ଅର୍ଥକୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ଦୁର୍ଗେଷୁ ଵ୍ଯାପତ୍ସୁ ସ୍ଵଜନେଷ୍ଵପି। ଶାରୀରମାନସୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ନ ସୀଦନ୍ତି ଭଵଦ୍ଵିଧାଃ
ଧନ ଅଭାବ, ବିପଦ, ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ, ଶରୀର ଓ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଅଶକ୍ତ ହେବେନାହିଁ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚାଭିଧାସ୍ଯାମି ଜନକେନ ଯଥା ପୁରା। ଆତ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନକରାଗୀତାଃ ଶ୍ଲୋକା ମହାତ୍ମନା
ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆଗେ ଜନକ ମହାତ୍ମା ଗାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକ କହିବି, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରେ।
ମନୋଦେହସମୁତ୍ଥାଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖାଭ୍ଯାମର୍ଦିତଂ ଜଗତ୍। ତଯୋର୍ଵ୍ଯାସସମାସାଭ୍ଯାଂଶମୋପାଯମିମଂ ଶୃଣୁ
ମନ ଓ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଏହି ସଂସାର ପୀଡିତ। ଏହି ଦୁଃଖର ଅଂଶିକ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାଧେରନିଷ୍ଟସଂସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛ୍ରମାଦିଷ୍ଟଵିଵର୍ଜନାତ୍। ଦୁଃଖଂ ଚତୁର୍ଭିଃ ଶାରୀରଂ କାରଣୈଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ
ରୋଗ, ଅପସନ୍ଗ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅଭାବ—ଏହି ଚାରିଟି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦା ତତ୍ପ୍ରତିକାରାଚ୍ଚ ସତତଂ ଚାଵିଚିନ୍ତନାତ୍। ଆଧିଵ୍ଯାଧିପ୍ରଶମନଂ କ୍ରିଯାଯୋଗବଲେନ ତୁ
ଏହାର ପ୍ରତିକାର, ସଦା ଚିନ୍ତନ ଓ କ୍ରିୟା ଓ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଧି ଓ ବ୍ୟାଧି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ମତିମନ୍ତୋ ଵ୍ଯଥୋପେତାଃ ଶମଂ ପ୍ରାଗେଵ କୁର୍ଵତେ। ମାନସସ୍ଯ ପ୍ରିଯାଖ୍ଯାନୈଃ ସଂଭୋଗୋପନଯୈର୍ନୃଣାମ୍
ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଗରୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି, ମନ ପସନ୍ଦ କଥା ଓ ମନୋରଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
ମାନସେନ ହି ଦୁଃଖେନ ଶରୀରମୁପତପ୍ଯତେ। ଅଯଃପିଣ୍ଡେନ ତପ୍ତେନ କୁମ୍ଭସଂସ୍ଥମିଵୋଦକମ୍
ମନର ଦୁଃଖ ଶରୀରକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଗରମ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା ଘଡାରେ ରଖିଥିବା ପାଣି ଉତ୍ତାପିତ ହୁଏ।
ମାନସଂ ଶମଯେତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନେନାଗ୍ନିମିଵାମ୍ବୁନା। ପ୍ରଶନ୍ତେ ମାନସେ ଦୁଃଖେ ଶାରୀରମୁପଶାମ୍ଯତି
ଏହିପରି ମନକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ। ମନର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଶରୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ମନସୋ ଦୁଃଖମୂଲଂ ତୁ ସ୍ନେହ ଇତ୍ଯୁପଲଭ୍ଯତେ। ସ୍ନେହାତ୍ତୁ ସଜ୍ଜତେ ଜନ୍ତୁର୍ଦୁଃଖଯୋଗମୁପୈତି ଚ
ମନର ଦୁଃଖର ମୂଳ ହେଉଛି ସ୍ନେହ, ଏହି କଥା ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ନେହ ଥିଲେ ପ୍ରାଣୀ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ସହିତ ଜଡିତ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ନେହମୂଲାନି ଦୁଃଖାନି ସ୍ନେହଜାନି ଭଯାନି ଚ। ଶୋକହର୍ଷୌ ତଥାଯାସଃ ସର୍ଵଂ ସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସ୍ନେହରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସ୍ନେହରୁ ଭୟ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶୋକ, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ଳାନ୍ତି — ସବୁ କିଛି ସ୍ନେହରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ସ୍ନେହାତ୍କାରୁଣ୍ଯରାଗୌ ଚ ପ୍ରଜାସ୍ଵୀର୍ଷ୍ଯାଦଯସ୍ତଥା। ଅଶ୍ରେଯସ୍କାଵୁଭାଵେତୌ ପୂର୍ଵସ୍ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସ୍ମୃତଃ
ସ୍ନେହରୁ ଦୟା ଓ ରାଗ ଜନମେ, ଲୋକମାନେ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପକୃତି ନୁହେଁ, ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମଟି ଅଧିକ ଭାରୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
କୋଟରାଗ୍ନିର୍ଯଥାଽଶେଷଂ ସମୂଲଂ ପାଦପଂ ଦହେତ୍। ଧର୍ମାର୍ଥିନଂ ତଥାଽଲ୍ପୋପି ରାଗଦୋଷୋ ଵିନାଶଯେତ୍
ଯେପରି ଗୁହାର ଅଗ୍ନି ପୂରା ଗଛକୁ ମୂଳ ସହିତ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ରାଗ ଦୋଷରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଵିପ୍ରଯୋଗେ ନ ତୁ ତ୍ଯାଗୀ ଦୋଷଦର୍ଶୀ ସମାଗମେ। ଵିରାଗଂ ଭଜତେ ଜନ୍ତୁର୍ନିର୍ଵୈରୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ
ବିଚ୍ଛେଦରେ ନୁହେଁ, ସମ୍ମିଳନରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ତ୍ୟାଗୀ ଓ ଦୋଷ ଦେଖିପାରିବା, ସେ ନିର୍ବିରୋଧ ଓ ନିର୍ମମତା ଭାବରେ ବିରାଗ ପାଇଥାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ନେହଂ ସ୍ଵପକ୍ଷେଭ୍ଯୋ ମିତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଧନସଂଚଯାତ୍। ସ୍ଵଶରୀରସମୁତ୍ଥଂ ଚ ଜ୍ଞାନେନ ଵିନିଵର୍ତଯେତ୍
ସେଥିପାଇଁ, ନିଜ ପକ୍ଷ, ମିତ୍ର, ଧନ ସଂଗ୍ରହ ଓ ନିଜ ଶରୀର ପ୍ରତି ଥିବା ସ୍ନେହକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞାନାନ୍ଵିତେଷୁ ଯୁକ୍ତେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞେଷୁ କୃତାତ୍ମସୁ। ନ ତେଷୁ ସଜ୍ଜତେ ସ୍ନେହଃ ପଦ୍ମପତ୍ରେଷ୍ଵିଵୋଦକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ, ନିୟମ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ନେହ ଲଗି ରହେନାହିଁ, ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ପାଣି ଲଗି ରହିନଥିବା ପରି।
ରାଗାଭିଭୂତଃ ପୁରୁଷଃ କାମେନ ପରିକୃଷ୍ଯତେ। ଇଚ୍ଛା ସଂଜାଯତେ ତସ୍ଯ ତତସ୍ତୃଷ୍ଣା ଵିଵର୍ଧତେ
ଯେଉଁ ଲୋକ ରାଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଟାଣିଯାଏ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜନମେ, ତାପରେ ତୃଷ୍ଣା ବଢ଼ିଯାଏ।
ତୃଷ୍ଣା ହି ସର୍ଵପାପିଷ୍ଠା ନିତ୍ଯୋଦ୍ଦେଗକରୀ ନୃଣାମ୍। ଅଧର୍ମବହୁଲା ଚୈଵ ଘୋରା ପାପାନୁବନ୍ଧିନୀ
ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ମନ୍ଦ, ସେ ସଦା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନା କରେ। ଏହି ଅଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୟଙ୍କର ଓ ପାପକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଯା ଦୁସ୍ତ୍ଯଜା ଦୁର୍ମତିଭିର୍ଯା ନ ଜୀର୍ଯତି ଜୀର୍ଯତଃ। ଯୋସୌ ପ୍ରାଣାନ୍ତିକୋ ରୋଗସ୍ତାଂ ତୃଷ୍ଣାଂତ୍ଯଜତଃ ସୁଖମ୍
ଯେ ତୃଷ୍ଣା ମୂଢ଼ମତିମାନେ ଛାଡିପାରିନାହାନ୍ତି, ଯେ ତୃଷ୍ଣା ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ଯେ ଚିତ୍ତକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ — ଏହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡିଦେଇଲେ ଏକାନ୍ତ ସୁଖ ମିଳେ।
ଅନାଦ୍ଯନ୍ତା ତୁ ସା ତୃଷ୍ଣା ଅନ୍ତର୍ଦେହଗତା ନୃଣାମ୍। ଵିନାଶଯତି ଭୂତାନି ଅଯୋନିଜ ଇଵାନଲଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କର ଶରୀର ଭିତରେ ରହିଛି। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି।
ଯଥୈଧଃ ସ୍ଵସମୁତ୍ଥେନ ଵହ୍ନିନା ନାଶମୃଚ୍ଛତି। ତଥାଽକୃତାତ୍ମା ଲୋଭେନ ସହଜେନ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଜାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଜାଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ସେପରି ନିଜ ଆତ୍ମା ଗଠିତ ନହେଲେ ଜନ୍ମଜାତ ଲୋଭରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ରାଜତଃ ସଲିଲାଦଗ୍ନେଶ୍ଚୋରତଃ ସ୍ଵଜନାଦପି। `ଅର୍ଥିଭ୍ଯଃ କାଲତସ୍ତସ୍ମାନ୍ନିତ୍ଯମର୍ଥଵତାଂ ଭଯମ୍'। ଭଯମର୍ଥଵତାଂ ନିତ୍ଯଂ ମୃତ୍ଯୋଃ ପ୍ରାଣଭୃତାମିଵ
ରାଜା, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ଚୋର, ନିଜ ଲୋକ, ଅନୁରୋଧକ ଓ ସମୟ — ଧନବାନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ଭୟ ରହିଥାଏ। ଧନବାନଙ୍କର ଭୟ ସଦା ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଜୀବମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରନ୍ତି।
ଯଥା ହ୍ଯାଭିଷମାକାଶେ ପକ୍ଷିଭିଃ ଶ୍ଵାପଦୈର୍ଭୁଵି। ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ସଲିଲେ ମତ୍ସ୍ଯୈସ୍ତଥା ସର୍ଵେଣ ଵିତ୍ତଵାନ୍
ଯେପରି ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀ, ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ତୁ ଓ ପାଣିରେ ମାଛ ସାପକୁ ଖାଇଯାଏ, ସେପରି ଧନବାନ ଲୋକ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗିତ ହୋଇଯାଏ।
ଅର୍ଥ ଏଵ ହି କେଷାଂଚିଦନର୍ଥଂ ଭଜତେ ନୃଣାମ୍। ଅର୍ଥଶ୍ରେଯସି ଚାସକ୍ତୋ ନ ଶ୍ରେଯୋ ଵିନ୍ଦତେ ନରଃ। ତସ୍ମାଦର୍ଥାଗମାଃ ସର୍ଵେ ମନୋମୋହଵିଵର୍ଧନାଃ
କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ ନିଜେ ଅନର୍ଥ ହୋଇଯାଏ। ଧନର ଉନ୍ନତିରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଧନ ଆଗମନ ମନର ମୋହକୁ ବଢ଼ାଏ।
କାର୍ପଣ୍ଯଂ ଦର୍ପମାନୌ ଚ ଭଯମୁଦ୍ଵେଗ ଏଵ ଚ। ଅର୍ଥଜାନି ଵିଦୁଃ ପ୍ରାଜ୍ଞା ଦୁଃଖାନ୍ଯେତାନି ଦେହିନାମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଜାଣନ୍ତି — କ୍ଳେଶ, ଅହଂକାର, ଗର୍ବ, ଭୟ ଓ ଉତ୍ତେଜନା — ଏସବୁ ଧନରୁ ଜନ୍ମେ ଓ ଶରୀରଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ।
ଅର୍ଥସ୍ଯୋପାର୍ଜନେ ଦୁଃଖମାର୍ଜିତାନାଂ ଚ ରକ୍ଷଣେ। ନାଶେ ଦୁଃଖଂ ଵ୍ଯଯେ ଦୁଃଖଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଚୈଵାର୍ଥକାରଣାତ୍
ଧନ ଅर्जନରେ ଦୁଃଖ, ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଦୁଃଖ, ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ, ଖର୍ଚ୍ଚ କଲେ ଦୁଃଖ — ଏସବୁ ଧନ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ।
ଅର୍ଥା ଦୁଃଖଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁଂ ପାଲିତାଶ୍ଚୈଵ ଶତ୍ରଵଃ। ଦୁଃଖେନ ଚାଧିଗମ୍ଯନ୍ତେ ତେଷାଂ ନାଶଂ ନ ଚିନ୍ତଯେତ୍
ଧନକୁ ଛାଡିବା ଅତି କଷ୍ଟ, ରକ୍ଷା କଲେ ଏହା ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ। ଧନ ଦୁଃଖରେ ମିଳେ, ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅସନ୍ତୋଷପରା ମୂଢାଃ ସଂତୋଷଂ ଯାନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାଃ। ଅନ୍ତୋ ନାସ୍ତି ପିପାସାଯାଃ ସଂତୋଷଃ ପରମଂ ସୁଖମ୍। ତସ୍ମାତ୍ସଂତୋଷମେଵେହ ପରଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ପଣ୍ଡିତଃ
ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସନ୍ତୋଷ ଉପରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଚାହିଦାର କେବେ ଶେଷ ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ସନ୍ତୋଷ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁଖ। ତେଣୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ସନ୍ତୋଷକୁ ଏକମାତ୍ର ସ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି।
ଅନିତ୍ଯଂ ଯୌଵନଂ ରୂପଂ ଜୀଵିତଂ ରତ୍ନସଂଚଯଃ। ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ପ୍ରିଯସଂଵାସୋ ଗୃଦ୍ଧ୍ଯେତ୍ତତ୍ର ନ ପଣ୍ଡିତଃ
ଯୌବନ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଜୀବନ, ରତ୍ନ ସଞ୍ଚୟ, ଧନ-ଦୌଲତ୍, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ—ଏସବୁ କିଛି ଅସ୍ଥାୟୀ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏସବୁରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ଯଜେତ ସ ଚ ଯାଂସ୍ତସ୍ମାତ୍ତଜ୍ଜାନ୍କ୍ଲେଶାନ୍ସହେତ ଚ। ନ ହି ସଂଚଯଵାନ୍କଶ୍ଚିଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ନିରୁପଦ୍ରଵଃ। ଅତଶ୍ଚ ଧାର୍ମିକୈଃ ପୁମ୍ଭିରନୀହାର୍ଥଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ତେଣୁ, ଏସବୁ ଜିନିଷକୁ ଛାଡ଼ିବା ଓ ଏଠାରୁ ଆସୁଥିବା କଷ୍ଟକୁ ସହିବା ଉଚିତ। କାହାକୁ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରି ଅସୁବିଧା ନାହିଁ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକମାନେ ଲାଭ ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ନ କରିବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଯସ୍ଯ ଵିତ୍ତେହା ଵରଂ ତସ୍ଯ ନରୀହତା। ପ୍ରକ୍ଷାଲନାଦ୍ଧି ପଙ୍କସ୍ଯ ଶ୍ରେଯୋ ହ୍ଯସ୍ପର୍ଶନଂ ନୃଣାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କେବଳ ଧର୍ମ ପାଇଁ, ସେଠାରେ ଚେଷ୍ଟା ନ କରିବା ଭଲ; ଯେପରି ମଣିଷମାନେ କାଦୁଁକୁ ଧୋଇବାଠାରୁ ଛୁଅନିବା ଭଲ, ସେପରି ଧନ ନେଇ।