣେ ଭଵତୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ। ଯେନ କ୍ରୋଧଂ ମହାପ୍ରଜ୍ଞେ ବହୁଧା ବହୁମନ୍ଯସେ। କ୍ରୋଧମୂଲଂ ହରଂ ଶତ୍ରୁଂ କାରଣୈଃ ଶୃଣୁ ତଂ ମମ
ତୁମେ କାରଣରେ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ରୁଷିଛ; ତୁମେ ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ବିଚାର କରୁଛ। ଏହି କ୍ରୋଧର ମୂଳ ଏବଂ କାରଣଗୁଡିକୁ ମୋ ଥରେ ଶୁଣ।
କ୍ରୋଧୋ ହନ୍ତା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କ୍ରୋଧୋ ଭାଵଯିତା ପୁନଃ। ଇତି ଵିଦ୍ଧି ମହାପ୍ରାତ୍ରେ କ୍ରୋଧମୂଲୌ ଭଵାଭଵୌ
କ୍ରୋଧ ଲୋକଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ମହାନ୍ ନାରୀ, ଜାଣ, ଭବ ଓ ଅଭବ ଦୁଇଟିର ମୂଳ କ୍ରୋଧ।
ଯୋ ହି ସଂହରତେ କ୍ରୋଧଂ ଭାଵସ୍ତସ୍ଯ ସୁଶୋଭନେ। `ଯୋ ନ ସଂହରତେ କ୍ରୋଧଂ ତସ୍ଯାଭାଵୋ ଭଵତ୍ଯୁତ। ଅଭାଵକାରଣଂ ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୋଧୋ ଭଵତି ଶୋଭନେ
ଯିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରେ, ଶୁଭେ, ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ; ଯିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରେନାହିଁ, ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଶୁଭେ, କ୍ରୋଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇବାର କାରଣ।
ଯଃ ପୁନଃ ପୁରୁଷଃ କ୍ରୋଧଂ ନିତ୍ଯଂ ଵିସୃଜତେ ଶୁଭେ। ତସ୍ଯାଭାଵାଯ ଭଵତି କ୍ରୋଧଃ ପରମଦାରୁଣଃ
ଯିଏ ସବୁବେଳେ କ୍ରୋଧକୁ ମୁକ୍ତ କରେ, ଶୁଭେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରୋଧ ସର୍ବନାଶ ଆଣେ।
କ୍ରୋଧମୂଲୋ ଵିନାଶୋ ହି ପ୍ରଜାନାମିହ ଦୃଶ୍ଯତେ। ତତ୍କଥଂ ମାଦୃଶଃ କ୍ରୋଧମୁତ୍ସୃଜେଲ୍ଲୋକନାଶନମ୍
କ୍ରୋଧରେ ନିଜେ ନଷ୍ଟ ହେବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ମୋ ପରି କେଉଁଠି କ୍ରୋଧକୁ ମୁକ୍ତ କରିବି, ଯାହା ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରେ?
କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପାପଂ ନରଃ କୁର୍ଯାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ହନ୍ଯାଦ୍ଗୁରୂନପି। କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପରୁଷଯା ଵାଚା ଶ୍ରେଯସୋଽପ୍ଯଵମନ୍ଯତେ
କ୍ରୋଧିତ ଲୋକ ପାପ କରିପାରେ, କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ଗୁରୁମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ମାରିପାରେ; କ୍ରୋଧରେ କଠୋର କଥା କହି ସେ ଭଲ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରେ।
ଵାଚ୍ଯାଵାଚ୍ଯେ ହି କୁପିତୋ ନ ପ୍ରଜାନାତି କର୍ହିଚିତ୍। ନାକାର୍ଯମସ୍ତି କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନାଵାଚ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତଥା
କ୍ରୋଧିତ ଲୋକ କେବେ କହିବା ଉଚିତ କି ନୁହେଁ, ଜାଣିନାହିଁ; କ୍ରୋଧିତ ଲୋକ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ହିଂସ୍ଯାତ୍କ୍ରୋଧାଦଵଧ୍ଯାଂସ୍ତୁ ଵଧ୍ଯାନ୍ସଂପୂଜଯୀତ ଚ। ଆତ୍ମାନମପି ଚ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରେଷଯେଦ୍ଯମସାଦନମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଅବଧ୍ୟମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ହାନି କରିପାରେ, ଯେଉଁମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ, ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରିପାରେ; କ୍ରୋଧରେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇପାରେ।
ଏତାନ୍ଦୋଷାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ଜିତଃ କ୍ରୋଧୋ ମନୀଷିଭିଃ। ଇଚ୍ଛଦ୍ଭିଃ ପରମଂ ଶ୍ରେଯ ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଚୋତ୍ତମମ୍
ଏହି ଦୋଷଗୁଡିକୁ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରନ୍ତି, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନ୍ୟତା ଚାହିଁ।
ତଂ କ୍ରୋଧଂ ଵର୍ଜିତଂ ଧୀରୈଃ କଥମସ୍ମଦ୍ଵିଧଶ୍ରରେତ୍। ଏତଦ୍ଦ୍ରୌପଦି ସଂସ୍ମୃତ୍ଯନ ମେ ମନ୍ଯୁଃ ପ୍ରଵର୍ଧତେ
ଦ୍ରୌପଦୀ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ଓ ସଂଯମରେ ରହୁଛୁ, ସେମାନେ କିପରି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପରି କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡିପାରିବେ? ଏହି କଥା ମନେ ପକାଇଲେ, ମୋର ରୋଷ ବଢିଯାଏ ନାହିଁ।
