ମିତ୍ରୈଃ ସହ ଵିରୋଧଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ନୁତେ ତେଜସାଽଽଵୃତଃ। ଆପ୍ନୋତି ଦ୍ଵେଷ୍ଯତାଂ ଚୈଵ ଲୋକାତ୍ସ୍ଵଜନତସ୍ତଥା
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେ ମିତ୍ରମାନେ ସହ ବିରୋଧରେ ପଡିଯାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଓ ନିଜ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି।
ସୋଽଵମାନାଦର୍ଥହାନିମୁପାଲମ୍ଭମନାଦରମ୍। ସଂତାପଦ୍ଵେଷମୋହାଂଶ୍ଚ ଶତ୍ରୂଂଶ୍ଚ ଲଭତେ ନରଃ
ଏପରି ଲୋକ ଅପମାନରୁ ଧନ ହାରାଇ, ଅପବାଦ, ଅନାଦର, ଦୁଃଖ, ଘୃଣା, ଭ୍ରମ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଥାନ୍ତି।
କ୍ରୋଧାଦ୍ଦଣ୍ଡାନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଵିଵିଧାନ୍ପୁରୁଷୋଽନଯାତ୍। ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ଶୀଘ୍ରମୈଶ୍ଵର୍ଯାତ୍ପ୍ରାଣେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵଜନାଦପି
କ୍ରୋଧରେ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଶ୍ରୀ, ଜୀବନ ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେ ହାରାଇଥାନ୍ତି।
ଯୋପକର୍ତୄଶ୍ଚ ହର୍ତୄଶ୍ଚ ତେଜସୈଵୋପଗଚ୍ଛତି। ତସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଜତେ ଲୋକଃ ସର୍ପାଦ୍ଵେଶ୍ମଗତାଦିଵ
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଉପକାରୀ ଓ ଚୋରମାନେ ସହ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସିଥାନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକେ ଘରରେ ସାପ ଦେଖିଲେ ଯେପରି ଭୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଜତେଲୋକଃ କଥଂ ତସ୍ଯ ଭଵୋ ଭଵେତ୍। ଅନ୍ତରଂ ତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଲୋକୋ ଵିକୁରୁତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର କେମିତି ଶ୍ରୀ ହେବ? ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ନାତ୍ଯୁତ୍ସୃଜେତ୍ତେଜୋ ନ ଚ ନିତ୍ଯଂ ମୃଦୁର୍ଭଵେତ୍। କାଲେକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମୃଦୁସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋପି ଵା ଭଵେତ୍
ସେହିପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସଦା ମୃଦୁ ହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୟାଶୀଳ କି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ୍।
କାଲେ ମୃଦୁର୍ଯୋ ଭଵତି କାଲେ ଭଵତି ଦାରୁଣଃ। ସ ଵୈ ସୁଖମଵାପ୍ନୋତି ଲୋକେଽମୁଷ୍ମିନ୍ନିହୈଵ ଚ
କେବେ ଦୟାଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ୍, କେବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ୍; ଏପରି ଲୋକ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ସୁଖ ପାଇଥାନ୍ତି।
କ୍ଷମାକାଲାଂସ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ମେ ଵିସ୍ତରେଣ ତାନ୍। ଯେ ତେ ନିତ୍ଯମସଂତ୍ଯାଜ୍ଯା ଯଥା ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷମାର ଯଥାଯଥି ସମୟଗୁଡିକୁ ଏକାଏକି କହିବି; ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ, ଏହି ସମୟଗୁଡିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵୋପକାରୀ ଯସ୍ତେ ସ୍ଯାଦପରାଧେ ଗରୀଯସି। ଉପକାରେଣ ତତ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିନଃ
ଯଦି କେହି ପୂର୍ବରୁ ଉପକାର କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୁଲ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୁଲକୁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଉପକାର ଦେଖି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅବୁଦ୍ଧିମାଶ୍ରିତାନାଂ ତୁ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିନାମ୍। ନ ହି ସର୍ଵତ୍ର ପାଣ୍ଡିତ୍ଵଂ ସୁଲଭଂ ପୁରୁଷେଣ ଵୈ
ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭୁଲ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ସହଜ ନୁହେଁ।
ଅଥ ଚେଦ୍ବୁଦ୍ଧିଜଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରୂଯୁସ୍ତେ ତଦବୁଦ୍ଧିଜମ୍। ପାପାନ୍ସ୍ଵଲ୍ପେଽପି ତାନ୍ହନ୍ଯାଦପରାଧେ ତଥାଽନୃଜୂନ୍
କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଜାଣିସୁଣି ଭୁଲ କରି ଏହାକୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ହେଇଛି ବୋଲି କହନ୍ତି, ତେବେ ସାନା ଭୁଲକୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଅପରାଧ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସର୍ଵସ୍ଯୈକୋପରାଧସ୍ତେ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଃ ପ୍ରାଣିନୋ ଭଵେତ୍। ଦ୍ଵିତୀଯେ ସତି ଵଧ୍ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵଲ୍ପେଽପ୍ଯପକୃତେ ଭଵେତ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ହେଲେ, ସାନା ଭୁଲକୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଜାନତା ଭଵେତ୍କଶ୍ଚିଦପରାଧଃ କୃତୋ ଯଦି। କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମେଵ ତସ୍ଯାହୁଃ ସୁପରୀକ୍ଷ୍ଯ ପରୀକ୍ଷଯା
ଯଦି କେହି ଅଜାଣି ଅପରାଧ କରିଥାଏ, ସେଥିରେ ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ପରେ ମାନ୍ୟ ଲୋକେ କ୍ଷମା କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି।
ମୃଦୁନା ଦାରୁଣଂ ହନ୍ତି ମୃଦୁନା ହନ୍ତ୍ଯଦାରୁଣମ୍। ନାସାଧ୍ଯଂ ମୃଦୁନା କିଂଚିତ୍ତସ୍ମାତ୍ତୀଵ୍ରତରଂ ମୃଦୁ
ମୃଦୁତା ଦୁର୍ଦ୍ରୁତାକୁ ଜୟ କରେ, ଏବଂ ମୃଦୁତା ଅମୃଦୁ ଜିନିବାରେ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ। ମୃଦୁତା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ମୃଦୁତା ଦୁର୍ଦ୍ରୁତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଦେଶକାଲୌ ତୁ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ବଲାବଲମଥାତ୍ମନଃ। ଅନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯକାରଣଂ ଚୈଵ କାର୍ଯଂ ତେଜଃ କ୍ଷମାପି ଵା
ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହିଁବା, ସେଥିରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ, ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା, ଏବଂ କାରଣକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା କ୍ଷମା ଦେଖି କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ନାଦେଶକାଲେ କିଂଚିତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଦେଶକାଲୌ ପ୍ରତୀକ୍ଷତାମ୍। ତଥା ଲୋକଭଯାଚ୍ଚୈଵ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିତମ୍
ଅଯଥାସ୍ଥାନ ଓ ଅଯଥାସମୟରେ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଥାସ୍ଥାନ ଓ ଯଥାସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଲୋକମନ୍ୟତାର ଭୟରେ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ।
ଏତ ଏଵଂଵିଧାଃ କାଲାଃ କ୍ଷମାଯାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ। ଅତୋଽନ୍ଯଥାଽନୁଵର୍ତତ୍ସୁ ତେଜସଃ କାଲ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସମୟଗୁଡିକୁ କ୍ଷମା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି କହାଯାଇଛି; ଏହି ସମୟ ନ ଥିଲେ, ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଥାଏ।
ତଦହଂ ତେଜସଃ କାଲଂ ତଵ ମନ୍ଯେ ନରାଧିପ। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରେଷୁ ଲୁବ୍ଧେଷୁ ସତତଂ ଚାପକାରିଷୁ
ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଲୋଭୀ ଓ ସଦା ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଛି ବୋଲି ବିଚାର କରୁଛି, ରାଜା।
ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍କ୍ଷମାକାଲୋ ଵିଦ୍ଯତେଽଦ୍ଯ କୁରୂନ୍ପ୍ରତି। ତେଜସଶ୍ଚାଗତେ କାଲେ ତେଜ ଉତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି
କୁରୁମାନେ ପାଇଁ ଏବେ କ୍ଷମାର ସମୟ ନାହିଁ; ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଛି, ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ମୃଦୁର୍ଭଵତ୍ଯଵଜ୍ଞାତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଦୁଦ୍ଵିଜତେ ଜନଃ। କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦ୍ଵଯଂ ଚୈତଦ୍ଯୋ ଵେଦ ସ ମହୀପତିଃ
ମୃଦୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ଦୁର୍ଦ୍ରୁତ ଲୋକଙ୍କୁ ଲୋକ ଭୟ କରନ୍ତି; ଯେ ରାଜା ଯଥାସମୟରେ ମୃଦୁ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ରୁତ ହେବାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ନିଜେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ।
ଦ୍ରୌପଦ୍ଯା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣାକ୍ଷରପଦଂ ଶୁଭମ୍। ଉଵାଚ ଦ୍ରୌପଦୀଂ ରାଜା ସ୍ମଯମାନୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହସି ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କାରଣେ ଭଵତୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ। ଯେନ କ୍ରୋଧଂ ମହାପ୍ରଜ୍ଞେ ବହୁଧା ବହୁମନ୍ଯସେ। କ୍ରୋଧମୂଲଂ ହରଂ ଶତ୍ରୁଂ କାରଣୈଃ ଶୃଣୁ ତଂ ମମ
ତୁମେ କାରଣରେ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ରୁଷିଛ; ତୁମେ ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ବିଚାର କରୁଛ। ଏହି କ୍ରୋଧର ମୂଳ ଏବଂ କାରଣଗୁଡିକୁ ମୋ ଥରେ ଶୁଣ।
କ୍ରୋଧୋ ହନ୍ତା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କ୍ରୋଧୋ ଭାଵଯିତା ପୁନଃ। ଇତି ଵିଦ୍ଧି ମହାପ୍ରାତ୍ରେ କ୍ରୋଧମୂଲୌ ଭଵାଭଵୌ
କ୍ରୋଧ ଲୋକଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ମହାନ୍ ନାରୀ, ଜାଣ, ଭବ ଓ ଅଭବ ଦୁଇଟିର ମୂଳ କ୍ରୋଧ।
ଯୋ ହି ସଂହରତେ କ୍ରୋଧଂ ଭାଵସ୍ତସ୍ଯ ସୁଶୋଭନେ। `ଯୋ ନ ସଂହରତେ କ୍ରୋଧଂ ତସ୍ଯାଭାଵୋ ଭଵତ୍ଯୁତ। ଅଭାଵକାରଣଂ ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୋଧୋ ଭଵତି ଶୋଭନେ
ଯିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରେ, ଶୁଭେ, ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ; ଯିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରେନାହିଁ, ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଶୁଭେ, କ୍ରୋଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇବାର କାରଣ।
ଯଃ ପୁନଃ ପୁରୁଷଃ କ୍ରୋଧଂ ନିତ୍ଯଂ ଵିସୃଜତେ ଶୁଭେ। ତସ୍ଯାଭାଵାଯ ଭଵତି କ୍ରୋଧଃ ପରମଦାରୁଣଃ
ଯିଏ ସବୁବେଳେ କ୍ରୋଧକୁ ମୁକ୍ତ କରେ, ଶୁଭେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରୋଧ ସର୍ବନାଶ ଆଣେ।
କ୍ରୋଧମୂଲୋ ଵିନାଶୋ ହି ପ୍ରଜାନାମିହ ଦୃଶ୍ଯତେ। ତତ୍କଥଂ ମାଦୃଶଃ କ୍ରୋଧମୁତ୍ସୃଜେଲ୍ଲୋକନାଶନମ୍
କ୍ରୋଧରେ ନିଜେ ନଷ୍ଟ ହେବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ମୋ ପରି କେଉଁଠି କ୍ରୋଧକୁ ମୁକ୍ତ କରିବି, ଯାହା ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରେ?
କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପାପଂ ନରଃ କୁର୍ଯାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ହନ୍ଯାଦ୍ଗୁରୂନପି। କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପରୁଷଯା ଵାଚା ଶ୍ରେଯସୋଽପ୍ଯଵମନ୍ଯତେ
କ୍ରୋଧିତ ଲୋକ ପାପ କରିପାରେ, କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ଗୁରୁମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ମାରିପାରେ; କ୍ରୋଧରେ କଠୋର କଥା କହି ସେ ଭଲ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରେ।
ଵାଚ୍ଯାଵାଚ୍ଯେ ହି କୁପିତୋ ନ ପ୍ରଜାନାତି କର୍ହିଚିତ୍। ନାକାର୍ଯମସ୍ତି କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନାଵାଚ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତଥା
କ୍ରୋଧିତ ଲୋକ କେବେ କହିବା ଉଚିତ କି ନୁହେଁ, ଜାଣିନାହିଁ; କ୍ରୋଧିତ ଲୋକ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ହିଂସ୍ଯାତ୍କ୍ରୋଧାଦଵଧ୍ଯାଂସ୍ତୁ ଵଧ୍ଯାନ୍ସଂପୂଜଯୀତ ଚ। ଆତ୍ମାନମପି ଚ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରେଷଯେଦ୍ଯମସାଦନମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଅବଧ୍ୟମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ହାନି କରିପାରେ, ଯେଉଁମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ, ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରିପାରେ; କ୍ରୋଧରେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇପାରେ।
ଏତାନ୍ଦୋଷାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ଜିତଃ କ୍ରୋଧୋ ମନୀଷିଭିଃ। ଇଚ୍ଛଦ୍ଭିଃ ପରମଂ ଶ୍ରେଯ ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଚୋତ୍ତମମ୍
ଏହି ଦୋଷଗୁଡିକୁ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରନ୍ତି, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନ୍ୟତା ଚାହିଁ।