ଭୈକ୍ଷଵଦ୍ଭିକ୍ଷମାଣାଯ ନାଗାନାଂ ଭଯଶାନ୍ତଯେ। ଋଷଯେ ସୁଵ୍ରତାଯୈନାମେଷ ମୋକ୍ଷଃ ଶ୍ରୁତୋ ମଯା
ସର୍ପମାନଙ୍କ ଭୟ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ଏହି କନ୍ୟା ଦିଆଯିବ। ଏହି ମୁକ୍ତି ଘଟିବ ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
ଏଲାପତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ନାଗା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ସର୍ଵେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତ୍ଯପୂଜଯନ୍
ଏଲାପତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନେ, ହେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ 'ଭଲ କହିଲ, ଭଲ କହିଲ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ତତଃପ୍ରଭୃତି ତାଂ କନ୍ଯାଂ ଵାସୁକିଃ ପର୍ଯରକ୍ଷତ। ଜରତ୍କାରୁଂ ସ୍ଵସାରଂ ଵୈ ପରଂ ହର୍ଷମଵାପ ଚ
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବାସୁକି ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଲେ ଏବଂ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ତତୋ ନାତିମହାନ୍କାଲଃ ସମତୀତ ଇଵାଭଵତ୍। ଅଥ ଦେଵାସୁରାଃ `ସର୍ଵେ ମମନ୍ଥୁର୍ଵରୁଣାଲଯମ୍
ତାପରେ ବହୁତ ସମୟ ଯାଉନଥିବା, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ କିଛି ଦିନ ହେଲା; ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ବରୁଣଙ୍କର ନିବାସକୁ ମଥିଲେ।
ତତ୍ର ନେତ୍ରମଭୂନ୍ନାଗୋ ଵାସୁକିର୍ବଲିନାଂ ଵରଃ। ସମାପ୍ଯୈଵ ଚ ତତ୍କର୍ମ ପିତାମହମୁପାଗମନ୍
ସେଠାରେ, ବଳବାନ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବାସୁକି ରସି ହେଲେ; ଏବଂ ସେ କାମ ସମାପ୍ତ କରି, ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଦେଵା ଵାସୁକିନା ସାର୍ଧଂ ପିତାମହମଥାଵ୍ରୁଵନ୍। ଭଗଵଞ୍ଶାପଭୀତୋଽଯଂ ଵାସୁକିସ୍ତପ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍
ଦେବତାମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଭଗବନ, ବାସୁକି ଶାପକୁ ଭୟ କରି ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଉଛନ୍ତି।'
ଅସ୍ଯୈତନ୍ମାନସଂ ଶଲ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି। ଜନନ୍ଯାଃ ଶାପଜଂ ଦେଵ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ହିତମିଚ୍ଛତଃ
'ଦେବତା, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ଶାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ମନର ଦୁଃଖକୁ ଆପଣ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ନିଜ ଜନଙ୍କର ଭଲ ଚାହାଁନ୍ତି।'
ହିତୋ ହ୍ଯଯଂ ସଦାସ୍ମକଂ ପ୍ରିଯକାରୀ ଚ ନାଗରାଟ୍। ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଦେଵେଶ ଶମଯାସ୍ଯ ମନୋଜ୍ଵରମ୍
'ସେ ସଦା ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ ଏବଂ ମିଳନସାର, ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା, ଦୟା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।'
ମଯୈଵ ତଦ୍ଵିତୀର୍ଣଂ ଵୈ ଵଚନଂ ମନସାଽମରାଃ। ଏଲାପତ୍ରେଣ ନାଗେନ ଯଦସ୍ଯାଭିହିତଂ ପୁରା
'ଏହି କଥା ମୁଁ ମନରେ କହିଥିଲି, ହେ ଅମରମାନେ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଏଲାପତ୍ର ନାମକ ସର୍ପ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।'
ତତ୍କରୋତ୍ଵେଷ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଵଚଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଵିନଶିଷ୍ଯନ୍ତି ଯେ ପାପା ନ ତୁ ଯେ ଧର୍ମଚାରିଣଃ
'ଏହି ସମୟରେ ଏହି ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାସୁକି ସେଇ କଥାକୁ ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ; ଯେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ନଶିଯିବେ, ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବାମାନେ ନୁହଁନ୍ତି।'
ଉତ୍ପନ୍ନଃ ସ ଜରତ୍କାରୁସ୍ତପସ୍ଯୁଗ୍ରେ ରତୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ତସ୍ଯୈଷ ଭଗିନୀଂ କାଲେ ଜରତ୍କାରୁଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତୁ
ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଜରତ୍କାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦୃଢ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ; ସମୟ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଏଲାପତ୍ରେଣ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵଚନଂ ଭୁଜଗେନ ହ। ପନ୍ନଗାନାଂ ହିତଂ ଦେଵାସ୍ତତ୍ତଥା ନ ତଦନ୍ଯଥା
'ଏଲାପତ୍ର ନାମକ ସର୍ପ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେ କଥା ସର୍ପମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ; ଦେବତାମାନେ, ଏହିପରି ହେଉ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ।'
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପିତାମହଵଚସ୍ତଦା। ସଂଦିଶ୍ଯ ପନ୍ନଗାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵାସୁକିଃ ଶାପମୋହିତଃ
ପିତାମହଙ୍କର ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଶାପରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ବାସୁକି ସମସ୍ତ ସର୍ପଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।
ସ୍ଵସାରମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତଦା ଜରତ୍କାରୁମୃଷିଂ ପ୍ରତି। ସର୍ପାନ୍ବହୂଞ୍ଜରତ୍କାରୌ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତାନ୍ସମାଦଧତ୍
ତାପରେ, ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଋଷି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଉଠାଇ, ବାସୁକି ଅନେକ ସର୍ପଙ୍କୁ ନିୟୋଜିତ କଲେ ଯେ ସେମାନେ ସଦା ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ।
ଜରତ୍କାରୁର୍ଯଦା ଭାର୍ଯାମିଚ୍ଛେଦ୍ଵରଯିତୁଂ ପ୍ରଭୁଃ। ଶୀଘ୍ରମେତ୍ଯ ତଦାଽଽଖ୍ଯେଯଂ ତନ୍ନଃ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଯେତେବେଳେ ଋଷି ଜରତ୍କାରୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବାଛିବାକୁ ଚାହିବେ, ଆମେ ତୁରନ୍ତ ସେଥିରେ ଖବର ଦେବା; ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଭଲ ହେବ।'
ଜରତ୍କାରୁରିତି ଖ୍ଯାତୋ ଯସ୍ତ୍ଵଯା ସୂତନନ୍ଦନ। ଇଚ୍ଛାମି ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଋଷେସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
'ହେ ସୂତନନ୍ଦନ, ଯିଏ ଜରତ୍କାରୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ମହାତ୍ମା ଋଷି ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
କିଂ କାରଣଂ ଜରତ୍କାରୋର୍ନାମୈତତ୍ପ୍ରଥିତଂ ଭୁଵି। ଜରତ୍କାରୁନିରୁକ୍ତିଂ ତ୍ଵଂ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
'ଜରତ୍କାରୁ ନାମଟି କାହିଁକି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା? ଜରତ୍କାରୁ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଆପଣ କହିବେ।'
ଜରେତି କ୍ଷଯମାହୁର୍ଵୈ ଦାରୁଣଂ କାରୁସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଶରୀରଂ କାରୁ ତସ୍ଯାସୀତ୍ତତ୍ସ ଧୀମାଞ୍ଶନୈଃଶନୈଃ
'ଜରା ବୋଲି କହିଯାଏ ନଶ୍ୱରତାକୁ, ଏବଂ କାରୁ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶରୀର; ତାଙ୍କର ଶରୀର କାରୁ ଥିଲା, ଏବଂ ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେଉଁଠାରୁ ଦେଉଁଠାରୁ ଏହାକୁ କ୍ଷୟ କରିଥିଲେ।'
କ୍ଷପଯାମାସ ତୀଵ୍ରେଣ ତପସେତ୍ଯତ ଉଚ୍ଯତେ। ଜରତ୍କାରୁରିତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵାସୁକେର୍ଭଗିନୀ ତଥା
'ତିବ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହାକୁ କ୍ଷୟ କଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ବୋଲାଯାଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ବାସୁକିଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୌନକଃ ପ୍ରାହସତ୍ତଦା। ଉଗ୍ରଶ୍ରଵସମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଉପପନ୍ନମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶୌନକ ହସିଲେ ଏବଂ ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, 'ଏହା ଯଥାଯଥ ଅଟେ।'
ଉକ୍ତଂ ନାମ ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ତଚ୍ଛ୍ରୁତଵାନହମ୍। ଯଥା ତୁ ଜାତୋ ହ୍ଯାସ୍ତୀକ ଏତଦିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ସୌତିଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଶାସ୍ତ୍ରତଃ
ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠିକି କଥା କହାଯାଇଥିଲା, ସେସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। କିନ୍ତୁ ଆସ୍ତୀକ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା। ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ସୌତି ପୁରାତନ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ କହିଲେ।
ସଂଦିଶ୍ଯ ପନ୍ନଗାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵାସୁକିଃ ସୁସମାହିତଃ। ସ୍ଵସାରମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତଦା ଜରତ୍କାରୁମୃଷିଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ ବାସୁକି ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଜରତ୍କାରୁ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ।
ଅଥ କାଲସ୍ଯ ମହତଃ ସ ମୁନିଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ତପସ୍ଯଭିରତୋ ଧୀମାନ୍ସ ଦାରାନ୍ନାଭ୍ଯକାଙ୍କ୍ଷତ
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେ ମହାମୁନି ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।
ସ ତୂର୍ଧ୍ଵରେତାସ୍ତପସି ପ୍ରସକ୍ତଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵାନ୍ଵୀତଭଯଃ କୃତାତ୍ମା। ଚଚାର ସର୍ଵାଂ ପୃଥିଵୀଂ ମହାତ୍ମା ନ ଚାପି ଦାରାନ୍ମନସାଧ୍ଯକାଙ୍କ୍ଷତ୍
ଯିଏ ନିଜ ଶୁକ୍ରକୁ ଉପରକୁ ଧରି ରଖିଥିଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଭୟହୀନ ଏବଂ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଘୁରିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋଽପରସ୍ମିନ୍ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କାଲେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦେଵ ତୁ। ପରିକ୍ଷିନ୍ନାମ ରାଜାସୀଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍କୌରଵଵଂଶଜଃ
ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସମୟରେ, କୌରବ ବଂଶର ଏକ ରାଜା, ନାମ ପରୀକ୍ଷିତ, ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଯଥା ପାଣ୍ଡୁର୍ମହାବାହୁର୍ଧନୁର୍ଧରଵରୋ ଯୁଧି। ବଭୂଵ ମୃଗଯାଶୀଲଃ ପୁରାସ୍ଯ ପ୍ରପିତାମହଃ
ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା ପାଣ୍ଡୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର, ପୂର୍ବେ ଶିକାରକୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ସେପରି ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ତଥା ଵିଖ୍ଯାତଵାଁଲ୍ଲୋକେ ପରୀକ୍ଷିଦଭିମନ୍ଯୁଜଃ।' ମୃଗାନ୍ଵିଧ୍ଯନ୍ଵରାହାଂଶ୍ଚ ତରକ୍ଷୂନ୍ମହିଷାଂସ୍ତଥା। ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ଵନ୍ଯାଂଶ୍ଚଚାର ପୃଥିଵୀପତିଃ
ଏଭଳି, ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପୁଅ ପରୀକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟ, ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ସେ ହରିଣ, ବନଶୁକର, ବାଘ, ମହିଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଶିକାର କରି, ପୃଥିବୀ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସ କଦାଚିନ୍ମୃଗଂ ଵିଦ୍ଧ୍ଵା ବାଣେନାନତପର୍ଵଣା। ପୃଷ୍ଠତୋ ଧନୁରାଦାଯ ସସାର ଗହନେ ଵନେ
ଏକଥର, ସେ ଏକ ହରିଣକୁ କଣ୍ଟା ନଥିବା ତୀରରେ ଘାତ କରି, ଧନୁଷ ନେଇ ତାହାକୁ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲରେ ଧାଉଥିଲେ।
ଯଥୈଵ ଭଗଵାନ୍ରୁଦ୍ରୋ ଵିଦ୍ଧ୍ଵା ଯଜ୍ଞମୃଗଂ ଦିଵି। ଅନ୍ଵଗଚ୍ଛଦ୍ଧନୁଷ୍ପାଣିଃ ପର୍ଯନ୍ଵେଷ୍ଟୁମିତସ୍ତତଃ
ଯେପରି ପୂଜ୍ୟ ରୁଦ୍ର ଦେବତା ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞପଶୁକୁ ଘାତ କରି, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ ଚାରିପଟେ ଖୋଜିଥିଲେ, ସେପରି ରାଜା ମଧ୍ୟ କଲେ।
ନ ହି ତେନ ମୃଗୋ ଵିଦ୍ଧୋ ଜୀଵନ୍ଗଚ୍ଛତି ଵୈ ଵନେ। ପୂର୍ଵରୂପଂ ତୁ ତତ୍ତୂର୍ଣଂ ତସ୍ଯାସୀତ୍ସ୍ଵର୍ଗତିଂ ପ୍ରତି
କିନ୍ତୁ ଘାତ ହୋଇଥିବା ହରିଣଟି ଜଙ୍ଗଲରେ ମରିଲା ନାହିଁ; ତାହାର ପୂର୍ବ ରୂପ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲା।