ତତ୍ତ୍ଵଯା ନ କ୍ଷମା କାର୍ଯା ଶତ୍ରୂନ୍ପ୍ରତି କଥଂଚନ। ତେଜସୈଵ ହି ତେ ଶକ୍ଯା ନିହନ୍ତୁଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ତେଣୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କେବେ ବି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତୁମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବ - ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ତଥୈଵ ଯଃ କ୍ଷମାକାଲେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ନୋପଶାମ୍ଯତି। ଅପ୍ରିଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସୋମୁତ୍ରେହ ଚ ନଶ୍ଯତି
ଏହିପରି ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କ୍ଷମାର ସମୟରେ ଆପଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍। ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ଚ ସଂଵାଦଂ ବଲେର୍ଵୈରୋଚନସ୍ଯ ଚ
ଏଠାରେ ଏକ ପୁରୁଣା କଥା ଉଦାହରଣ ଦେଉଛନ୍ତି - ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ବଳିଙ୍କ ସଂବାଦ ।
ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଧର୍ମାଣାମାଗତାଗମମ୍। ବଲିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଦୈତ୍ଯେନଦ୍ରଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦଂ ପିତରଂ ପିତୁଃ
ବଳି, ଯିଏ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଧର୍ମର ଅନୁସୂତି ଜାଣିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପିତା, ଦାନବପତି ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।
କ୍ଷମା ସ୍ଵିଚ୍ଛ୍ରେଯସୀ ତାତ ଉତାହୋ ତେଜ ଇତ୍ଯୁତ। ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ ତାତ ଯଥାଵଦ୍ବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତେ
ପିତା, କ୍ଷମା ଭଲ କି ଶକ୍ତି ଭଲ ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର, ଦୟାକରି ଠିକ୍ ଭାବେ ମୋତେ କହ ।
ଶ୍ରେଯୋ ଯଦତ୍ର ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରୂହି ମେ ତଦସଂଶଯମ୍। କରିଷ୍ଯାମି ହି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାଵଦନୁଶାସନମ୍
ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏଠାରେ କଣ ଭଲ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ କହ । ତୁମେ ଯାହା ଶିଖାଅଛ, ମୁଁ ସେହିପରି କରିବି ।
ତସ୍ମୈ ପ୍ରୋଵାଚ ତତ୍ସର୍ଵମେଵଂ ପୃଷ୍ଟଃ ପିତାମହଃ। ସର୍ଵନିଶ୍ଚଯଵିତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସଂଶଯଂ ପରିପୃଚ୍ଛତେ
ଏପରି ପଚାରାଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଜାଣିଥିବା ସେ ପିତାମହ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ସବୁକିଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବଳିଙ୍କୁ କହିଦେଲେ ।
ନ ଶ୍ରେଯଃ ସତତଂ ତେଜୋ ନ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରେଯସୀ କ୍ଷମା। ଇତି ତାତ ଵିଜାନୀହି ଦ୍ଵଯମେତଦସଂଶଯମ୍
ନ ଶକ୍ତି ସବୁବେଳେ ଭଲ, ନ କ୍ଷମା ସବୁବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହି ଦୁଇଟି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ପୁଅ, ଏହା ଜାଣିରଖ ।
ଯୋ ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷମତେ ତାତ ବହୂନ୍ଦୋଷାନ୍ସ ଵିନ୍ଦତି। ଭୃତ୍ଯାଃ ପରିଭଵନ୍ତ୍ଯେନମୁଦାସୀନାସ୍ତଥାଽରଯଃ
ଯେ ଲୋକ ସବୁବେଳେ କ୍ଷମା କରେ, ସେ ବହୁତ ଦୋଷରେ ପଡ଼େ; ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଓ ଅପରିଚିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ।
ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାପ୍ଯସ୍ ନ ନମନ୍ତେ କଦାଚନ। ତସ୍ମାନ୍ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷମା ତାତ ପଣ୍ଡିତୈରପି ଵର୍ଜିତା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କେବେ ବି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ, ପୁଅ, ସବୁବେଳେ କ୍ଷମା କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଅଵଜ୍ଞାଯ ହିତଂ ଭୃତ୍ଯା ଭଜନ୍ତେ ବହୁଦୋଷତାମ୍। ଆଦାତୁଂ ଚାସ୍ଯ ଵିତ୍ତାନି ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତେଽଲ୍ପଚେତସଃ
ମାଲିକଙ୍କ ଉପକାରକୁ ଅବହେଳା କରି, ଦାସମାନେ ବହୁତ ଦୋଷ କରନ୍ତି; ଅବିବେକୀମାନେ ତାଙ୍କର ଧନ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।
ଯାନଂ ଵସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଲଂକାରାଞ୍ଶଯନାନ୍ଯାସନାନି ଚ। ଭୋଜନାନ୍ଯଥ ପାନାନି ସର୍ଵୋପକରଣାନି ଚ
ଗାଡ଼ି, ପୋଷାକ, ଗହନା, ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା, ବସିବା ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ,
ଆଦଦୀରନ୍ନଧିକୃତା ଯଥାକାମମଚେତସଃ। ପ୍ରଦିଷ୍ଟାନି ଚ ଦେଯାନି ନ ଦଦ୍ଯୁର୍ଭର୍ତୃଶାସନାତ୍
ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅବିବେକୀମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଏହା ସବୁ ନେଇନେଇଥାନ୍ତି; ଯାହା ଦେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଥାଏ, ମାଲିକଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦେଇନଥାନ୍ତି ।
ନ ଚୈନଂ ଭର୍ତୃପୂଜାଭିଃ ପୂଜଯନ୍ତି କଦାଚନ। ଅଵ୍ରଜ୍ଞାନଂ ହି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ମରଣାଦପି ଗର୍ହିତମ୍
ଏମିତି ଲୋକମାନେ କେବେ ବି ମାଲିକଙ୍କୁ ଦରକାର ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି; କାରଣ ଏହି ସଂସାରରେ ଅବହେଳାକୁ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ ନିନ୍ଦାନୀୟ ମନାଯାଏ ।
କ୍ଷମିଣଂ ତାଦୃଶଂ ତାଂତ ବ୍ରୁଵନ୍ତି କଟୁକାନ୍ଯପି। ପ୍ରେଷ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଭୃତ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୋଦାସୀନଵୃତ୍ତଯଃ
ଏହିପରି ଦୟାଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦାସ, ପୁଅ ଓ ସେବକମାନେ ଅନାସ୍ଥାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହିଦିଅନ୍ତି।
ଅପ୍ଯସ୍ଯ ଦାରାନିଚ୍ଛନ୍ତି ପରିଭୂଯ କ୍ଷମାଵତଃ। ଦାରାଶ୍ଚାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଯଥାକାମମଚେତସଃ
ଏହିପରି ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ କରି ଅନାଦର କରନ୍ତି; ସେ ଚାହିଁଲେ ଯେପରି ଚାଲନ୍ତି, କୌଣସି ଅଟକା ନଥାଏ।
ତଥା ଚ ନିତ୍ଯମୁଦିତା ଯଦି ନାଲ୍ପମପୀଶ୍ଵରାତ୍। `ଅକୃତୋପଦ୍ରଵଃ କଶ୍ଚିନ୍ମହାନପି ନ ପୂଜ୍ଯତେ
ଯଦିଓ ସେ ସଦା ହସୁଥିବା ଓ କୌଣସି ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିନଥିବା, ଏକ ମହାନ ଲୋକ ତାଙ୍କର ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଠାରୁ ସମ୍ମାନ ପାଇନାହାନ୍ତି।
ପୂଜଯନ୍ତି ନରା ନାଗାନ୍ନ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଂ ନାମଘାତିନମ୍ ।।' ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ନିତ୍ଯଂ ଦୋଷାଃ କ୍ଷମାଵତାମ୍
ଲୋକେ ସାପକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସାପ ମାରିଥିବା ଗରୁଡକୁ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଦୟାଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଦୋଷ ସଦା ଘେରି ରହିଥାଏ।
ଅଥ ଵୈରୋଚନେ ଦୋଷାନିମାନ୍ଵିଦ୍ଧ୍ଯକ୍ଷମାଂଵତାମ୍ ।। ଅଥ ଵୈରୋଚନେ ଦୋଷାନିମାନ୍ଵିଦ୍ଧ୍ଯକ୍ଷମାଵତାମ୍
ଏବେ, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ, ଅଧିକ କ୍ଷମା ନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଦୋଷଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
ଅସ୍ଥାନେ ଯଦି ଵା ସ୍ଥାନେ ସତତଂ ରଜସାଵୃତଃ। କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦଣ୍ଡାନ୍ପ୍ରଣଯତି ଵିଵିଧାନ୍ସ୍ଵେନ ତେଜସା
ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ରାଗରେ ଆବୃତ ଥାନ୍ତି, ସେ ଯଥାଯଥି ହେଉ କି ଅନ୍ୟଥା, କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମିତ୍ରୈଃ ସହ ଵିରୋଧଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ନୁତେ ତେଜସାଽଽଵୃତଃ। ଆପ୍ନୋତି ଦ୍ଵେଷ୍ଯତାଂ ଚୈଵ ଲୋକାତ୍ସ୍ଵଜନତସ୍ତଥା
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେ ମିତ୍ରମାନେ ସହ ବିରୋଧରେ ପଡିଯାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଓ ନିଜ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି।
ସୋଽଵମାନାଦର୍ଥହାନିମୁପାଲମ୍ଭମନାଦରମ୍। ସଂତାପଦ୍ଵେଷମୋହାଂଶ୍ଚ ଶତ୍ରୂଂଶ୍ଚ ଲଭତେ ନରଃ
ଏପରି ଲୋକ ଅପମାନରୁ ଧନ ହାରାଇ, ଅପବାଦ, ଅନାଦର, ଦୁଃଖ, ଘୃଣା, ଭ୍ରମ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଥାନ୍ତି।
କ୍ରୋଧାଦ୍ଦଣ୍ଡାନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଵିଵିଧାନ୍ପୁରୁଷୋଽନଯାତ୍। ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ଶୀଘ୍ରମୈଶ୍ଵର୍ଯାତ୍ପ୍ରାଣେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵଜନାଦପି
କ୍ରୋଧରେ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଶ୍ରୀ, ଜୀବନ ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେ ହାରାଇଥାନ୍ତି।
ଯୋପକର୍ତୄଶ୍ଚ ହର୍ତୄଶ୍ଚ ତେଜସୈଵୋପଗଚ୍ଛତି। ତସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଜତେ ଲୋକଃ ସର୍ପାଦ୍ଵେଶ୍ମଗତାଦିଵ
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଉପକାରୀ ଓ ଚୋରମାନେ ସହ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସିଥାନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକେ ଘରରେ ସାପ ଦେଖିଲେ ଯେପରି ଭୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଜତେଲୋକଃ କଥଂ ତସ୍ଯ ଭଵୋ ଭଵେତ୍। ଅନ୍ତରଂ ତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଲୋକୋ ଵିକୁରୁତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର କେମିତି ଶ୍ରୀ ହେବ? ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ନାତ୍ଯୁତ୍ସୃଜେତ୍ତେଜୋ ନ ଚ ନିତ୍ଯଂ ମୃଦୁର୍ଭଵେତ୍। କାଲେକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମୃଦୁସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋପି ଵା ଭଵେତ୍
ସେହିପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସଦା ମୃଦୁ ହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୟାଶୀଳ କି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ୍।
କାଲେ ମୃଦୁର୍ଯୋ ଭଵତି କାଲେ ଭଵତି ଦାରୁଣଃ। ସ ଵୈ ସୁଖମଵାପ୍ନୋତି ଲୋକେଽମୁଷ୍ମିନ୍ନିହୈଵ ଚ
କେବେ ଦୟାଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ୍, କେବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ୍; ଏପରି ଲୋକ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ସୁଖ ପାଇଥାନ୍ତି।
କ୍ଷମାକାଲାଂସ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ମେ ଵିସ୍ତରେଣ ତାନ୍। ଯେ ତେ ନିତ୍ଯମସଂତ୍ଯାଜ୍ଯା ଯଥା ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷମାର ଯଥାଯଥି ସମୟଗୁଡିକୁ ଏକାଏକି କହିବି; ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ, ଏହି ସମୟଗୁଡିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵୋପକାରୀ ଯସ୍ତେ ସ୍ଯାଦପରାଧେ ଗରୀଯସି। ଉପକାରେଣ ତତ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିନଃ
ଯଦି କେହି ପୂର୍ବରୁ ଉପକାର କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୁଲ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୁଲକୁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଉପକାର ଦେଖି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅବୁଦ୍ଧିମାଶ୍ରିତାନାଂ ତୁ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯମପରାଧିନାମ୍। ନ ହି ସର୍ଵତ୍ର ପାଣ୍ଡିତ୍ଵଂ ସୁଲଭଂ ପୁରୁଷେଣ ଵୈ
ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭୁଲ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ସହଜ ନୁହେଁ।