ଆତ୍ମାନଂ ଚ ପରାଂଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରାଯତେ ମହତୋ ଭଯାତ୍। କ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ତମପ୍ରତିକ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ଦୂଯୋରେଷ ଚିକିତ୍ସକଃ
ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୋଧିତ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରତିକ୍ରୋଧ କରନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏହି ଉପାୟ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଔଷଧ।
ମୂଢୋ ଯଦି କ୍ଲିଶ୍ଯମାନଃ କ୍ରୁଧ୍ଯତେଽଶକ୍ତିମାନ୍ନରଃ। ବଲୀଯସାଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ତ୍ଯଜତ୍ଯାତ୍ମାନମନ୍ତତଃ
ଯଦି କୌଣସି ଅବୁଜ୍ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପଡି ଏବଂ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଇ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ, ସେ ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କ ହାତରେ ନିଜକୁ ଛାଡି ଦେଇଥାଏ।
ତସ୍ଯାତ୍ମାନଂ ସଂତ୍ଯଜତୋ ଲୋକା ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯନାତ୍ମନଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ରୌପଦ୍ଯଶକ୍ତସ୍ ମନ୍ଯୋର୍ନିଯମନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ନିଜକୁ ଛାଡି ଦେଇଲେ, ଏହାର ଫଳରେ ଲୋକ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଦ୍ରୌପଦୀ, ଶକ୍ତିହୀନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତଥୈଵ ଯଃ ଶକ୍ତଃ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନଃ ପ୍ରକୁପ୍ଯତି। ସ ନାଶଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵେଷ୍ଟାରଂ ପରଲୋକେ ନ ନନ୍ଦତି
ଯଦି କୌଣସି ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପଡି କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ, ତେବେ ଶତ୍ରୁକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପରେ ତାହାର ପରଲୋକରେ ସେ ସନ୍ତୋଷ ପାଉନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ବଲଵତା ଚୈଵ ଦୁର୍ବଲେନ ଚ ନିତ୍ଯଦା। କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷେଣାହୁରାପତ୍ସ୍ଵପି ଵିଜାନତା
ତେଣୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଦୁଇଜଣେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଦା କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ମନ୍ଯୋର୍ହି ଵିଜଯଂ କୃଷ୍ଣେ ପ୍ରଶଂସନ୍ତୀହ ସାଧଵଃ। କ୍ଷମାଵତୋ ଜଯୋ ନିତ୍ଯଂ ସାଧୋରିହ ସତାଂ ମତମ୍
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଜଣେ ସଜ୍ଜନ ମନେ କ୍ରୋଧ ଉପରେ ଜିତକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ମାନ୍ୟତା ଓ କ୍ଷମା ଦ୍ୱାରା ଜିତିବାକୁ ସଦା ସଜ୍ଜନମାନେ ଉଚ୍ଚ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସତ୍ଯଂଚାନୃତତଃ ଶ୍ରେଯୋ ନୃଶଂସାଚ୍ଚାନୃଶଂସତା। ତମେଵଂ ବହୁଦୋଷଂ ତ କ୍ରୋଧଂ ସଦ୍ଭିର୍ଵିଵର୍ଜିତମ୍। ମାଦୃଶୋ ଵିସୃଜେତ୍ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଲୋକଵିନାଶନମ୍
ସତ୍ୟ ଭୁଲ ଉପରେ ଉତ୍ତମ, ଦୟା ନିର୍ଦୟତା ଉପରେ ଉତ୍ତମ; ଏହିପରି, କ୍ରୋଧ ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଦୋଷ ରହିଛି, ସଜ୍ଜନମାନେ ଏହାକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି। ମୋ ପରି ଲୋକ ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ତେଜସ୍ଵୀତି ଯମାହୁର୍ଵୈ ପଣ୍ଡିତା ଦୀର୍ଗଦର୍ଶିନଃ। ନ କ୍ରୋଧୋଽଭ୍ଯନ୍ତରସ୍ତସ୍ ଭଵତୀତି ଵିନିଶ୍ଚେତମ୍
ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ 'ତେଜସ୍ୱୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ଏହିପରି ହେଉଛନ୍ତି କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ରହିନଥାଏ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଵସ୍ତୁ କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ପରିବାଧତେ। ତେଜସ୍ଵିନଂ ତଂ ଵିଦୁଷୋ ମନ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଯେତେବେଳେ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହାକୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରନ୍ତି; ତଥ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସତ୍ୟରେ 'ତେଜସ୍ୱୀ' ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି।