ଅଵଜ୍ଞାଯ ହିତଂ ଭୃତ୍ଯା ଭଜନ୍ତେ ବହୁଦୋଷତାମ୍। ଆଦାତୁଂ ଚାସ୍ଯ ଵିତ୍ତାନି ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତେଽଲ୍ପଚେତସଃ
ମାଲିକଙ୍କ ଉପକାରକୁ ଅବହେଳା କରି, ଦାସମାନେ ବହୁତ ଦୋଷ କରନ୍ତି; ଅବିବେକୀମାନେ ତାଙ୍କର ଧନ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।
ଯାନଂ ଵସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଲଂକାରାଞ୍ଶଯନାନ୍ଯାସନାନି ଚ। ଭୋଜନାନ୍ଯଥ ପାନାନି ସର୍ଵୋପକରଣାନି ଚ
ଗାଡ଼ି, ପୋଷାକ, ଗହନା, ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା, ବସିବା ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ,
ଆଦଦୀରନ୍ନଧିକୃତା ଯଥାକାମମଚେତସଃ। ପ୍ରଦିଷ୍ଟାନି ଚ ଦେଯାନି ନ ଦଦ୍ଯୁର୍ଭର୍ତୃଶାସନାତ୍
ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅବିବେକୀମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଏହା ସବୁ ନେଇନେଇଥାନ୍ତି; ଯାହା ଦେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଥାଏ, ମାଲିକଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦେଇନଥାନ୍ତି ।
ନ ଚୈନଂ ଭର୍ତୃପୂଜାଭିଃ ପୂଜଯନ୍ତି କଦାଚନ। ଅଵ୍ରଜ୍ଞାନଂ ହି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ମରଣାଦପି ଗର୍ହିତମ୍
ଏମିତି ଲୋକମାନେ କେବେ ବି ମାଲିକଙ୍କୁ ଦରକାର ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି; କାରଣ ଏହି ସଂସାରରେ ଅବହେଳାକୁ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ ନିନ୍ଦାନୀୟ ମନାଯାଏ ।
କ୍ଷମିଣଂ ତାଦୃଶଂ ତାଂତ ବ୍ରୁଵନ୍ତି କଟୁକାନ୍ଯପି। ପ୍ରେଷ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଭୃତ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୋଦାସୀନଵୃତ୍ତଯଃ
ଏହିପରି ଦୟାଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦାସ, ପୁଅ ଓ ସେବକମାନେ ଅନାସ୍ଥାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହିଦିଅନ୍ତି।
ଅପ୍ଯସ୍ଯ ଦାରାନିଚ୍ଛନ୍ତି ପରିଭୂଯ କ୍ଷମାଵତଃ। ଦାରାଶ୍ଚାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଯଥାକାମମଚେତସଃ
ଏହିପରି ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ କରି ଅନାଦର କରନ୍ତି; ସେ ଚାହିଁଲେ ଯେପରି ଚାଲନ୍ତି, କୌଣସି ଅଟକା ନଥାଏ।
ତଥା ଚ ନିତ୍ଯମୁଦିତା ଯଦି ନାଲ୍ପମପୀଶ୍ଵରାତ୍। `ଅକୃତୋପଦ୍ରଵଃ କଶ୍ଚିନ୍ମହାନପି ନ ପୂଜ୍ଯତେ
ଯଦିଓ ସେ ସଦା ହସୁଥିବା ଓ କୌଣସି ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିନଥିବା, ଏକ ମହାନ ଲୋକ ତାଙ୍କର ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଠାରୁ ସମ୍ମାନ ପାଇନାହାନ୍ତି।
ପୂଜଯନ୍ତି ନରା ନାଗାନ୍ନ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଂ ନାମଘାତିନମ୍ ।।' ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ନିତ୍ଯଂ ଦୋଷାଃ କ୍ଷମାଵତାମ୍
ଲୋକେ ସାପକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସାପ ମାରିଥିବା ଗରୁଡକୁ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଦୟାଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଦୋଷ ସଦା ଘେରି ରହିଥାଏ।
ଅଥ ଵୈରୋଚନେ ଦୋଷାନିମାନ୍ଵିଦ୍ଧ୍ଯକ୍ଷମାଂଵତାମ୍ ।। ଅଥ ଵୈରୋଚନେ ଦୋଷାନିମାନ୍ଵିଦ୍ଧ୍ଯକ୍ଷମାଵତାମ୍
ଏବେ, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ, ଅଧିକ କ୍ଷମା ନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଦୋଷଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
ଅସ୍ଥାନେ ଯଦି ଵା ସ୍ଥାନେ ସତତଂ ରଜସାଵୃତଃ। କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦଣ୍ଡାନ୍ପ୍ରଣଯତି ଵିଵିଧାନ୍ସ୍ଵେନ ତେଜସା
ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ରାଗରେ ଆବୃତ ଥାନ୍ତି, ସେ ଯଥାଯଥି ହେଉ କି ଅନ୍ୟଥା, କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମିତ୍ରୈଃ ସହ ଵିରୋଧଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ନୁତେ ତେଜସାଽଽଵୃତଃ। ଆପ୍ନୋତି ଦ୍ଵେଷ୍ଯତାଂ ଚୈଵ ଲୋକାତ୍ସ୍ଵଜନତସ୍ତଥା
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେ ମିତ୍ରମାନେ ସହ ବିରୋଧରେ ପଡିଯାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଓ ନିଜ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି।
