ଅସ୍ମତ୍ପୋଷଣଜା ଚିନ୍ତା ମା ଭୂତ୍ତେ ହୃଦି ପାର୍ଥିଵ। ସ୍ଵଯମାହୃତ୍ଯ ଵନ୍ଯାନି ତ୍ଵାନୁଯାସ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍
ମହାରାଜ, ଆମେ କେମିତି ଖାଇବାକୁ ପାଇବୁ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ନ ଆସୁ। ଆମେ ନିଜେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିବା ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିବା।
ଅନୁଧ୍ଯାନେନ ଜପ୍ଯେନ ଵିଧାସ୍ଯାମଃ ଶିଵ ତଵ। କଥାଭିଶ୍ଚାନୁକୂଲାଭିଃ ସହ ରଂସ୍ଯାମହେ ଵନେ
ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଭଲ ହେବାକୁ ଉପାୟ କରିବା। ଏବଂ ମନୋରଞ୍ଜକ କଥା କହି ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ସହଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା।
ଏଵମେତନ୍ନ ସଂଦେହୋ ରମେଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସହ। ନ୍ଯୂନଭାଵାତ୍ତୁ ପଶ୍ଯାମି ପ୍ରତ୍ଯାଦେଶମିଵାତ୍ମନଃ
ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୁଃଖ ଦେଖି ମୁଁ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁ।
କଥଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଃ ସର୍ଵାନ୍ସ୍ଵଯମାହୃତ୍ଯ ଭୋଜିନଃ। ମଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା କ୍ଲିଶ୍ଯତୋଽନର୍ହାନ୍ଧିକ୍ପାପାନ୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଜାନ୍
କିପରି ଆମେ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିବା, ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖିବି? ଏପରି ଦିନରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପାପ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇବା।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପତିଃ ଶୋଚନ୍ନିଷସାଦ ମହୀତଲେ
ଏପରି କହି ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଭୂମିରେ ବସିଗଲେ।
ତମଧ୍ଯାତ୍ମରତୋ ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଶୌନକୋ ନାମ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ। ଯୋଗେ ସାଙ୍ଖ୍ଯେ ଚ କୁଶଲୋ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି ସମୟରେ ଆତ୍ମସାଧନାରେ ଲଗ୍ନ, ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶୌନକ ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ଶୋକସ୍ଥାନସହସ୍ରାଣି ହର୍ଷସ୍ଥାନଶତାନି ଚ। ଦିଵସେଦିଵସେ ମୂଢମାଵିଶନ୍ତି ନ ପଣ୍ଡିତମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରେ ହଜାର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶତ ଆନନ୍ଦର ଅବସର ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରେ ଏହା ଆସେନାହିଁ।
ନ ହି ଜ୍ଞାନଵିରୁଦ୍ଧେଷୁ ବହୁଦୋଷେଷୁ କର୍ମସୁ। ଶ୍ରେଯୋଘାତିଷୁ ସଜ୍ଜନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଭଵଦ୍ଵିଧାଃ
ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ, ଆପଣଙ୍କ ପରି, ଜ୍ଞାନକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା, ଅନେକ ଦୋଷ ଥିବା, ମାନବ ମଙ୍ଗଳକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହେବେନାହିଁ।
ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗାଂ ବୁଦ୍ଧିମାହୁର୍ଯାଂ ସର୍ଵାଶ୍ରେଯୋଭିଘାତିନୀମ୍। ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିସମାଯୁକ୍ତାଂ ରାଜନ୍ସା ତ୍ଵଯ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏହି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା, ଯାହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ, ରାଜା, ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ଶୁଶ୍ରୂଷା ଶ୍ରଵଣଂ ଚୈଵ ଗ୍ରହଣଂ ଧାରଣଂ ତଥା। ଊହାପୋହୋଽର୍ଥଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ଵଜ୍ଞାନଂ ଚ ଧୀଗୁଣାଃ
ଶୁଶ୍ରୂଷା, ଶ୍ରବଣ, ଗ୍ରହଣ, ଧାରଣ, ଅନୁମାନ, ଅପୋହ, ଅର୍ଥ ବୁଝିବା, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ—ଏହିଗୁଡିକ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ।
ଅର୍ଥକୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ଦୁର୍ଗେଷୁ ଵ୍ଯାପତ୍ସୁ ସ୍ଵଜନେଷ୍ଵପି। ଶାରୀରମାନସୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ନ ସୀଦନ୍ତି ଭଵଦ୍ଵିଧାଃ
ଧନ ଅଭାବ, ବିପଦ, ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ, ଶରୀର ଓ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଅଶକ୍ତ ହେବେନାହିଁ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚାଭିଧାସ୍ଯାମି ଜନକେନ ଯଥା ପୁରା। ଆତ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନକରାଗୀତାଃ ଶ୍ଲୋକା ମହାତ୍ମନା
ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆଗେ ଜନକ ମହାତ୍ମା ଗାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକ କହିବି, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରେ।
ମନୋଦେହସମୁତ୍ଥାଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖାଭ୍ଯାମର୍ଦିତଂ ଜଗତ୍। ତଯୋର୍ଵ୍ଯାସସମାସାଭ୍ଯାଂଶମୋପାଯମିମଂ ଶୃଣୁ
ମନ ଓ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଏହି ସଂସାର ପୀଡିତ। ଏହି ଦୁଃଖର ଅଂଶିକ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାଧେରନିଷ୍ଟସଂସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛ୍ରମାଦିଷ୍ଟଵିଵର୍ଜନାତ୍। ଦୁଃଖଂ ଚତୁର୍ଭିଃ ଶାରୀରଂ କାରଣୈଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ
ରୋଗ, ଅପସନ୍ଗ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅଭାବ—ଏହି ଚାରିଟି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦା ତତ୍ପ୍ରତିକାରାଚ୍ଚ ସତତଂ ଚାଵିଚିନ୍ତନାତ୍। ଆଧିଵ୍ଯାଧିପ୍ରଶମନଂ କ୍ରିଯାଯୋଗବଲେନ ତୁ
ଏହାର ପ୍ରତିକାର, ସଦା ଚିନ୍ତନ ଓ କ୍ରିୟା ଓ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଧି ଓ ବ୍ୟାଧି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ମତିମନ୍ତୋ ଵ୍ଯଥୋପେତାଃ ଶମଂ ପ୍ରାଗେଵ କୁର୍ଵତେ। ମାନସସ୍ଯ ପ୍ରିଯାଖ୍ଯାନୈଃ ସଂଭୋଗୋପନଯୈର୍ନୃଣାମ୍
ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଗରୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି, ମନ ପସନ୍ଦ କଥା ଓ ମନୋରଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
ମାନସେନ ହି ଦୁଃଖେନ ଶରୀରମୁପତପ୍ଯତେ। ଅଯଃପିଣ୍ଡେନ ତପ୍ତେନ କୁମ୍ଭସଂସ୍ଥମିଵୋଦକମ୍
ମନର ଦୁଃଖ ଶରୀରକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଗରମ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା ଘଡାରେ ରଖିଥିବା ପାଣି ଉତ୍ତାପିତ ହୁଏ।
ମାନସଂ ଶମଯେତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନେନାଗ୍ନିମିଵାମ୍ବୁନା। ପ୍ରଶନ୍ତେ ମାନସେ ଦୁଃଖେ ଶାରୀରମୁପଶାମ୍ଯତି
ଏହିପରି ମନକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ। ମନର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଶରୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ମନସୋ ଦୁଃଖମୂଲଂ ତୁ ସ୍ନେହ ଇତ୍ଯୁପଲଭ୍ଯତେ। ସ୍ନେହାତ୍ତୁ ସଜ୍ଜତେ ଜନ୍ତୁର୍ଦୁଃଖଯୋଗମୁପୈତି ଚ
ମନର ଦୁଃଖର ମୂଳ ହେଉଛି ସ୍ନେହ, ଏହି କଥା ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ନେହ ଥିଲେ ପ୍ରାଣୀ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ସହିତ ଜଡିତ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ନେହମୂଲାନି ଦୁଃଖାନି ସ୍ନେହଜାନି ଭଯାନି ଚ। ଶୋକହର୍ଷୌ ତଥାଯାସଃ ସର୍ଵଂ ସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସ୍ନେହରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସ୍ନେହରୁ ଭୟ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶୋକ, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ଳାନ୍ତି — ସବୁ କିଛି ସ୍ନେହରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ସ୍ନେହାତ୍କାରୁଣ୍ଯରାଗୌ ଚ ପ୍ରଜାସ୍ଵୀର୍ଷ୍ଯାଦଯସ୍ତଥା। ଅଶ୍ରେଯସ୍କାଵୁଭାଵେତୌ ପୂର୍ଵସ୍ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସ୍ମୃତଃ
ସ୍ନେହରୁ ଦୟା ଓ ରାଗ ଜନମେ, ଲୋକମାନେ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପକୃତି ନୁହେଁ, ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମଟି ଅଧିକ ଭାରୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
କୋଟରାଗ୍ନିର୍ଯଥାଽଶେଷଂ ସମୂଲଂ ପାଦପଂ ଦହେତ୍। ଧର୍ମାର୍ଥିନଂ ତଥାଽଲ୍ପୋପି ରାଗଦୋଷୋ ଵିନାଶଯେତ୍
ଯେପରି ଗୁହାର ଅଗ୍ନି ପୂରା ଗଛକୁ ମୂଳ ସହିତ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ରାଗ ଦୋଷରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଵିପ୍ରଯୋଗେ ନ ତୁ ତ୍ଯାଗୀ ଦୋଷଦର୍ଶୀ ସମାଗମେ। ଵିରାଗଂ ଭଜତେ ଜନ୍ତୁର୍ନିର୍ଵୈରୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ
ବିଚ୍ଛେଦରେ ନୁହେଁ, ସମ୍ମିଳନରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ତ୍ୟାଗୀ ଓ ଦୋଷ ଦେଖିପାରିବା, ସେ ନିର୍ବିରୋଧ ଓ ନିର୍ମମତା ଭାବରେ ବିରାଗ ପାଇଥାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ନେହଂ ସ୍ଵପକ୍ଷେଭ୍ଯୋ ମିତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଧନସଂଚଯାତ୍। ସ୍ଵଶରୀରସମୁତ୍ଥଂ ଚ ଜ୍ଞାନେନ ଵିନିଵର୍ତଯେତ୍
ସେଥିପାଇଁ, ନିଜ ପକ୍ଷ, ମିତ୍ର, ଧନ ସଂଗ୍ରହ ଓ ନିଜ ଶରୀର ପ୍ରତି ଥିବା ସ୍ନେହକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞାନାନ୍ଵିତେଷୁ ଯୁକ୍ତେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞେଷୁ କୃତାତ୍ମସୁ। ନ ତେଷୁ ସଜ୍ଜତେ ସ୍ନେହଃ ପଦ୍ମପତ୍ରେଷ୍ଵିଵୋଦକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ, ନିୟମ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ନେହ ଲଗି ରହେନାହିଁ, ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ପାଣି ଲଗି ରହିନଥିବା ପରି।
ରାଗାଭିଭୂତଃ ପୁରୁଷଃ କାମେନ ପରିକୃଷ୍ଯତେ। ଇଚ୍ଛା ସଂଜାଯତେ ତସ୍ଯ ତତସ୍ତୃଷ୍ଣା ଵିଵର୍ଧତେ
ଯେଉଁ ଲୋକ ରାଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଟାଣିଯାଏ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜନମେ, ତାପରେ ତୃଷ୍ଣା ବଢ଼ିଯାଏ।
ତୃଷ୍ଣା ହି ସର୍ଵପାପିଷ୍ଠା ନିତ୍ଯୋଦ୍ଦେଗକରୀ ନୃଣାମ୍। ଅଧର୍ମବହୁଲା ଚୈଵ ଘୋରା ପାପାନୁବନ୍ଧିନୀ
ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ମନ୍ଦ, ସେ ସଦା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନା କରେ। ଏହି ଅଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୟଙ୍କର ଓ ପାପକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଯା ଦୁସ୍ତ୍ଯଜା ଦୁର୍ମତିଭିର୍ଯା ନ ଜୀର୍ଯତି ଜୀର୍ଯତଃ। ଯୋସୌ ପ୍ରାଣାନ୍ତିକୋ ରୋଗସ୍ତାଂ ତୃଷ୍ଣାଂତ୍ଯଜତଃ ସୁଖମ୍
ଯେ ତୃଷ୍ଣା ମୂଢ଼ମତିମାନେ ଛାଡିପାରିନାହାନ୍ତି, ଯେ ତୃଷ୍ଣା ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ଯେ ଚିତ୍ତକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ — ଏହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡିଦେଇଲେ ଏକାନ୍ତ ସୁଖ ମିଳେ।
ଅନାଦ୍ଯନ୍ତା ତୁ ସା ତୃଷ୍ଣା ଅନ୍ତର୍ଦେହଗତା ନୃଣାମ୍। ଵିନାଶଯତି ଭୂତାନି ଅଯୋନିଜ ଇଵାନଲଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କର ଶରୀର ଭିତରେ ରହିଛି। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି।
ଯଥୈଧଃ ସ୍ଵସମୁତ୍ଥେନ ଵହ୍ନିନା ନାଶମୃଚ୍ଛତି। ତଥାଽକୃତାତ୍ମା ଲୋଭେନ ସହଜେନ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଜାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଜାଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ସେପରି ନିଜ ଆତ୍ମା ଗଠିତ ନହେଲେ ଜନ୍ମଜାତ ଲୋଭରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।