ସୋଽଵମାନାଦର୍ଥହାନିମୁପାଲମ୍ଭମନାଦରମ୍। ସଂତାପଦ୍ଵେଷମୋହାଂଶ୍ଚ ଶତ୍ରୂଂଶ୍ଚ ଲଭତେ ନରଃ
ଏପରି ଲୋକ ଅପମାନରୁ ଧନ ହାରାଇ, ଅପବାଦ, ଅନାଦର, ଦୁଃଖ, ଘୃଣା, ଭ୍ରମ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଥାନ୍ତି।
କ୍ରୋଧାଦ୍ଦଣ୍ଡାନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଵିଵିଧାନ୍ପୁରୁଷୋଽନଯାତ୍। ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ଶୀଘ୍ରମୈଶ୍ଵର୍ଯାତ୍ପ୍ରାଣେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵଜନାଦପି
କ୍ରୋଧରେ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଶ୍ରୀ, ଜୀବନ ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେ ହାରାଇଥାନ୍ତି।
ଯୋପକର୍ତୄଶ୍ଚ ହର୍ତୄଶ୍ଚ ତେଜସୈଵୋପଗଚ୍ଛତି। ତସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଜତେ ଲୋକଃ ସର୍ପାଦ୍ଵେଶ୍ମଗତାଦିଵ
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଉପକାରୀ ଓ ଚୋରମାନେ ସହ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସିଥାନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକେ ଘରରେ ସାପ ଦେଖିଲେ ଯେପରି ଭୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଜତେଲୋକଃ କଥଂ ତସ୍ଯ ଭଵୋ ଭଵେତ୍। ଅନ୍ତରଂ ତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଲୋକୋ ଵିକୁରୁତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର କେମିତି ଶ୍ରୀ ହେବ? ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ନାତ୍ଯୁତ୍ସୃଜେତ୍ତେଜୋ ନ ଚ ନିତ୍ଯଂ ମୃଦୁର୍ଭଵେତ୍। କାଲେକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମୃଦୁସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋପି ଵା ଭଵେତ୍
ସେହିପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସଦା ମୃଦୁ ହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୟାଶୀଳ କି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ୍।
କାଲେ ମୃଦୁର୍ଯୋ ଭଵତି କାଲେ ଭଵତି ଦାରୁଣଃ। ସ ଵୈ ସୁଖମଵାପ୍ନୋତି ଲୋକେଽମୁଷ୍ମିନ୍ନିହୈଵ ଚ
କେବେ ଦୟାଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ୍, କେବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ୍; ଏପରି ଲୋକ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ସୁଖ ପାଇଥାନ୍ତି।
କ୍ଷମାକାଲାଂସ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ମେ ଵିସ୍ତରେଣ ତାନ୍। ଯେ ତେ ନିତ୍ଯମସଂତ୍ଯାଜ୍ଯା ଯଥା ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷମାର ଯଥାଯଥି ସମୟଗୁଡିକୁ ଏକାଏକି କହିବି; ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ, ଏହି ସମୟଗୁଡିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵୋପକାରୀ ଯସ୍ତେ ସ୍ଯାଦପରାଧେ ଗରୀଯସି। ଉପକାରେଣ ତତ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିନଃ
ଯଦି କେହି ପୂର୍ବରୁ ଉପକାର କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୁଲ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୁଲକୁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଉପକାର ଦେଖି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅବୁଦ୍ଧିମାଶ୍ରିତାନାଂ ତୁ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିନାମ୍। ନ ହି ସର୍ଵତ୍ର ପାଣ୍ଡିତ୍ଵଂ ସୁଲଭଂ ପୁରୁଷେଣ ଵୈ
ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭୁଲ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ସହଜ ନୁହେଁ।
ଅଥ ଚେଦ୍ବୁଦ୍ଧିଜଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରୂଯୁସ୍ତେ ତଦବୁଦ୍ଧିଜମ୍। ପାପାନ୍ସ୍ଵଲ୍ପେଽପି ତାନ୍ହନ୍ଯାଦପରାଧେ ତଥାଽନୃଜୂନ୍
କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଜାଣିସୁଣି ଭୁଲ କରି ଏହାକୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ହେଇଛି ବୋଲି କହନ୍ତି, ତେବେ ସାନା ଭୁଲକୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଅପରାଧ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସର୍ଵସ୍ଯୈକୋପରାଧସ୍ତେ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଃ ପ୍ରାଣିନୋ ଭଵେତ୍। ଦ୍ଵିତୀଯେ ସତି ଵଧ୍ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵଲ୍ପେଽପ୍ଯପକୃତେ ଭଵେତ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ହେଲେ, ସାନା ଭୁଲକୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଜାନତା ଭଵେତ୍କଶ୍ଚିଦପରାଧଃ କୃତୋ ଯଦି। କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମେଵ ତସ୍ଯାହୁଃ ସୁପରୀକ୍ଷ୍ଯ ପରୀକ୍ଷଯା
ଯଦି କେହି ଅଜାଣି ଅପରାଧ କରିଥାଏ, ସେଥିରେ ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ପରେ ମାନ୍ୟ ଲୋକେ କ୍ଷମା କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି।
ମୃଦୁନା ଦାରୁଣଂ ହନ୍ତି ମୃଦୁନା ହନ୍ତ୍ଯଦାରୁଣମ୍। ନାସାଧ୍ଯଂ ମୃଦୁନା କିଂଚିତ୍ତସ୍ମାତ୍ତୀଵ୍ରତରଂ ମୃଦୁ
ମୃଦୁତା ଦୁର୍ଦ୍ରୁତାକୁ ଜୟ କରେ, ଏବଂ ମୃଦୁତା ଅମୃଦୁ ଜିନିବାରେ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ। ମୃଦୁତା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ମୃଦୁତା ଦୁର୍ଦ୍ରୁତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଦେଶକାଲୌ ତୁ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ବଲାବଲମଥାତ୍ମନଃ। ଅନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯକାରଣଂ ଚୈଵ କାର୍ଯଂ ତେଜଃ କ୍ଷମାପି ଵା
ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହିଁବା, ସେଥିରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ, ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା, ଏବଂ କାରଣକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା କ୍ଷମା ଦେଖି କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ନାଦେଶକାଲେ କିଂଚିତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଦେଶକାଲୌ ପ୍ରତୀକ୍ଷତାମ୍। ତଥା ଲୋକଭଯାଚ୍ଚୈଵ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିତମ୍
ଅଯଥାସ୍ଥାନ ଓ ଅଯଥାସମୟରେ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଥାସ୍ଥାନ ଓ ଯଥାସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଲୋକମନ୍ୟତାର ଭୟରେ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ।
ଏତ ଏଵଂଵିଧାଃ କାଲାଃ କ୍ଷମାଯାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ। ଅତୋଽନ୍ଯଥାଽନୁଵର୍ତତ୍ସୁ ତେଜସଃ କାଲ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସମୟଗୁଡିକୁ କ୍ଷମା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି କହାଯାଇଛି; ଏହି ସମୟ ନ ଥିଲେ, ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଥାଏ।
ତଦହଂ ତେଜସଃ କାଲଂ ତଵ ମନ୍ଯେ ନରାଧିପ। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରେଷୁ ଲୁବ୍ଧେଷୁ ସତତଂ ଚାପକାରିଷୁ
ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଲୋଭୀ ଓ ସଦା ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଛି ବୋଲି ବିଚାର କରୁଛି, ରାଜା।
ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍କ୍ଷମାକାଲୋ ଵିଦ୍ଯତେଽଦ୍ଯ କୁରୂନ୍ପ୍ରତି। ତେଜସଶ୍ଚାଗତେ କାଲେ ତେଜ ଉତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି
କୁରୁମାନେ ପାଇଁ ଏବେ କ୍ଷମାର ସମୟ ନାହିଁ; ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାର ସମୟ ଆସିଛି, ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ମୃଦୁର୍ଭଵତ୍ଯଵଜ୍ଞାତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଦୁଦ୍ଵିଜତେ ଜନଃ। କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦ୍ଵଯଂ ଚୈତଦ୍ଯୋ ଵେଦ ସ ମହୀପତିଃ
ମୃଦୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ଦୁର୍ଦ୍ରୁତ ଲୋକଙ୍କୁ ଲୋକ ଭୟ କରନ୍ତି; ଯେ ରାଜା ଯଥାସମୟରେ ମୃଦୁ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ରୁତ ହେବାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ନିଜେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ।